अध्याय 54: भीम द्वारा कलिंग सेना का संहार

मम पुत्रसमादिष्टः कलिङ्गोः वाहिनीपतिः ।
कथमद्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम्

mama putrasamādiṣṭaḥ kaliṅgoḥ vāhinīpatiḥ |
kathamadbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam

चरन्तं गदया वीर दण्डहस्तमिवान्तकम् ।
योधयामास समरे कलिङ्गः सह सेनया

carantaṃ gadayā vīra daṇḍahastamivāntakam |
yodhayāmāsa samare kaliṅgaḥ saha senayā

पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथोक्तो महाबलः ।
महत्या सेनया गुप्तः प्रायाद्भीमरथं प्रति

putreṇa tava rājendra sa tathokto mahābalaḥ |
mahatyā senayā guptaḥ prāyādbhīmarathaṃ prati

तामापतन्तीं महतीं कलिङ्गानां महाचमूम् ।
रथाश्वनागकलिलां प्रगृहीतमहायुधाम्

tāmāpatantīṃ mahatīṃ kaliṅgānāṃ mahācamūm |
rathāśvanāgakalilāṃ pragṛhītamahāyudhām

भीमसेनः कलिङ्गानामार्च्छद्भारत वाहिनीम् ।
केतुमन्तं च नैषादिमायान्तं सह चेदिभिः

bhīmasenaḥ kaliṅgānāmārcchadbhārata vāhinīm |
ketumantaṃ ca naiṣādimāyāntaṃ saha cedibhiḥ

ततः श्रुतायुः संक्रुद्धो राज्ञा केतुमता सह ।
आससाद रणे भीमं व्यूढानीकेषु चेदिषु

tataḥ śrutāyuḥ saṃkruddho rājñā ketumatā saha |
āsasāda raṇe bhīmaṃ vyūḍhānīkeṣu cediṣu

रथैरनेकसाहस्रैः कलिङ्गानां नराधिप ।
अयुतेन गजानां च निषादैःक सह केतुमान्

rathairanekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ narādhipa |
ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥka saha ketumān

भिमसेनं रणे राजन्समन्तात्पर्यवारयत् ।
चेदिमत्स्यकरूषाश्च भीमसेनपदानुगाः

bhimasenaṃ raṇe rājansamantātparyavārayat |
cedimatsyakarūṣāśca bhīmasenapadānugāḥ

अभ्यधावन्त समरे निषादान्सह राजभिः ।
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम्

abhyadhāvanta samare niṣādānsaha rājabhiḥ |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham

न प्राजानन्त योधाः स्वान्परस्परजिघांसया ।
घोरमासीत्ततो युद्धं भीमस्य सहसा परैः

na prājānanta yodhāḥ svānparasparajighāṃsayā |
ghoramāsīttato yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥ

यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया ।
तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत

yathendrasya mahārāja mahatyā daityasenayā |
tasya sainyasya saṃgrāme yudhyamānasya bhārata

बभूव सुमहाञ्शब्दः सागरस्येव गर्जतः ।
अन्योन्यं स्म तदा योधा विकर्षन्तो विशांपते

babhūva sumahāñśabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ |
anyonyaṃ sma tadā yodhā vikarṣanto viśāṃpate

महीं चक्रुश्चितां सर्वां शशलोहितसन्निभाम् ।
योधांश्च स्वान्परान्वापि नाभ्यजानञ्जिघांसया

mahīṃ cakruścitāṃ sarvāṃ śaśalohitasannibhām |
yodhāṃśca svānparānvāpi nābhyajānañjighāṃsayā

स्वानप्याददते स्वाश्च शूराः परमदुर्जयाः ।
विमर्दः सुमहानासीदल्पानां बहुभिः सह

svānapyādadate svāśca śūrāḥ paramadurjayāḥ |
vimardaḥ sumahānāsīdalpānāṃ bahubhiḥ saha

कलिङ्गैः सह चैदीनां निषादैश्च विशांपते ।
कृत्वा पुरुषकारं तु यथाशक्ति महाबलाः

kaliṅgaiḥ saha caidīnāṃ niṣādaiśca viśāṃpate |
kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥ

भीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तनक्त चेदयः ।
सर्वैः कलिङ्गैरासन्नः सन्निवृत्तेषु चेदिषु

bhīmasenaṃ parityajya saṃnyavartanakta cedayaḥ |
sarvaiḥ kaliṅgairāsannaḥ sannivṛtteṣu cediṣu

स्वबाहुबलमस्थाय अभ्यवर्षन्त पाण्डवम् ।
न चचाल रथोपस्थाद्भीमसेनो महाबलः

svabāhubalamasthāya abhyavarṣanta pāṇḍavam |
na cacāla rathopasthādbhīmaseno mahābalaḥ

शितैरवाकिरद्बाणैः कलिङ्गानां वरूथिनीम् ।
कालिङ्गस्तु महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः

śitairavākiradbāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīm |
kāliṅgastu maheṣvāsaḥ putraścāsya mahārathaḥ

शक्रदेव इति ख्यातो जघ्नतुः पाण्डवं शरैः ।
ततो भीमो महाबाहुर्विधुन्वन्रुचिरं धनुः

śakradeva iti khyāto jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ |
tato bhīmo mahābāhurvidhunvanruciraṃ dhanuḥ

योधयामास कालिङ्गं स्वबाहुबलमाश्रितः ।
शक्रदेवस्तु समरे विसृजन्सायकान्बहून्

yodhayāmāsa kāliṅgaṃ svabāhubalamāśritaḥ |
śakradevastu samare visṛjansāyakānbahūn

अश्वाञ्जघान समरे भीमसेनस्य सायकैः ।
तं दृष्ट्वा विरथं तत्र भीमसेनमरिन्दमम्

aśvāñjaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ |
taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra bhīmasenamarindamam

शक्रदेवोऽभिदुद्राव शरैरवकिरञ्सितैः ।
भीमस्योपरि राजेन्द्र शक्रदेवो महाबलः

śakradevo'bhidudrāva śarairavakirañsitaiḥ |
bhīmasyopari rājendra śakradevo mahābalaḥ

ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदो यथा ।
हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनो महाबलः

vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jalado yathā |
hatāśve tu rathe tiṣṭhanbhīmaseno mahābalaḥ

शक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम् ।
स तया निहतो राजन्कालिङ्गतनयो रथात्

śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadām |
sa tayā nihato rājankāliṅgatanayo rathāt

विरथः सह सूतेन जगाम धरणीतलम् ।
कहतमात्मसुतं दृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपः

virathaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalam |
kahatamātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥ

रथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः ।
अयुतेन गजानां च निषादैः परिवारितः ।
ततो भीमो महावेगां त्यक्त्वा गुर्वी महागदां

rathairanekasāhasrairbhīmasyāvārayaddiśaḥ |
ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ parivāritaḥ |
tato bhīmo mahāvegāṃ tyaktvā gurvī mahāgadāṃ

निस्त्रिंशमाददे घोरं चिकीर्षुः कर्म दारुणम् ।
चर्म चाप्रतिमं राजन्नार्षभं पुरुषर्षभ

nistriṃśamādade ghoraṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇam |
carma cāpratimaṃ rājannārṣabhaṃ puruṣarṣabha

नक्षत्रैरर्धचन्द्रैश्च शातकुम्भमयैश्चितम् ।
कालिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्ज्यामवमृज्य च

nakṣatrairardhacandraiśca śātakumbhamayaiścitam |
kāliṅgastu tataḥ kruddho dhanurjyāmavamṛjya ca

प्रगृह्य च शरं घोरमेकं सर्पविषोपमम् ।
प्राहिणोद्भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः

pragṛhya ca śaraṃ ghoramekaṃ sarpaviṣopamam |
prāhiṇodbhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ

तमापतन्तं वेगेन प्रेरितं निशितं शरम् ।
भीमसेनो द्विधा राजंश्चिच्छेद विपुलासिना

tamāpatantaṃ vegena preritaṃ niśitaṃ śaram |
bhīmaseno dvidhā rājaṃściccheda vipulāsinā

उदक्रोशच्च संहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम् ।
कालिङ्गोऽथ ततः क्रुद्धो भीमसेनाय संयुगे

udakrośacca saṃhṛṣṭastrāsayāno varūthinīm |
kāliṅgo'tha tataḥ kruddho bhīmasenāya saṃyuge

तोमरान्प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान् ।
तानप्राप्तान्महाबाहुः खगतानेव पाण्डवः

tomarānprāhiṇocchīghraṃ caturdaśa śilāśitān |
tānaprāptānmahābāhuḥ khagatāneva pāṇḍavaḥ

चिच्छेद सहसा राजन्नसंभ्रान्तो वरासिना ।
नित्यत्य तु रणे भीमस्तोमरान्वै चतुर्दश

ciccheda sahasā rājannasaṃbhrānto varāsinā |
nityatya tu raṇe bhīmastomarānvai caturdaśa

भानुमन्तं ततो भीमः प्राद्रवत्पुरुषर्षभः ।
भानुमांस्तु ततो भीमं शरवर्षेण च्छादयन्

bhānumantaṃ tato bhīmaḥ prādravatpuruṣarṣabhaḥ |
bhānumāṃstu tato bhīmaṃ śaravarṣeṇa cchādayan

ननाद बलवन्नादं नादयानो नभस्तलम् ।
न च तं ममृषे भीमः सिंहनादं महाहवे

nanāda balavannādaṃ nādayāno nabhastalam |
na ca taṃ mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ mahāhave

ततः शब्देन महता विननाद महास्वनः ।
तेन नादेन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूथिनी

tataḥ śabdena mahatā vinanāda mahāsvanaḥ |
tena nādena vitrastā kaliṅgānāṃ varūthinī

न भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ ।
ततो भीमो महाबाहुर्नर्दित्वा विपुलं स्वनम्

na bhīmaṃ samare mene mānuṣaṃ bharatarṣabha |
tato bhīmo mahābāhurnarditvā vipulaṃ svanam

सासिर्वेगवदाप्लुत्य दन्ताभ्यां वारणोत्तमम् ।
आरुरोह ततो मध्यं नागराजस्य मारिष

sāsirvegavadāplutya dantābhyāṃ vāraṇottamam |
āruroha tato madhyaṃ nāgarājasya māriṣa

ततो मुमोच कालिङ्गः शक्तिं तामकरोद्द्वीधा ।
खङ्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तमथाच्छिनत्

tato mumoca kāliṅgaḥ śaktiṃ tāmakaroddvīdhā |
khaṅgena pṛthunā madhye bhānumantamathācchinat

सोऽन्तरायुधिनं हत्वा राजपुत्रमरिन्दमः ।
गुरुभारसहे स्कन्धे नागस्यासिमपातयत्

so'ntarāyudhinaṃ hatvā rājaputramarindamaḥ |
gurubhārasahe skandhe nāgasyāsimapātayat

छिन्नस्कन्धः स विनदन्पपात गजयूथपः ।
आरुगणः सिन्धुवेगन सानुमानिव पर्वतः

chinnaskandhaḥ sa vinadanpapāta gajayūthapaḥ |
ārugaṇaḥ sindhuvegana sānumāniva parvataḥ

ततस्तस्मादप्लुत्य गजाद्भारत भारतः ।
खङ्गपाणिरदीनात्मा तस्थौ भूमौ सुदंशितः

tatastasmādaplutya gajādbhārata bhārataḥ |
khaṅgapāṇiradīnātmā tasthau bhūmau sudaṃśitaḥ

स चचार बहून्मार्गानभितः पातयन्गजान् ।
अग्निचक्रमिवाविद्धं सर्वतः प्रत्यदृश्यत

sa cacāra bahūnmārgānabhitaḥ pātayangajān |
agnicakramivāviddhaṃ sarvataḥ pratyadṛśyata

अश्वबृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूः ।
पदातीनां च सङ्घेषु विनिघ्नञ्शोणितोक्षितः ।

aśvabṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ |
padātīnāṃ ca saṅgheṣu vinighnañśoṇitokṣitaḥ |

श्येनवद्व्यचरद्भीमो रणेऽरिषु बलोत्कटः ।
छिन्दंस्तेषाकं शरीराणि शिरांसि च महाबलः

śyenavadvyacaradbhīmo raṇe'riṣu balotkaṭaḥ |
chindaṃsteṣākaṃ śarīrāṇi śirāṃsi ca mahābalaḥ

खङघ्गेकन शितधारेण संयुगे गजयोधिनाम् ।
पदातिरेकः संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धनः

khaṅaghgekana śitadhāreṇa saṃyuge gajayodhinām |
padātirekaḥ saṃkruddhaḥ śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥ

संमाहयामास स तान्कालान्तकयमोपमः ।
मूढाश्च ते तमेवाजौ विनदन्तः समाद्रवन्

saṃmāhayāmāsa sa tānkālāntakayamopamaḥ |
mūḍhāśca te tamevājau vinadantaḥ samādravan

सासिमुत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे ।
निकृत्य रथिनां चाजौ रथेषाश्च युगानि च

sāsimuttamavegena vicarantaṃ mahāraṇe |
nikṛtya rathināṃ cājau ratheṣāśca yugāni ca

जघान रथिनश्चापि बलवान्रिपुमर्दनः ।
भीमसेनश्चरन्मार्गान्सुबहून्प्रत्यदृश्यत

jaghāna rathinaścāpi balavānripumardanaḥ |
bhīmasenaścaranmārgānsubahūnpratyadṛśyata

भ्रान्तमाविद्धमुद्भ्रान्तमाप्लुतं प्रसृतं प्लुतम् ।
संपातं समुदीर्णं च दर्शयामास पाण्डवः

bhrāntamāviddhamudbhrāntamāplutaṃ prasṛtaṃ plutam |
saṃpātaṃ samudīrṇaṃ ca darśayāmāsa pāṇḍavaḥ

केचिदग्रासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना ।
विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः

kecidagrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanā |
vinedurbhinnamarmāṇo nipetuśca gatāsavaḥ

छइन्नदन्ताग्रहस्ताश्च भिन्नकुम्भास्तथाऽपरे ।
वियोधाः स्वान्यनीकानि जघ्नुर्भारत वारणाः ।

chainnadantāgrahastāśca bhinnakumbhāstathā'pare |
viyodhāḥ svānyanīkāni jaghnurbhārata vāraṇāḥ |

निपेतुरुर्व्यां च तथा विनदन्तो महारवान् ।
छिन्नांश्च तोमरान्राजन्महामात्रशिरांसि च

nipetururvyāṃ ca tathā vinadanto mahāravān |
chinnāṃśca tomarānrājanmahāmātraśirāṃsi ca

परिस्तोमान्विचित्रांश्च कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः ।
ग्रैवेयाण्यथ शक्तीश्च पताकाः कणपांस्तथा

paristomānvicitrāṃśca kakṣyāśca kanakojjvalāḥ |
graiveyāṇyatha śaktīśca patākāḥ kaṇapāṃstathā

तूणीरानथ यन्त्राणि धनूंषि च ।
भिन्दिपालानि शुभ्राणि तोत्राणि चाङ्कुशैः सह

tūṇīrānatha yantrāṇi dhanūṃṣi ca |
bhindipālāni śubhrāṇi totrāṇi cāṅkuśaiḥ saha

घण्टाश्च विविधा राजन्हेमगर्भान्त्सरूनपि ।
पततः पातितांश्चैव पश्यामः सह सादिभिः

ghaṇṭāśca vividhā rājanhemagarbhāntsarūnapi |
patataḥ pātitāṃścaiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ

छिन्नगात्रावरकरैर्निहतैश्चाप वारणैः ॥
आसीद्भूमिःक समास्तीर्णा पतितैर्भूधरैरिव

chinnagātrāvarakarairnihataiścāpa vāraṇaiḥ ||
āsīdbhūmiḥka samāstīrṇā patitairbhūdharairiva

विमृद्यैवं महानागान्ममर्दाश्वान्महाबलः ।
अश्वारोहवरांश्चैव पातयामास संयुगे

vimṛdyaivaṃ mahānāgānmamardāśvānmahābalaḥ |
aśvārohavarāṃścaiva pātayāmāsa saṃyuge

तद्धोरमभवद्युद्धं तस्य तेषां च भारत ।
खलीनान्यथ योक्राणि कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः

taddhoramabhavadyuddhaṃ tasya teṣāṃ ca bhārata |
khalīnānyatha yokrāṇi kakṣyāśca kanakojjvalāḥ

परिस्तोमाश्च प्रासाश्च ऋष्टयश्च महाधनाः ।
कवचान्यथ चर्माणि चित्राण्यास्तरणानि च

paristomāśca prāsāśca ṛṣṭayaśca mahādhanāḥ |
kavacānyatha carmāṇi citrāṇyāstaraṇāni ca

तत्रतत्रापविद्धआनि व्यदृश्यन्त महाहवे ।
प्रासैर्यन्त्रैर्विचित्रैश्च शस्त्रैश्च विमलैस्तथा

tatratatrāpaviddhaāni vyadṛśyanta mahāhave |
prāsairyantrairvicitraiśca śastraiśca vimalaistathā

स चक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैरिव ।
आप्लुत्य रथिनः काश्चित्परामृश्य महाबलः

sa cakre vasudhāṃ kīrṇāṃ śabalaiḥ kusumairiva |
āplutya rathinaḥ kāścitparāmṛśya mahābalaḥ

पातयामास खङ्गेन सध्वजानपि पाण्डवः ।
मुहुरुत्पततो दिक्षु धावतश्च यशस्विनःक

pātayāmāsa khaṅgena sadhvajānapi pāṇḍavaḥ |
muhurutpatato dikṣu dhāvataśca yaśasvinaḥka

मार्गांश्च चरतश्चित्रं व्यस्मयन्त रणे जनाः ।
स जघान पदा कांश्चिद्व्याक्षिप्यान्यानपोथयत्

mārgāṃśca carataścitraṃ vyasmayanta raṇe janāḥ |
sa jaghāna padā kāṃścidvyākṣipyānyānapothayat

खह्गेनान्यांश्च चिच्छेद नादेनान्यांश्च भीषयन् ।
ऊरुवेगेन चाप्यन्यान्पातयामास भूतले

khahgenānyāṃśca ciccheda nādenānyāṃśca bhīṣayan |
ūruvegena cāpyanyānpātayāmāsa bhūtale

अपरे चैनमालोक्य भयात्पञ्चत्वमागताः ।
एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम्

apare cainamālokya bhayātpañcatvamāgatāḥ |
evaṃ sā bahulā senā kaliṅgānāṃ tarasvinām

परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनमुपाद्रवत् ।
ततः कालिङ्गयैन्यानां प्रमुखे भरतर्षभ

parivārya raṇe bhīṣmaṃ bhīmasenamupādravat |
tataḥ kāliṅgayainyānāṃ pramukhe bharatarṣabha

श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात् ।
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कालिङ्गो नवभिः शरैः ।

śrutāyuṣamabhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāt |
tamāyāntamabhiprekṣya kāliṅgo navabhiḥ śaraiḥ |

भीमसेनममेयात्मा प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
कलिङ्गबाणाभिहतस्तोत्रार्दित इव द्विपः

bhīmasenamameyātmā pratyavidhyatstanāntare |
kaliṅgabāṇābhihatastotrārdita iva dvipaḥ

भीमसेनः प्रजज्वाल क्रोदेनाग्निरिवैधितः ।
अथाशोकः समादाय रथं हेमपरिष्कृतम्

bhīmasenaḥ prajajvāla krodenāgnirivaidhitaḥ |
athāśokaḥ samādāya rathaṃ hemapariṣkṛtam

भीमं संपादयामास रथेन रथसारथिः ।
तामरुह्य रथं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूदनः

bhīmaṃ saṃpādayāmāsa rathena rathasārathiḥ |
tāmaruhya rathaṃ tūrṇaṃ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥ

कलिङ्गमभिदुद्राव तिष्ठितिष्ठेति चाब्रवीत् ।
ततः श्रुतायुर्बलावान्भीमाय निशिताञ्शरान्

kaliṅgamabhidudrāva tiṣṭhitiṣṭheti cābravīt |
tataḥ śrutāyurbalāvānbhīmāya niśitāñśarān

प्रेषयामास संक्रुद्धो दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
स कार्मुकवरोत्सृष्टैर्नवभिर्निशितैः शरैः

preṣayāmāsa saṃkruddho darśayanpāṇilāghavam |
sa kārmukavarotsṛṣṭairnavabhirniśitaiḥ śaraiḥ

समाहतो महाराज कलिङ्गेन महात्मना ।
संचुक्रुशे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरगः

samāhato mahārāja kaliṅgena mahātmanā |
saṃcukruśe bhṛśaṃ bhīmo daṇḍāhata ivoragaḥ

क्रुद्धश्च चापमायम्य बलवद्बलिनां वरः ।
कलिङ्गमवधीत्पार्थो भीमः सप्तभिरायसैः

kruddhaśca cāpamāyamya balavadbalināṃ varaḥ |
kaliṅgamavadhītpārtho bhīmaḥ saptabhirāyasaiḥ

क्षुराभ्यां चक्ररक्षौ च कलिङ्गस्य महाबलौ ।
सत्यदेवं च सत्यं च प्राहिणोद्यमसादनम्

kṣurābhyāṃ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalau |
satyadevaṃ ca satyaṃ ca prāhiṇodyamasādanam

ततः पुनमेयात्मा नासचैर्निशितैस्त्रिभिः ।
केतुमन्तं रणे भीमोऽगमयद्यमसादनम्

tataḥ punameyātmā nāsacairniśitaistribhiḥ |
ketumantaṃ raṇe bhīmo'gamayadyamasādanam

ततः कलिङ्गाः सन्नद्धा भीमसेनममर्षणम् ।
अनीकैर्बहुसाहस्रैः क्षत्रियाः समवारयन्

tataḥ kaliṅgāḥ sannaddhā bhīmasenamamarṣaṇam |
anīkairbahusāhasraiḥ kṣatriyāḥ samavārayan

ततः शक्तिगदाखङ्गतोमरर्ष्टिपरश्वथैः ।
कलिङ्गाश्च ततो राजन्भीमसेनमवाकिरन्

tataḥ śaktigadākhaṅgatomararṣṭiparaśvathaiḥ |
kaliṅgāśca tato rājanbhīmasenamavākiran

संनिवार्य स तां घोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम् ।
गदामादाय तरसा संनिपत्य महाबलः

saṃnivārya sa tāṃ ghorāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām |
gadāmādāya tarasā saṃnipatya mahābalaḥ

भीमः सप्तशतान्वीराननयद्यमसादनम् ।
पुनश्चैव द्विसाहस्रान्कलिङ्गानरिमर्दनः

bhīmaḥ saptaśatānvīrānanayadyamasādanam |
punaścaiva dvisāhasrānkaliṅgānarimardanaḥ

प्राहिणोन्मृत्युलोकाय तदद्भुतमिवाभवत् ।
एवं स तान्यनीकानि कलिङ्गानां पुनःपुनः

prāhiṇonmṛtyulokāya tadadbhutamivābhavat |
evaṃ sa tānyanīkāni kaliṅgānāṃ punaḥpunaḥ

बिभेद समरे तूर्णं प्रेक्ष्य भीष्मं महारथम् ।
हतारोहाश्च मातङ्गाः पाण्डवेन कृता रणे

bibheda samare tūrṇaṃ prekṣya bhīṣmaṃ mahāratham |
hatārohāśca mātaṅgāḥ pāṇḍavena kṛtā raṇe

विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव ।
मृद्गन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्तः शरातुराः

viprajagmuranīkeṣu meghā vātahatā iva |
mṛdgantaḥ svānyanīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ

ततो भीमो महाबाहुः खङ्गहस्तो महाभुजःक ।
संप्रहृष्टो महाघोषं शङ्खं प्राध्मापयद्बली

tato bhīmo mahābāhuḥ khaṅgahasto mahābhujaḥka |
saṃprahṛṣṭo mahāghoṣaṃ śaṅkhaṃ prādhmāpayadbalī

सर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत् ।
मोहश्चापि कलिङ्गानामाविवेश परंतप

sarvakāliṅgasainyānāṃ manāṃsi samakampayat |
mohaścāpi kaliṅgānāmāviveśa paraṃtapa

प्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः ।
भीमेन समरे राजन्गजेन्द्रेणेव सर्वशः

prākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ |
bhīmena samare rājangajendreṇeva sarvaśaḥ

मार्गान्बहून्विचरता धावता च ततस्ततः ।
मुहुरुत्पतता चैव संमोहः समपद्यत

mārgānbahūnvicaratā dhāvatā ca tatastataḥ |
muhurutpatatā caiva saṃmohaḥ samapadyata

भीमसेनभयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत ।
क्षोभ्यमाणमसंबाधं ग्राहेणेव महत्सरः

bhīmasenabhayatrastaṃ sainyaṃ ca samakampata |
kṣobhyamāṇamasaṃbādhaṃ grāheṇeva mahatsaraḥ

त्रासितेषु च सर्वेषु भीमेनाद्भुतकर्मणा ।
पुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च सङ्घशः

trāsiteṣu ca sarveṣu bhīmenādbhutakarmaṇā |
punarāvartamāneṣu vidravatsu ca saṅghaśaḥ

सर्वकालिङ्गयोधेषु पाण्डूनां ध्वजिनीपतिः ।
अब्रवीत्स्वान्यनीकानि युध्यध्वमिति पार्षतः

sarvakāliṅgayodheṣu pāṇḍūnāṃ dhvajinīpatiḥ |
abravītsvānyanīkāni yudhyadhvamiti pārṣataḥ

सेनापतिवचः श्रुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाः ।
भीममेवाभ्यवर्तन्त रथानीकैः प्रहारिभिः

senāpativacaḥ śrutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥ |
bhīmamevābhyavartanta rathānīkaiḥ prahāribhiḥ

धर्मराजश्च तान्सर्वानुपजग्राह पाण्डवः ।
महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः

dharmarājaśca tānsarvānupajagrāha pāṇḍavaḥ |
mahatā meghavarṇena nāgānīkena pṛṣṭhataḥ

एवं संनोद्य सर्वामि स्वान्यनीकानि पार्षतः ।
भीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णि सत्पुरुषैर्वृतः

evaṃ saṃnodya sarvāmi svānyanīkāni pārṣataḥ |
bhīmasenasya jagrāha pārṣṇi satpuruṣairvṛtaḥ

न हि पञ्चालराजस्य लोके कश्चन विद्यते ।
भीमसात्यकयोरन्यः प्राणेभ्यः प्रियकृत्तमः

na hi pañcālarājasya loke kaścana vidyate |
bhīmasātyakayoranyaḥ prāṇebhyaḥ priyakṛttamaḥ

सोऽपश्यच्च कलिङ्गेषु चरन्तमरिसूदनः ।
भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा

so'paśyacca kaliṅgeṣu carantamarisūdanaḥ |
bhīmasenaṃ mahābāhuṃ pārṣataḥ paravīrahā

ननर्द बहुधा राजन्हृष्टश्चासीत्परंतपः ।
शङ्खं दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च

nanarda bahudhā rājanhṛṣṭaścāsītparaṃtapaḥ |
śaṅkhaṃ dadhmau ca samare siṃhanādaṃ nanāda ca

स च पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृते ।
कोविदारध्वजं दृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत् ।

sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkṛte |
kovidāradhvajaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasat |

धृष्टद्युम्नस्तु तं दृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिद्रुतम् ॥
भीमसेनममेयात्मा त्राणायाजौ समभ्ययात्

dhṛṣṭadyumnastu taṃ dṛṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutam ||
bhīmasenamameyātmā trāṇāyājau samabhyayāt

तौ दूरात्सात्यकिं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ।
कलिङ्गान्समरे वीरौ योधयेतां मनस्विनौ ।

tau dūrātsātyakiṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavṛkodarau |
kaliṅgānsamare vīrau yodhayetāṃ manasvinau |

स तत्र गत्वा शैनेयो जवेन जयतां वरः ।
पार्थपार्षतयोः पार्षिं जग्राह पुरुषर्षभः

sa tatra gatvā śaineyo javena jayatāṃ varaḥ |
pārthapārṣatayoḥ pārṣiṃ jagrāha puruṣarṣabhaḥ

स कृत्कवा दारुणं कर्म प्रगृहीतशरासनः ।
आस्थितो रौद्रमात्मानं कलिङ्गानन्ववैक्षत

sa kṛtkavā dāruṇaṃ karma pragṛhītaśarāsanaḥ |
āsthito raudramātmānaṃ kaliṅgānanvavaikṣata

कलिङ्गप्रभवां चैव मांसशोणितकर्दमाम् ।
रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीमः प्रावर्तयन्नदीम्

kaliṅgaprabhavāṃ caiva māṃsaśoṇitakardamām |
rudhirasyandinīṃ tatra bhīmaḥ prāvartayannadīm

अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम् ।
तां संततार दुस्तारां भीमसेनो महाबलः

antareṇa kaliṅgānāṃ pāṇḍavānāṃ ca vāhinīm |
tāṃ saṃtatāra dustārāṃ bhīmaseno mahābalaḥ

भीमसेनं तथा दृष्ट्वा प्राक्रोशंस्तावका नृप ।
कालोऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः कसह युध्यते

bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā prākrośaṃstāvakā nṛpa |
kālo'yaṃ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ kasaha yudhyate

ततः शान्तनवो भीष्मः श्रुत्वा तं निनदं रणे ।
अभ्ययात्त्वरितो भीमं व्यूढानीकः समंततः

tataḥ śāntanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṃ ninadaṃ raṇe |
abhyayāttvarito bhīmaṃ vyūḍhānīkaḥ samaṃtataḥ

तं सात्यकिर्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
अभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम्

taṃ sātyakirbhīmaseno dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
abhyadravanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam

परिवार्य तु ते सर्वे गाङ्गेयं तरसा रणे ।
त्रिभिस्त्रिभिः शरैर्घोरैर्भीष्ममानर्च्छुरोजसा

parivārya tu te sarve gāṅgeyaṃ tarasā raṇe |
tribhistribhiḥ śarairghorairbhīṣmamānarcchurojasā

प्रत्यविध्यत तान्सर्वान्पिता देवव्रतस्तव ।
यतमानान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः

pratyavidhyata tānsarvānpitā devavratastava |
yatamānānmaheṣvāsāṃstribhistribhirajihmagaiḥ

ततः शरसहस्रेण सन्निवार्य महारथान् ।
हयान्काञ्चनसन्नाहान्भीमस्य न्यहनच्छरैः

tataḥ śarasahasreṇa sannivārya mahārathān |
hayānkāñcanasannāhānbhīmasya nyahanaccharaiḥ

हताश्वे स रथे तिष्ठन्भीमसेनः प्रतापवान् ।
शक्तिं चिक्षेप तरसा गाङ्गेयस्य रथं प्रति

hatāśve sa rathe tiṣṭhanbhīmasenaḥ pratāpavān |
śaktiṃ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṃ prati

अप्राप्तामथ तां शक्तिं पिता देवव्रतस्तव ।
त्रिधा चिच्छेद समरे सा पृथिव्यामशीर्यत

aprāptāmatha tāṃ śaktiṃ pitā devavratastava |
tridhā ciccheda samare sā pṛthivyāmaśīryata

ततः शैक्यायसीं गुर्वी प्रगृह्य बलवान्गदाम् ।
भीमसेनस्ततस्तूर्णं पुप्लुवे मनुजर्षभ

tataḥ śaikyāyasīṃ gurvī pragṛhya balavāngadām |
bhīmasenastatastūrṇaṃ pupluve manujarṣabha

सात्यकोऽपि ततस्तूर्णं भीमस्य प्रियकाम्यया ।
गाङ्गेयसारथिं तूर्णं पातयामास सायकैः

sātyako'pi tatastūrṇaṃ bhīmasya priyakāmyayā |
gāṅgeyasārathiṃ tūrṇaṃ pātayāmāsa sāyakaiḥ

भीष्मस्तु निहते तस्मिन्सारथौ रथिनां वरः ।
वातायमानैस्तैरश्वैरपनीतो रणाजिरात्

bhīṣmastu nihate tasminsārathau rathināṃ varaḥ |
vātāyamānaistairaśvairapanīto raṇājirāt

भीमसेनस्ततो राजन्नपयाते महाव्रते ।
प्रजज्वाल यथा वह्निर्दहन्कक्षमिवैधितः

bhīmasenastato rājannapayāte mahāvrate |
prajajvāla yathā vahnirdahankakṣamivaidhitaḥ

स हत्वा सर्वकालिङ्गान्सेनामध्ये व्यतिष्ठत ।
नैनमभ्युत्सहन्केचित्तावका भरतर्षभ

sa hatvā sarvakāliṅgānsenāmadhye vyatiṣṭhata |
nainamabhyutsahankecittāvakā bharatarṣabha

धृष्टद्युम्नस्तमारोप्य स्वरथे रथिनां वरः ।
पश्यतां सर्वसैन्यानामपोवाहक यशस्विनम्

dhṛṣṭadyumnastamāropya svarathe rathināṃ varaḥ |
paśyatāṃ sarvasainyānāmapovāhaka yaśasvinam

संपूज्यमानः पाञ्चाल्यैर्मत्स्यैश्च भरतर्षभ ।
धृष्टद्युम्नं परिष्वज्य समेयादथ सात्यकिम्

saṃpūjyamānaḥ pāñcālyairmatsyaiśca bharatarṣabha |
dhṛṣṭadyumnaṃ pariṣvajya sameyādatha sātyakim

अथाब्रवीद्भीमसेनं सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
प्रहर्षयन्यदुव्याघ्रो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः

athābravīdbhīmasenaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ |
praharṣayanyaduvyāghro dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ

दिष्ट्या कालिङ्गराजश्च राजपुत्रश्च केतुमान ।
शक्रदेवश्च कालिङ्गः कलिङ्गाश्च मृधे हताः

diṣṭyā kāliṅgarājaśca rājaputraśca ketumāna |
śakradevaśca kāliṅgaḥ kaliṅgāśca mṛdhe hatāḥ

स्वबाहुबलवीर्येण नागाश्वरथसंकुलः ।
महापुरुषभूयिष्ठो धीरयोधनिषेवितः

svabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasaṃkulaḥ |
mahāpuruṣabhūyiṣṭho dhīrayodhaniṣevitaḥ

महाव्यूहः कलिङ्गानामेकेन मृदितस्त्वया ।
एवमुक्त्वा शिनेर्नप्ता दीर्घबाहुररिन्दम ।
रथाद्रथमभिद्रुत्य पर्यष्वजत पाण्डवम्

mahāvyūhaḥ kaliṅgānāmekena mṛditastvayā |
evamuktvā śinernaptā dīrghabāhurarindama |
rathādrathamabhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavam

ततः स्वरथमास्थाय पुनरेव महारथः ।
तावकानवधीत्क्रुद्धो भीमस्य बलमादधत्

tataḥ svarathamāsthāya punareva mahārathaḥ |
tāvakānavadhītkruddho bhīmasya balamādadhat