अध्याय 52: दूसरा दिन: अर्जुन और भीष्म की बराबर टक्कर

एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च ।
कथं प्रहरतां श्रेष्ठाः संप्रहारं प्रचक्रिरे

evaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu māmakeṣvitareṣu ca |
kathaṃ praharatāṃ śreṣṭhāḥ saṃprahāraṃ pracakrire

तथा व्यूढेष्वनीकेषु सन्नद्धरुचिरध्वजाः ।
तावकाः पाण्डवैः सार्धं यथाऽयुध्यन्त तच्छृणु ।
अपारमिव संदृश्य सागरप्रतिमं बलम्

tathā vyūḍheṣvanīkeṣu sannaddharuciradhvajāḥ |
tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yathā'yudhyanta tacchṛṇu |
apāramiva saṃdṛśya sāgarapratimaṃ balam

तेषां मध्ये स्थितो राजन्पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अब्रवीत्तावकान्सर्वान्युद्ध्यध्वमिति दंशिताः

teṣāṃ madhye sthito rājanputro duryodhanastava |
abravīttāvakānsarvānyuddhyadhvamiti daṃśitāḥ

ते मनः क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविताः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः

te manaḥ krūramādhāya samabhityaktajīvitāḥ |
pāṇḍavānabhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ

ततो युद्धं समभवत्तुमुलं रोमहर्षणम् ।
तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम्

tato yuddhaṃ samabhavattumulaṃ romaharṣaṇam |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣaktarathadvipam

मुक्तास्तु रथिभिर्बाणा रुक्मपुङ्खाः सुतेजिताःक ।
सन्निपेतुरकुण्ठाग्रा नागेषु च हयेषु च

muktāstu rathibhirbāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejitāḥka |
sannipeturakuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca

तथा प्रवृत्ते संग्रामे धनुरुद्यम्य दंशितः ।
अभिपत्य महाबाहुर्भीष्मो भीमपराक्रमः

tathā pravṛtte saṃgrāme dhanurudyamya daṃśitaḥ |
abhipatya mahābāhurbhīṣmo bhīmaparākramaḥ

सौभद्रे भीमसेने च सात्यकौ च महारथे ।
कैकेये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते

saubhadre bhīmasene ca sātyakau ca mahārathe |
kaikeye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate

एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु चाभिभूः ।
ववर्ष शरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः

eteṣu naravīreṣu cedimatsyeṣu cābhibhūḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ

अभिद्यत ततो व्यूहस्तस्मिन्वीरसमागमे ।
सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान्

abhidyata tato vyūhastasminvīrasamāgame |
sarveṣāmeva sainyānāmāsīdvyatikaro mahān

सादिनो ध्वजिनश्चैव हतप्रवरवाजिनः ।
विप्रद्रुतरथानीकाः समपद्यन्त पाण्डवाः

sādino dhvajinaścaiva hatapravaravājinaḥ |
vipradrutarathānīkāḥ samapadyanta pāṇḍavāḥ

अर्जुनस्तु नरव्याघ्रो दृष्ट्वा भीष्मं महारथम् ।
वार्ष्णेयमब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्र पितामहः

arjunastu naravyāghro dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham |
vārṣṇeyamabravītkruddho yāhi yatra pitāmahaḥ

एष भीष्मः सुसंक्रुद्धो वार्ष्णेय मम वाहिनीम् ।
नाशयिष्यति सुव्यक्तं दुर्योधनहिते रतः

eṣa bhīṣmaḥ susaṃkruddho vārṣṇeya mama vāhinīm |
nāśayiṣyati suvyaktaṃ duryodhanahite rataḥ

एष द्रोणः कृपः शल्यो विकर्णश्च जनार्दन ।
धार्तराष्ट्राश्च सहिता दुर्योधनपुरोगमाः

eṣa droṇaḥ kṛpaḥ śalyo vikarṇaśca janārdana |
dhārtarāṣṭrāśca sahitā duryodhanapurogamāḥ

पाञ्चालान्निहनिष्यन्ति रक्षिता दृढधन्वना ।
सोऽहं भीष्मं वधिष्यामि सैन्यहेतोर्जनार्दन

pāñcālānnihaniṣyanti rakṣitā dṛḍhadhanvanā |
so'haṃ bhīṣmaṃ vadhiṣyāmi sainyahetorjanārdana

तमब्रवीद्वासुदेवो यत्तो भव धनंजय ।
एष त्वां प्रापयिष्यामि पितामहरथं प्रति

tamabravīdvāsudevo yatto bhava dhanaṃjaya |
eṣa tvāṃ prāpayiṣyāmi pitāmaharathaṃ prati

एवमुक्त्वा ततः शौरी रथं तं लोकविश्रुतम् ।
प्रापयामास भीष्मस्य रथं प्रति जनेश्वर

evamuktvā tataḥ śaurī rathaṃ taṃ lokaviśrutam |
prāpayāmāsa bhīṣmasya rathaṃ prati janeśvara

चलद्बहुपातकेन बलाकावर्णवाजिना ।
समुच्छ्रितमहाभीमनदद्वानरकेतुना

caladbahupātakena balākāvarṇavājinā |
samucchritamahābhīmanadadvānaraketunā

महता मेघनादेन रथेनामिततेजसा ।
विनिघ्नन्कौरवानीकं शूरसेनांश्च पाण्डवः

mahatā meghanādena rathenāmitatejasā |
vinighnankauravānīkaṃ śūrasenāṃśca pāṇḍavaḥ

प्रायाच्छरणदः शीघ्रं सुहृदां हर्षवर्धनः ।
तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम्

prāyāccharaṇadaḥ śīghraṃ suhṛdāṃ harṣavardhanaḥ |
tamāpatantaṃ vegena prabhinnamiva vāraṇam

त्रसयनतं रणे शूरान्मर्दयन्तं च सायकैः ।
सैन्धवप्रमुखैर्गुप्तः प्राच्यसौवीरकेकयैः ।
सहसा प्रत्युदीयाय भीष्मः शान्तनवोऽर्जुनम्

trasayanataṃ raṇe śūrānmardayantaṃ ca sāyakaiḥ |
saindhavapramukhairguptaḥ prācyasauvīrakekayaiḥ |
sahasā pratyudīyāya bhīṣmaḥ śāntanavo'rjunam

को हि गाण्डीवधन्वानमन्यः कुरुपितामहात् ।
द्रोणवैकर्तनाभ्यां वा रथी संयातुमर्हति

ko hi gāṇḍīvadhanvānamanyaḥ kurupitāmahāt |
droṇavaikartanābhyāṃ vā rathī saṃyātumarhati

ततो भीष्मो महाराज सर्वलोकमहारथः ।
अर्जुनं सप्ततसप्तत्या नाराचानां समाचिनोत्

tato bhīṣmo mahārāja sarvalokamahārathaḥ |
arjunaṃ saptatasaptatyā nārācānāṃ samācinot

द्रोणश्च पञ्चविंशत्या कृपः पञ्चाशता शरैः ।
दुर्योधनश्रतुःषष्ट्या शल्यश्च नवभिः शरैः

droṇaśca pañcaviṃśatyā kṛpaḥ pañcāśatā śaraiḥ |
duryodhanaśratuḥṣaṣṭyā śalyaśca navabhiḥ śaraiḥ

सैन्धवो नवभिश्चैव शकुनिश्चापि पञ्चभिः ।
विकर्णो दशभिर्भल्लै राजन्विव्याध पाण्डवम्

saindhavo navabhiścaiva śakuniścāpi pañcabhiḥ |
vikarṇo daśabhirbhallai rājanvivyādha pāṇḍavam

स तैर्विद्धो महेष्वासः समन्तान्निशितैः शरैः ।
न विव्यथे महाबाहुर्भिद्यमान इवाचलः

sa tairviddho maheṣvāsaḥ samantānniśitaiḥ śaraiḥ |
na vivyathe mahābāhurbhidyamāna ivācalaḥ

स भीष्मं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः ।
द्रोणं षष्ट्या नरव्याघ्रो विकर्णं च त्रिभिः शरैः

sa bhīṣmaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ |
droṇaṃ ṣaṣṭyā naravyāghro vikarṇaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ

शल्यं चैव त्रिभिर्बाणै राजानं चैव पञ्चभिः ।
प्रत्यविध्यदमेयात्मा किरीटी भरतर्षभ

śalyaṃ caiva tribhirbāṇai rājānaṃ caiva pañcabhiḥ |
pratyavidhyadameyātmā kirīṭī bharatarṣabha

तं सात्यकिर्विराटश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च परिवव्रुर्धनंजयम्

taṃ sātyakirvirāṭaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
saubhadro draupadeyāśca parivavrurdhanaṃjayam

ततो द्रोणं महेष्वासं गाङ्गेयस्य प्रिये रतम् ।
अभ्यवर्तत पाञ्चाल्यः संयुक्तः सह सोमकैः

tato droṇaṃ maheṣvāsaṃ gāṅgeyasya priye ratam |
abhyavartata pāñcālyaḥ saṃyuktaḥ saha somakaiḥ

भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठो राजन्विव्याध पाण्डवम् ।
अशीत्या निशितैर्बाणैस्ततोऽक्रोशन्त पाण्डवाः

bhīṣmastu rathināṃ śreṣṭho rājanvivyādha pāṇḍavam |
aśītyā niśitairbāṇaistato'krośanta pāṇḍavāḥ

तेषां तु निनदं श्रुत्वा सहितानां प्रहृष्टवत् ।
प्रविवेश ततो मध्यं नरसिंहः प्रतापवान्

teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā sahitānāṃ prahṛṣṭavat |
praviveśa tato madhyaṃ narasiṃhaḥ pratāpavān

तेषां महारथानां स मध्यं प्राप्य धनंजयः ।
चिक्रीड धनुषा राजँल्लक्षं कृत्वा महारथान्

teṣāṃ mahārathānāṃ sa madhyaṃ prāpya dhanaṃjayaḥ |
cikrīḍa dhanuṣā rājam̐llakṣaṃ kṛtvā mahārathān

क्षत्रियाणां शिरांस्युग्रैः कृन्तञ्शस्त्रैर्महारथः ।
शून्यान्कृत्वा रथोपस्थान्व्यचरत्फल्गुनस्तदा ।

kṣatriyāṇāṃ śirāṃsyugraiḥ kṛntañśastrairmahārathaḥ |
śūnyānkṛtvā rathopasthānvyacaratphalgunastadā |

ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममाह जनेश्वरः ।
पीड्यमानं स्वकं सैन्यं दृष्ट्वा पार्थेन संयुगे

tato duryodhano rājā bhīṣmamāha janeśvaraḥ |
pīḍyamānaṃ svakaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā pārthena saṃyuge

एष पाण्डुसुतस्तात कृष्णेन सहितो बली ।
यततां सर्वसैन्यानां मूलं नः परिकृन्तति ।
त्वयि जीवति गाङ्गेय द्रोणे च रथिनां वरे

eṣa pāṇḍusutastāta kṛṣṇena sahito balī |
yatatāṃ sarvasainyānāṃ mūlaṃ naḥ parikṛntati |
tvayi jīvati gāṅgeya droṇe ca rathināṃ vare

त्वत्कृते चैव कर्णोऽपि न्यस्तशस्त्रो विशांपते ।
न युध्यति रणे पार्थान्हितकामः सदा मम ।
स तथा कुरु गाङ्गेय यथा हन्येत फल्गुनः

tvatkṛte caiva karṇo'pi nyastaśastro viśāṃpate |
na yudhyati raṇe pārthānhitakāmaḥ sadā mama |
sa tathā kuru gāṅgeya yathā hanyeta phalgunaḥ

एवमुक्तस्ततो राजन्पिता देवव्रतस्तव ।
धिक् क्षात्रं धर्ममित्युक्त्वा प्रायात्पार्थं रथं प्रति

evamuktastato rājanpitā devavratastava |
dhik kṣātraṃ dharmamityuktvā prāyātpārthaṃ rathaṃ prati

उभौ श्वेतहयौ राजन्संसक्तौ प्रेक्ष्य पार्थिवाः ।
सिंहनादान्भृशं चक्रुः शङ्खान्दध्मुश्च मारिषत

ubhau śvetahayau rājansaṃsaktau prekṣya pārthivāḥ |
siṃhanādānbhṛśaṃ cakruḥ śaṅkhāndadhmuśca māriṣata

द्रौणिर्दुर्योधनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजः ।
परिवार्य रणे भीष्मं स्थिता युद्धाय मारिष

drauṇirduryodhanaścaiva vikarṇaśca tavātmajaḥ |
parivārya raṇe bhīṣmaṃ sthitā yuddhāya māriṣa

तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य धनञ्जयम् ।
स्थिता युद्धाय महते ततो युद्धमवर्तत

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya dhanañjayam |
sthitā yuddhāya mahate tato yuddhamavartata

गाङ्गेयस्तु रणे पार्थमानर्च्छन्नवभिः शरैः ।
तमर्जुनः प्रत्यविध्यद्दशभिर्मर्मभेदिभिः

gāṅgeyastu raṇe pārthamānarcchannavabhiḥ śaraiḥ |
tamarjunaḥ pratyavidhyaddaśabhirmarmabhedibhiḥ

ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः ।
अर्जुनः समरश्लाघी भीष्मस्यावारयद्दिशः

tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ |
arjunaḥ samaraślāghī bhīṣmasyāvārayaddiśaḥ

शरजालं ततस्तत्तु शरजालेन मारिष ।
वारयामास पार्थस्य भीष्मः शान्तनवस्तदा

śarajālaṃ tatastattu śarajālena māriṣa |
vārayāmāsa pārthasya bhīṣmaḥ śāntanavastadā

उभौ परमसंहृष्टावुभौ युद्धाभिनन्दिनौ ।
निर्विशेषमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ

ubhau paramasaṃhṛṣṭāvubhau yuddhābhinandinau |
nirviśeṣamayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau

भीष्मचापविमुक्तानि शरजालानि शङ्घशः ।
शीर्यमाणान्यदृश्यन्त भिन्नान्यर्जुनसायकैःक

bhīṣmacāpavimuktāni śarajālāni śaṅghaśaḥ |
śīryamāṇānyadṛśyanta bhinnānyarjunasāyakaiḥka

तथैवार्जुनमुक्तानि शरजालानि सर्वशः ।
गाङ्गेयशरनुन्नानि प्रापतन्त महीतले

tathaivārjunamuktāni śarajālāni sarvaśaḥ |
gāṅgeyaśaranunnāni prāpatanta mahītale

अर्जुनः पञ्चविंशत्या भीष्ममार्च्छच्छितैः शरैः ।
भीष्मोपि समरे पार्थं विव्याध निशितैः शरैः ।

arjunaḥ pañcaviṃśatyā bhīṣmamārcchacchitaiḥ śaraiḥ |
bhīṣmopi samare pārthaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |

अन्योन्यस्य हयान्विद्ध्वा ध्वजौ च सुमहाबलौ ।
रथेषां रथचक्रे च चिक्रीडतुररिन्दमौ

anyonyasya hayānviddhvā dhvajau ca sumahābalau |
ratheṣāṃ rathacakre ca cikrīḍaturarindamau

ततः क्रुद्धो महाराज भीष्मः प्रहरतां वरः ।
वासुदेवं त्रिभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे

tataḥ kruddho mahārāja bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ |
vāsudevaṃ tribhirbāṇairājaghāna stanāntare

भीष्मचापच्युतैस्तैस्तु निर्विद्धो मधुसूदनः ।
विरराज रणे राजन्सपुष्प इव किंशुकः

bhīṣmacāpacyutaistaistu nirviddho madhusūdanaḥ |
virarāja raṇe rājansapuṣpa iva kiṃśukaḥ

ततोऽर्जुनो भृशं क्रुद्धो निर्विद्धं प्रेक्ष्य माधवम् ।
सारथिं कुरुवृद्धस्य निर्बिभेद शितैः शरैः

tato'rjuno bhṛśaṃ kruddho nirviddhaṃ prekṣya mādhavam |
sārathiṃ kuruvṛddhasya nirbibheda śitaiḥ śaraiḥ

यतमानौ तु तौ वीरावन्योन्यस्य वधं प्रति ।
न शक्नुतां तदाऽन्योन्यमभिसन्धातुमाहवे

yatamānau tu tau vīrāvanyonyasya vadhaṃ prati |
na śaknutāṃ tadā'nyonyamabhisandhātumāhave

तौ मण्डलानि चित्राणि गतत्प्रत्यागतानि च ।
अदर्शयेतां बहुधा सूतसामर्थ्यलाघवात्

tau maṇḍalāni citrāṇi gatatpratyāgatāni ca |
adarśayetāṃ bahudhā sūtasāmarthyalāghavāt

अन्तरं च प्रहारेषु तर्कयन्तौ परस्परम् ।
राजन्नन्तरमार्गस्थौ स्थितावास्तां मुहुर्मुहुः

antaraṃ ca prahāreṣu tarkayantau parasparam |
rājannantaramārgasthau sthitāvāstāṃ muhurmuhuḥ

उभौ सिंहरवोन्मिश्रं शङ्खशब्दं च चक्रतुः ।
तथैव चापनिर्घोषं चक्रतुस्तौ महारथौ

ubhau siṃharavonmiśraṃ śaṅkhaśabdaṃ ca cakratuḥ |
tathaiva cāpanirghoṣaṃ cakratustau mahārathau

तयोः शङ्खनिनादेन रथनेमिस्वनेन च ।
दारिता सहसा भूमिश्चकम्पे च ननाद च

tayoḥ śaṅkhaninādena rathanemisvanena ca |
dāritā sahasā bhūmiścakampe ca nanāda ca

नोभयोरन्तरं कश्चिद्ददृशे भरतर्षभ ।
बलिनौ युद्धदुर्धर्षावन्योन्यसदृशावुभौ

nobhayorantaraṃ kaściddadṛśe bharatarṣabha |
balinau yuddhadurdharṣāvanyonyasadṛśāvubhau

चिह्नमात्रेण भीष्मं तु प्रजज्ञुस्तत्र कौरवाः ।
तथा पाण्डुसुताः पार्थं चिह्नमात्रेण जज्ञिरेक

cihnamātreṇa bhīṣmaṃ tu prajajñustatra kauravāḥ |
tathā pāṇḍusutāḥ pārthaṃ cihnamātreṇa jajñireka

तयोर्नृवरयोर्दृष्ट्वा तादृशं तं पराक्रमम् ।
विस्कमयं सर्वभूतानि जग्मुर्भारतसंयुगे

tayornṛvarayordṛṣṭvā tādṛśaṃ taṃ parākramam |
viskamayaṃ sarvabhūtāni jagmurbhāratasaṃyuge

न तयोर्विवरं कश्चिद्रणे पश्यति भारत ।
धर्मे स्थितस्य हि यथा न कश्चिद्वृजिनं क्वचित्

na tayorvivaraṃ kaścidraṇe paśyati bhārata |
dharme sthitasya hi yathā na kaścidvṛjinaṃ kvacit

उभौ च शरजालेन तावदृश्यो बभूवतुः ।
प्रकाशौ च पुनस्तूर्णं बभूवतुरुभौ रणे

ubhau ca śarajālena tāvadṛśyo babhūvatuḥ |
prakāśau ca punastūrṇaṃ babhūvaturubhau raṇe

तत्र देवाः सगन्धर्वाश्चारणाश्चर्षिभिः सह ।
अन्योन्यं प्रत्यभाषन्त तयोर्दृष्ट्वा पराक्रमम्

tatra devāḥ sagandharvāścāraṇāścarṣibhiḥ saha |
anyonyaṃ pratyabhāṣanta tayordṛṣṭvā parākramam

न शक्यौ युधि संरब्धौ जेतुमेतौ कथंचन ।
सदेवासुरगन्धर्वैर्लोकैरपि महारथौ

na śakyau yudhi saṃrabdhau jetumetau kathaṃcana |
sadevāsuragandharvairlokairapi mahārathau

आश्चर्यभूतं लोकेषु युद्धमेतन्महाद्भुतम् ।
नैतादृशानि युद्धानि भविष्यन्ति कथंचन

āścaryabhūtaṃ lokeṣu yuddhametanmahādbhutam |
naitādṛśāni yuddhāni bhaviṣyanti kathaṃcana

न हि शक्यो रणे जेतुं भीष्मः पार्थेन धीमता ।
सधनुः सरथः साश्वः प्रवपन्सायकान्रणे

na hi śakyo raṇe jetuṃ bhīṣmaḥ pārthena dhīmatā |
sadhanuḥ sarathaḥ sāśvaḥ pravapansāyakānraṇe

तथैव पाण्डवं युद्धे देवैरपि दुरासदम् ।
न विजेतुं रणे भीष्म उत्सहेत धनुर्धरम्

tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe devairapi durāsadam |
na vijetuṃ raṇe bhīṣma utsaheta dhanurdharam

आलोकादपि युद्धं हि सममेतद्भविष्यति ।
इति स्म वाचोऽश्रूयन्त प्रोच्चरन्त्यकस्ततस्ततः ।
गाङ्गेयार्जुनयोः सङ्ख्ये स्तवयुक्ता विशांपते

ālokādapi yuddhaṃ hi samametadbhaviṣyati |
iti sma vāco'śrūyanta proccarantyakastatastataḥ |
gāṅgeyārjunayoḥ saṅkhye stavayuktā viśāṃpate

त्वदीयास्तु तदा योधाः पाण्डवेयाश्च भारत ।
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तयोस्तत्र समागमे

tvadīyāstu tadā yodhāḥ pāṇḍaveyāśca bhārata |
anyonyaṃ samare jaghnustayostatra samāgame

शितधारैस्तथा स्वङ्गैर्विमलैश्च परश्वधैः ।
शरैरन्यैश्च बहुभिः सस्त्रैर्नानाविधैरपि

śitadhāraistathā svaṅgairvimalaiśca paraśvadhaiḥ |
śarairanyaiśca bahubhiḥ sastrairnānāvidhairapi

उभयोः सेनयोः शूरा न्यकृन्तन्त परस्परम् ।
वर्तमाने तथा घोरे तस्मिन्युद्धे सुदारुणे ।
द्रोणपाञ्चाल्ययो राजन्महानासीत्समागमः

ubhayoḥ senayoḥ śūrā nyakṛntanta parasparam |
vartamāne tathā ghore tasminyuddhe sudāruṇe |
droṇapāñcālyayo rājanmahānāsītsamāgamaḥ