अध्याय 4: सञ्जय पृथ्वी का वर्णन आरम्भ करते हैं

एवमुक्त्वा ययौ व्यासो धृतराष्ट्रय धीमते ।
धृतराष्ट्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ध्यानमेवान्वपद्यत

evamuktvā yayau vyāso dhṛtarāṣṭraya dhīmate |
dhṛtarāṣṭro'pi tacchrutvā dhyānamevānvapadyata

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः ।
संजयं संशितात्मानमपृच्छद्रतर्षभ

sa muhūrtamiva dhyātvā viniḥśvasya muhurmuhuḥ |
saṃjayaṃ saṃśitātmānamapṛcchadratarṣabha

संजयेमे महीपालाः शूरा युद्धाभिनन्दिनः ।
अन्योन्यमभिनिघ्नन्ति शस्त्रैरुच्चावचैरिह

saṃjayeme mahīpālāḥ śūrā yuddhābhinandinaḥ |
anyonyamabhinighnanti śastrairuccāvacairiha

पार्थिवाः पृथिवीहेतोः समभित्यज्य जीवितम् ।
न वा शाम्यन्ति निघ्नन्तो वर्धयन्ति यमक्षयम्

pārthivāḥ pṛthivīhetoḥ samabhityajya jīvitam |
na vā śāmyanti nighnanto vardhayanti yamakṣayam

भौममैश्वर्यमिच्छन्तो न मृष्यन्ते परस्परम् ।
मन्ये बहुगुणा भूमिस्तन्ममाचक्ष्व संजय

bhaumamaiśvaryamicchanto na mṛṣyante parasparam |
manye bahuguṇā bhūmistanmamācakṣva saṃjaya

बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
कोट्यश्च लोकवीराणां समेताः कुरुजाङ्गले

bahūni ca sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
koṭyaśca lokavīrāṇāṃ sametāḥ kurujāṅgale

देशानां च परीमाणं नगराणां च संजय ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यत एते समागताः

deśānāṃ ca parīmāṇaṃ nagarāṇāṃ ca saṃjaya |
śrotumicchāmi tattvena yata ete samāgatāḥ

दिव्यबुद्धिप्रदीपेन युक्तस्त्वं ज्ञानचक्षुषा ।
प्रभावात्तस्य विप्रर्षेर्व्यासस्यामिततेजसः

divyabuddhipradīpena yuktastvaṃ jñānacakṣuṣā |
prabhāvāttasya viprarṣervyāsasyāmitatejasaḥ

यथाप्रज्ञं महाप्राज्ञ भौमान्वक्ष्यामि ते गुणान् ।
शास्त्रचक्षुरवेक्षस्व नमस्ते भरतर्षभ

yathāprajñaṃ mahāprājña bhaumānvakṣyāmi te guṇān |
śāstracakṣuravekṣasva namaste bharatarṣabha

द्विविधानीह भूतानि चराणि स्थावराणि च ।
त्रसानां त्रिविधा योनिरण्डस्वेदजरायुजाः

dvividhānīha bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca |
trasānāṃ trividhā yoniraṇḍasvedajarāyujāḥ

त्रसानां खलु सर्वेषां श्रेष्ठा राजञ्जरायुजाः ।
जरायुजानां प्रवरा मानवाः पशवश्च ये

trasānāṃ khalu sarveṣāṃ śreṣṭhā rājañjarāyujāḥ |
jarāyujānāṃ pravarā mānavāḥ paśavaśca ye

नानारूपधरा राजंस्तेषां भेदाश्चतुर्दश ।
वेदोक्ताः पृथिवीपाल येषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः

nānārūpadharā rājaṃsteṣāṃ bhedāścaturdaśa |
vedoktāḥ pṛthivīpāla yeṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ

ग्राम्याणां पुरुषाः श्रेष्ठाः सिंहाश्चारण्यवासिनाम् ।
सर्वेषामेव भूतानामन्योन्येनोपजीवनम्

grāmyāṇāṃ puruṣāḥ śreṣṭhāḥ siṃhāścāraṇyavāsinām |
sarveṣāmeva bhūtānāmanyonyenopajīvanam

उद्भिञ्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तेषां पञ्चैव जातयः ।
वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः

udbhiñjāḥ sthāvarāḥ proktāsteṣāṃ pañcaiva jātayaḥ |
vṛkṣagulmalatāvallyastvaksārāstṛṇajātayaḥ

तेषां विंशतिरेकोना महाभूतेषु पञ्चसु ।
चतुर्विशतिरुद्दिष्टा गायत्री लोकसंमता

teṣāṃ viṃśatirekonā mahābhūteṣu pañcasu |
caturviśatiruddiṣṭā gāyatrī lokasaṃmatā

य एतां वेद गायत्रीं पुण्यां सर्वगुणान्विताम् ।
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ स लोके न प्रणश्यति

ya etāṃ veda gāyatrīṃ puṇyāṃ sarvaguṇānvitām |
tattvena bharataśreṣṭha sa loke na praṇaśyati

अरण्यवासिनः सप्त सप्तैषां ग्रामवासिनः ।
सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च महिषा वारणास्तथा

araṇyavāsinaḥ sapta saptaiṣāṃ grāmavāsinaḥ |
siṃhā vyāghrā varāhāśca mahiṣā vāraṇāstathā

ऋक्षाश्च वानराश्चैव सप्तारण्याः स्मृता नृप ।
गौरजाविमनुष्याश्च अश्वाश्वतरगर्दभाः

ṛkṣāśca vānarāścaiva saptāraṇyāḥ smṛtā nṛpa |
gaurajāvimanuṣyāśca aśvāśvataragardabhāḥ

एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः ।
एते वै पशवो राजन्ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश

ete grāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ |
ete vai paśavo rājangrāmyāraṇyāścaturdaśa

भूमौ च जायते सर्वं भूमौ सर्वं विनश्यति ।
भूमिः प्रतिष्ठा भूतानां भूमिरेव सनातनम्

bhūmau ca jāyate sarvaṃ bhūmau sarvaṃ vinaśyati |
bhūmiḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ bhūmireva sanātanam

यस्य भूमिस्तस्य सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
तत्रातिगृद्धा राजानो विनिघ्नन्तीतरेतरम्

yasya bhūmistasya sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
tatrātigṛddhā rājāno vinighnantītaretaram