अध्याय 48: भीष्म के हाथों सेनापति श्वेत का वध

एवं श्वेते महेष्वासे प्राप्ते शल्यरथं प्रति ।
कुरवः पाण्डवेयाश्च किमकुर्वत सञ्जय

evaṃ śvete maheṣvāse prāpte śalyarathaṃ prati |
kuravaḥ pāṇḍaveyāśca kimakurvata sañjaya

भीष्मः शान्तनवः किं वा तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ।
(सञ्जय उवाच)
राजञ्शतसहस्राणि ततः क्षत्रियपुङ्गवाः

bhīṣmaḥ śāntanavaḥ kiṃ vā tanmamācakṣva pṛcchataḥ |
(sañjaya uvāca)
rājañśatasahasrāṇi tataḥ kṣatriyapuṅgavāḥ

श्वेतं सेनापतिं शूरं पुरस्कृत्य महारथाः ।
राज्ञो बलं दर्शयन्तस्तव पुत्रस्य भारत

śvetaṃ senāpatiṃ śūraṃ puraskṛtya mahārathāḥ |
rājño balaṃ darśayantastava putrasya bhārata

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य त्रातुमैच्छन्महारथाः ।
अभ्यवर्तन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम्

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya trātumaicchanmahārathāḥ |
abhyavartanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam

जिघांसन्तं युधांश्रेष्ठं तदासीत्तुमुलं महत् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि महावैशसमच्युत

jighāṃsantaṃ yudhāṃśreṣṭhaṃ tadāsīttumulaṃ mahat |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi mahāvaiśasamacyuta

तावकानां परेषां च यथा युद्धमवर्तत ।
तत्राकरोद्रथोपस्थाञ्शून्याञ्शान्तनवो बहून्

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yathā yuddhamavartata |
tatrākarodrathopasthāñśūnyāñśāntanavo bahūn

तत्राद्भुतं महच्चक्रे शरैरार्च्छद्रथोत्तमान् ।
समावृणोच्छरैरर्कमर्कतुल्यप्रतापवान्

tatrādbhutaṃ mahaccakre śarairārcchadrathottamān |
samāvṛṇoccharairarkamarkatulyapratāpavān

नुदन्समन्तात्समरे रविरुद्यन्यथा तमः ।
तेनाजौ प्रेषिता राजञ्शराः शतसहस्रशः

nudansamantātsamare ravirudyanyathā tamaḥ |
tenājau preṣitā rājañśarāḥ śatasahasraśaḥ

क्षत्रियान्तकराः सङ्ख्ये महावेगा महाबलाः ।
शिरांसि पातयामासुर्वीराणां शतशो रणे

kṣatriyāntakarāḥ saṅkhye mahāvegā mahābalāḥ |
śirāṃsi pātayāmāsurvīrāṇāṃ śataśo raṇe

गजान्कण्टकसन्नाहान्वज्रेणेव शिलोच्चयान् ।
रथा रथेषु संसक्ता व्यदृश्यन्त विशांपते

gajānkaṇṭakasannāhānvajreṇeva śiloccayān |
rathā ratheṣu saṃsaktā vyadṛśyanta viśāṃpate

एके रथं पर्यवहंस्तुरगाः सतुरंगमम् ।
युवानं निहतं वीरं लम्बमानं सकार्मुकम्

eke rathaṃ paryavahaṃsturagāḥ saturaṃgamam |
yuvānaṃ nihataṃ vīraṃ lambamānaṃ sakārmukam

उदीर्णाश्च हया राजन्वहनक्तस्तत्रतत्र ह ।
बद्धस्वङ्गनिषङ्गाश्च विध्वस्तशिरसो हताः

udīrṇāśca hayā rājanvahanaktastatratatra ha |
baddhasvaṅganiṣaṅgāśca vidhvastaśiraso hatāḥ

शतशः पतिता भूमौ वीरशय्यासु शेरते ।
परस्पेरण धावन्तः पतिताः पुनरुत्थिताः

śataśaḥ patitā bhūmau vīraśayyāsu śerate |
parasperaṇa dhāvantaḥ patitāḥ punarutthitāḥ

उत्थाय च प्रधावन्तो द्वन्द्वयुद्धमवाप्नुवन् ।
पीडिताः पुनरन्योन्यं लुठन्तो रणमूर्धनि

utthāya ca pradhāvanto dvandvayuddhamavāpnuvan |
pīḍitāḥ punaranyonyaṃ luṭhanto raṇamūrdhani

सचापाः सनिषङ्गाश्च जातरूपपरिष्कृताः ।
विस्रब्धहतवीराश्च शतशः परिपीडिताः

sacāpāḥ saniṣaṅgāśca jātarūpapariṣkṛtāḥ |
visrabdhahatavīrāśca śataśaḥ paripīḍitāḥ

तेनतेनाभ्यधावन्त विसृजन्तश्च भारत ।
मत्तो गजः पर्यवर्तद्धयांश्च हतसादिनः

tenatenābhyadhāvanta visṛjantaśca bhārata |
matto gajaḥ paryavartaddhayāṃśca hatasādinaḥ

सरथा रथिनश्चापि विमृद्गन्तः समन्ततः ।
स्यान्दनादपतत्कश्चिन्निहतोऽन्येन सायकैः

sarathā rathinaścāpi vimṛdgantaḥ samantataḥ |
syāndanādapatatkaścinnihato'nyena sāyakaiḥ

हतसारथिरप्युच्चैः पपात काष्ठवद्रथः ।
युध्यमानस्य संग्रामे व्यूढे रजसि चोत्थिते

hatasārathirapyuccaiḥ papāta kāṣṭhavadrathaḥ |
yudhyamānasya saṃgrāme vyūḍhe rajasi cotthite

धनुःकूजितविज्ञानं तत्रासीत्प्रतियुद्ध्यतः ।
गात्रस्पर्शेन योधानां व्यज्ञास्त परिपन्थिनम्

dhanuḥkūjitavijñānaṃ tatrāsītpratiyuddhyataḥ |
gātrasparśena yodhānāṃ vyajñāsta paripanthinam

युद्ध्यमानं शरै राजन्सिञ्जिनीध्वजिनीरवात् ।
अन्योन्यं वीरसंशब्दो नाश्रूयत भटैः कृतः

yuddhyamānaṃ śarai rājansiñjinīdhvajinīravāt |
anyonyaṃ vīrasaṃśabdo nāśrūyata bhaṭaiḥ kṛtaḥ

शब्दायमाने संग्रामे पटहे कर्णदारिणि ।
युध्यमानस्य संग्रामे कुर्वतः पौरुषं स्वकम्

śabdāyamāne saṃgrāme paṭahe karṇadāriṇi |
yudhyamānasya saṃgrāme kurvataḥ pauruṣaṃ svakam

नाश्रौषं नामगोत्राणि कीर्तनं च परस्परम् ।
भीष्मचापच्युतैर्बाणैरार्तानां युध्यतां मृधे

nāśrauṣaṃ nāmagotrāṇi kīrtanaṃ ca parasparam |
bhīṣmacāpacyutairbāṇairārtānāṃ yudhyatāṃ mṛdhe

परस्परेषां वीराणां मनांसि समकम्पयन् ।
तस्मिन्नत्याकुले युद्धे दारुणे रोमहर्षणे

paraspareṣāṃ vīrāṇāṃ manāṃsi samakampayan |
tasminnatyākule yuddhe dāruṇe romaharṣaṇe

पिता पुत्रं च समरे नाभिजानाति कश्चन ।
चक्रे भग्ने युगे च्छिन्ने एकधुर्ये हये हतः

pitā putraṃ ca samare nābhijānāti kaścana |
cakre bhagne yuge cchinne ekadhurye haye hataḥ

आक्षिप्तः स्यन्दनाद्वीरः समारथिरजिह्मगैः ।
एवं च समरे सर्वे वीराश्च विरथीकृताः

ākṣiptaḥ syandanādvīraḥ samārathirajihmagaiḥ |
evaṃ ca samare sarve vīrāśca virathīkṛtāḥ

तेन तेन स्म दृश्यन्ते धावमानाः समंततः ।
गजो हतः शिरश्छिन्नं मर्म भिन्नं हयो हतः

tena tena sma dṛśyante dhāvamānāḥ samaṃtataḥ |
gajo hataḥ śiraśchinnaṃ marma bhinnaṃ hayo hataḥ

अहतः कोपि नैवासीद्भीष्मे नघ्नति शात्रवान् ।
श्वेतः कुरूणामकरोत्क्षयं तस्मिन्महाहवे

ahataḥ kopi naivāsīdbhīṣme naghnati śātravān |
śvetaḥ kurūṇāmakarotkṣayaṃ tasminmahāhave

राजपुत्रान्रथोदारानवधीच्छतसङ्घशः ।
चिच्छेद रथिनां बाणैः शिरांसि भरतर्षभ

rājaputrānrathodārānavadhīcchatasaṅghaśaḥ |
ciccheda rathināṃ bāṇaiḥ śirāṃsi bharatarṣabha

साङ्गदा बाहवश्चैव धनूंषि च समंततः ।
रथेषां रथचक्राणि तूणीराणि युगानि च

sāṅgadā bāhavaścaiva dhanūṃṣi ca samaṃtataḥ |
ratheṣāṃ rathacakrāṇi tūṇīrāṇi yugāni ca

छत्राणि च महार्हाणि पताकाश्च विशांपते ।
हयैघाश्च रथौघाश्च नरौघाश्चैव भारत

chatrāṇi ca mahārhāṇi patākāśca viśāṃpate |
hayaighāśca rathaughāśca naraughāścaiva bhārata

वारणाः शतशश्चैव हताः श्वेतेन भारत ।
वयं श्वेतभयाद्भीता विहाय रथसत्तमम्

vāraṇāḥ śataśaścaiva hatāḥ śvetena bhārata |
vayaṃ śvetabhayādbhītā vihāya rathasattamam

अपयातास्तथा पश्चाद्विभुं पश्याम धृष्णवः ।
शरपातमतिक्रम्य कुरवः कुरुनन्दन

apayātāstathā paścādvibhuṃ paśyāma dhṛṣṇavaḥ |
śarapātamatikramya kuravaḥ kurunandana

भीष्मं शान्तनवं युद्धे स्थिताः पश्याम सर्वशः ।
अदीनो दीनसमये भीष्मोऽस्माकं महाहवे

bhīṣmaṃ śāntanavaṃ yuddhe sthitāḥ paśyāma sarvaśaḥ |
adīno dīnasamaye bhīṣmo'smākaṃ mahāhave

एकस्तस्थौ नरव्याघ्रो गिरिर्मेरुरिवाचलः ।
आददान इव प्राणान्सविता शिशिरात्यये

ekastasthau naravyāghro girirmerurivācalaḥ |
ādadāna iva prāṇānsavitā śiśirātyaye

गभस्तिभिरिवादित्यस्तस्थौ शरमरीचिमान् ।
स मुमोच महेष्वासः शरसङ्घाननेकशः

gabhastibhirivādityastasthau śaramarīcimān |
sa mumoca maheṣvāsaḥ śarasaṅghānanekaśaḥ

निघ्नन्नमित्रान्समरे वज्रपाणिरिवासुरान् ।
ते वध्यमाना भीष्मेण प्रजहुस्तं महाबलम्

nighnannamitrānsamare vajrapāṇirivāsurān |
te vadhyamānā bhīṣmeṇa prajahustaṃ mahābalam

स्वयूथादिव ते यूथान्मुक्तं भूमिषु दारुणम् ।
तमेवमुपलक्ष्यैको हृष्टः पुष्टः परंतप

svayūthādiva te yūthānmuktaṃ bhūmiṣu dāruṇam |
tamevamupalakṣyaiko hṛṣṭaḥ puṣṭaḥ paraṃtapa

दुर्योधनप्रिये युक्तः पाण्डवान्परिशोचयन् ।
जीवितं दुस्त्यजं त्यक्त्वा भयं च सुमहाहवे

duryodhanapriye yuktaḥ pāṇḍavānpariśocayan |
jīvitaṃ dustyajaṃ tyaktvā bhayaṃ ca sumahāhave

पातयामास सैन्यानि पाण्डवानां विशांपते ।
प्रहरन्तमनीकानि पिता देवव्रतस्तव

pātayāmāsa sainyāni pāṇḍavānāṃ viśāṃpate |
praharantamanīkāni pitā devavratastava

दृष्ट्वा सेनापतिं भीष्मस्त्वरितः श्वेतमभ्ययात् ।
स भीष्मं शरजालेन महता समवाकिरत्

dṛṣṭvā senāpatiṃ bhīṣmastvaritaḥ śvetamabhyayāt |
sa bhīṣmaṃ śarajālena mahatā samavākirat

श्वेतं चापि तथा भीष्मः शरौघैः समवाकिरत् ।
तौ वृषाविव नर्दन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ

śvetaṃ cāpi tathā bhīṣmaḥ śaraughaiḥ samavākirat |
tau vṛṣāviva nardantau mattāviva mahādvipau

व्याघ्राविव सुसंरब्धावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य ततस्तौ पुरुषर्षभौ

vyāghrāviva susaṃrabdhāvanyonyamabhijaghnatuḥ |
astrairastrāṇi saṃvārya tatastau puruṣarṣabhau

भीष्मः श्वेतश्च युयुधे परस्परवधैषिणौ ।
एकाह्ना निर्दहेद्भीष्मः पाम्डवानामनीकिनीम्

bhīṣmaḥ śvetaśca yuyudhe parasparavadhaiṣiṇau |
ekāhnā nirdahedbhīṣmaḥ pāmḍavānāmanīkinīm

शरैः परमसंक्रुद्धो यदि श्वेतो न पालयेत् ।
पितामहं ततो दृष्ट्वा श्वेतो विमुखीकृतम्

śaraiḥ paramasaṃkruddho yadi śveto na pālayet |
pitāmahaṃ tato dṛṣṭvā śveto vimukhīkṛtam

प्रहर्षं पाण्डवा जग्मुः पुत्रस्ते विमनाभवत् ।
ततो दुर्योधनः क्रुद्धः पार्थिवैः परिवारितः

praharṣaṃ pāṇḍavā jagmuḥ putraste vimanābhavat |
tato duryodhanaḥ kruddhaḥ pārthivaiḥ parivāritaḥ

ससैन्यः पाण्डवानीकमभ्यद्रवत संयुगे ।
दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विशांपतिःक

sasainyaḥ pāṇḍavānīkamabhyadravata saṃyuge |
durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viśāṃpatiḥka

भीष्मं जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण नोदिताः ।
दृष्ट्वा तु पार्थिवैः सर्वैर्दुर्योधनपुरोगमैः

bhīṣmaṃ jugupurāsādya tava putreṇa noditāḥ |
dṛṣṭvā tu pārthivaiḥ sarvairduryodhanapurogamaiḥ

पाण्डवानामनीकानि वध्यमानानि संयुगे ।
श्वेतो गाङ्गेयमुत्सृज्य तव पुत्रस्य वाहिनीम्

pāṇḍavānāmanīkāni vadhyamānāni saṃyuge |
śveto gāṅgeyamutsṛjya tava putrasya vāhinīm

नाशयामास वेगेन वायुर्वृक्षानिवौजसा ।
द्रावयित्वा चमूं राजन्वैराटिः क्रोधमूर्च्छितः

nāśayāmāsa vegena vāyurvṛkṣānivaujasā |
drāvayitvā camūṃ rājanvairāṭiḥ krodhamūrcchitaḥ

आपतत्सहसा भूयो यत्र भीष्मो व्यवस्थितः ।
तौ तत्रोपगतौ राजञ्शरदीप्तौ महाबलौ

āpatatsahasā bhūyo yatra bhīṣmo vyavasthitaḥ |
tau tatropagatau rājañśaradīptau mahābalau

अयुध्येतां महात्मानौ यथोभौ वृत्रवासवौ ।
अन्योन्यं तु महाराज परस्परवधैषिणौ

ayudhyetāṃ mahātmānau yathobhau vṛtravāsavau |
anyonyaṃ tu mahārāja parasparavadhaiṣiṇau

निगृह्य कार्मुकं श्वेतो भीष्मं विव्याध सप्तभिः ।
पराक्रमं ततस्तस्य पराक्रम्य पराक्रमी

nigṛhya kārmukaṃ śveto bhīṣmaṃ vivyādha saptabhiḥ |
parākramaṃ tatastasya parākramya parākramī

तरसा वारयामास मत्तो मत्तमिव द्विपम् ।
श्वेतः शान्तनवं भूयः शरैः सन्नतपर्वभिः

tarasā vārayāmāsa matto mattamiva dvipam |
śvetaḥ śāntanavaṃ bhūyaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

विव्याध प़ञ्चविंशत्या तदद्भुतमिवाभवत् ।
तं प्रत्यविध्यद्दशभिर्भीष्मः शान्तनवस्तदा

vivyādha pa़ñcaviṃśatyā tadadbhutamivābhavat |
taṃ pratyavidhyaddaśabhirbhīṣmaḥ śāntanavastadā

स विद्धस्तेन बलवान्नाकम्पत यथाऽचलः ।
वैराटिः समरे क्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम्

sa viddhastena balavānnākampata yathā'calaḥ |
vairāṭiḥ samare kruddho bhṛśamāyamya kārmukam

आजघान ततो भीष्मं श्वेतः क्षत्रियनन्दनः ।
संप्रहस्य तत श्वेतः सृक्किणी परिसंलिहन्

ājaghāna tato bhīṣmaṃ śvetaḥ kṣatriyanandanaḥ |
saṃprahasya tata śvetaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan

घनुश्चिच्छेद भीष्मस्य नवभिर्दशधा शरैः ।
संधाय विशिखं चैव शरं लोमप्रवाहिनम्

ghanuściccheda bhīṣmasya navabhirdaśadhā śaraiḥ |
saṃdhāya viśikhaṃ caiva śaraṃ lomapravāhinam

उन्ममाथ ततस्तालं ध्वजशीर्षं महात्मनः ।
केतुं निपतितं दृष्ट्वा भीष्मस्य तनयास्तव

unmamātha tatastālaṃ dhvajaśīrṣaṃ mahātmanaḥ |
ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā bhīṣmasya tanayāstava

हतं भीष्मममन्यन्त श्वेतस्य वशमागतम् ।
पाण्डवाश्चापि संहृष्टा दध्मुः शङ्खान्मुदा युताः

hataṃ bhīṣmamamanyanta śvetasya vaśamāgatam |
pāṇḍavāścāpi saṃhṛṣṭā dadhmuḥ śaṅkhānmudā yutāḥ

भीष्मस्य पतितं केतुं दृष्ट्वा तालं महात्मनः ।
ततो दुर्योधनः क्रोधात्स्वमनीकमनोदयत्

bhīṣmasya patitaṃ ketuṃ dṛṣṭvā tālaṃ mahātmanaḥ |
tato duryodhanaḥ krodhātsvamanīkamanodayat

यत्ता भीष्मं परीप्सध्वं रक्षमाणाः समंततः ।
मा नः प्रपश्यमानानां श्वेतान्मृत्युमवाप्स्यति

yattā bhīṣmaṃ parīpsadhvaṃ rakṣamāṇāḥ samaṃtataḥ |
mā naḥ prapaśyamānānāṃ śvetānmṛtyumavāpsyati

भीष्मः शान्तनवः शूरस्तथा सत्यं ब्रवीमि वः ।
राज्ञस्तु वचनं श्रत्वा त्वरमाणा महारथाः

bhīṣmaḥ śāntanavaḥ śūrastathā satyaṃ bravīmi vaḥ |
rājñastu vacanaṃ śratvā tvaramāṇā mahārathāḥ

बलेन चतुरङ्गेण गाङ्गेयप्रन्वपालयन् ।
बाह्लीकः कृतवर्मा च शलः शल्यश्च भारत

balena caturaṅgeṇa gāṅgeyapranvapālayan |
bāhlīkaḥ kṛtavarmā ca śalaḥ śalyaśca bhārata

जलसन्धो विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः ।
त्वरमाणास्त्वराकाले परिवार्य समंततः

jalasandho vikarṇaśca citraseno viviṃśatiḥ |
tvaramāṇāstvarākāle parivārya samaṃtataḥ

शस्त्रवृष्टिं सुतुमुलां श्वेतस्योपर्यपातयन् ।
तान्क्रुद्धो निशितैर्बाणैस्त्वरमाणो महारथः

śastravṛṣṭiṃ sutumulāṃ śvetasyoparyapātayan |
tānkruddho niśitairbāṇaistvaramāṇo mahārathaḥ

अवारयदमेयात्मा दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
स निवार्य तु तान्सर्वान्केसरी कुञ्जराविव

avārayadameyātmā darśayanpāṇilāghavam |
sa nivārya tu tānsarvānkesarī kuñjarāviva

महता शरवर्षेण भीष्मस्य धनुराच्छिनत् ।
ततोऽन्यद्धनुरादाय भीष्मः शान्तनवो युधि

mahatā śaravarṣeṇa bhīṣmasya dhanurācchinat |
tato'nyaddhanurādāya bhīṣmaḥ śāntanavo yudhi

श्वेतं विव्याध राजेन्द्र कङ्कपत्रैः शितैः शरैः ।
ततः सेनापतिः क्रुद्धो भीष्मं बहुभिरायसैः

śvetaṃ vivyādha rājendra kaṅkapatraiḥ śitaiḥ śaraiḥ |
tataḥ senāpatiḥ kruddho bhīṣmaṃ bahubhirāyasaiḥ

विव्याध समरे राजन्सर्वलोकस्य पश्यतः ।
ततः प्रव्यथितो राजा भीष्मं दृष्ट्वा निवारितम्

vivyādha samare rājansarvalokasya paśyataḥ |
tataḥ pravyathito rājā bhīṣmaṃ dṛṣṭvā nivāritam

प्रवीरं सर्वलोकस्य श्वेतेन युधि वै तदा ।
निष्ठानकश्च सुमहांस्तव सैन्यस्य चाभवत्

pravīraṃ sarvalokasya śvetena yudhi vai tadā |
niṣṭhānakaśca sumahāṃstava sainyasya cābhavat

तं वीरं वारितं दृष्ट्वा श्वेतेन शरविक्षतम् ।
हतं श्वेतेन मन्यन्ते श्वेतस्य वशमागतम्

taṃ vīraṃ vāritaṃ dṛṣṭvā śvetena śaravikṣatam |
hataṃ śvetena manyante śvetasya vaśamāgatam

ततः क्रोधवशं प्राप्तः पिता देवव्रतस्तव ।
ध्वजमुन्मतितं दृष्ट्वा तां च सेनां निवारिताम्

tataḥ krodhavaśaṃ prāptaḥ pitā devavratastava |
dhvajamunmatitaṃ dṛṣṭvā tāṃ ca senāṃ nivāritām

श्वेतं प्रति महाराज व्यसृजत्प्तायकान्बहून् ।
तानावार्य रणे श्वेतो भीष्मस्य रथिनां वरः

śvetaṃ prati mahārāja vyasṛjatptāyakānbahūn |
tānāvārya raṇe śveto bhīṣmasya rathināṃ varaḥ

धनुश्चिच्छेद भल्लेन पुनरेव पितुस्तव ।
उत्सृज्य कार्मुकं राजन्गाङ्गेयः क्रोधमूर्च्छितः

dhanuściccheda bhallena punareva pitustava |
utsṛjya kārmukaṃ rājangāṅgeyaḥ krodhamūrcchitaḥ

अन्यत्कार्मुकमादाय विपुलं बलवत्तरम् ।
तत्र संधाय विपुलान्भल्लान्सप्त शिलाशितान्

anyatkārmukamādāya vipulaṃ balavattaram |
tatra saṃdhāya vipulānbhallānsapta śilāśitān

चतुर्भिश्च जघानाश्वाञ्श्वेतस्य पृतनापतेः ।
ध्वजं द्वाभ्यां तु चिच्छेद सप्तमेन च सारथे

caturbhiśca jaghānāśvāñśvetasya pṛtanāpateḥ |
dhvajaṃ dvābhyāṃ tu ciccheda saptamena ca sārathe

शिरश्चिच्छेद भल्लेन संक्रुद्धोऽलघुविक्रमः ।
हताश्वसूतात्सु रथादवप्लुत्य महाबलः

śiraściccheda bhallena saṃkruddho'laghuvikramaḥ |
hatāśvasūtātsu rathādavaplutya mahābalaḥ

अमर्षवशमापन्नो व्याकुलः समपद्यत ।
विरथं रथिनां श्रेष्ठं श्वेतं दृष्ट्वा पितामहः

amarṣavaśamāpanno vyākulaḥ samapadyata |
virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śvetaṃ dṛṣṭvā pitāmahaḥ

ताडयामास निशितैः शरसङ्घैः समंततः ।
स ताड्यमानः समरे भीष्मचापच्युतैः शरैः

tāḍayāmāsa niśitaiḥ śarasaṅghaiḥ samaṃtataḥ |
sa tāḍyamānaḥ samare bhīṣmacāpacyutaiḥ śaraiḥ

स्वरथे धनुरुत्सृज्य शक्तिं जग्राह काञ्चनीम् ।
ततः शक्तिं रणे श्वेतो जग्राहोग्रं महाभयाम्

svarathe dhanurutsṛjya śaktiṃ jagrāha kāñcanīm |
tataḥ śaktiṃ raṇe śveto jagrāhograṃ mahābhayām

कालदण्डोपमां घोरां मृत्योर्जिह्वामेव श्वसन् ।
अब्रवीच्च तदा श्वेतो भीष्मं शान्तनवं रणे

kāladaṇḍopamāṃ ghorāṃ mṛtyorjihvāmeva śvasan |
abravīcca tadā śveto bhīṣmaṃ śāntanavaṃ raṇe

तिष्ठेदानीं सुसंरब्धः पश्य मां पुरुषो भव ।
एवमुक्त्वा महेष्वासो भीष्मं युधि पराक्रमी

tiṣṭhedānīṃ susaṃrabdhaḥ paśya māṃ puruṣo bhava |
evamuktvā maheṣvāso bhīṣmaṃ yudhi parākramī

ततः शक्तिममेयात्मा चिक्षेप भुजगोपमाम् ।
पाण्डवार्थे पराक्रान्तस्तवानर्थं चिकीर्षुकः

tataḥ śaktimameyātmā cikṣepa bhujagopamām |
pāṇḍavārthe parākrāntastavānarthaṃ cikīrṣukaḥ

हाहाकारो महानासीत्पुत्राणां ते विशांपते ।
दृष्ट्वा शक्तिं महाघोरां मृत्योर्दण्डसमप्रभाम्

hāhākāro mahānāsītputrāṇāṃ te viśāṃpate |
dṛṣṭvā śaktiṃ mahāghorāṃ mṛtyordaṇḍasamaprabhām

श्वेतस्य करनिर्मुक्तां निर्मुक्तोरगसन्निभाम् ।
अपतत्सहसा राजन्महोल्केव नभस्तलात्

śvetasya karanirmuktāṃ nirmuktoragasannibhām |
apatatsahasā rājanmaholkeva nabhastalāt

ज्वलन्तीमन्तरिक्षे तां ज्वालाभिरिव संवृताम् ।
असंभ्रान्तस्तदा राजन्पिता देवव्रतस्तव

jvalantīmantarikṣe tāṃ jvālābhiriva saṃvṛtām |
asaṃbhrāntastadā rājanpitā devavratastava

अष्टभिर्नवभिर्भीष्मः शक्तिं चिच्छेद पत्रिभिः ।
उत्कृष्टहेमविकृतां निकृतां निशितैः शरैः

aṣṭabhirnavabhirbhīṣmaḥ śaktiṃ ciccheda patribhiḥ |
utkṛṣṭahemavikṛtāṃ nikṛtāṃ niśitaiḥ śaraiḥ

उच्चुक्रुशुस्ततः सर्वे तावका भरतर्षभ ।
शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा वैराटिः क्रोधमूर्च्छितः

uccukruśustataḥ sarve tāvakā bharatarṣabha |
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā vairāṭiḥ krodhamūrcchitaḥ

कालोपहतचेतास्तु कर्तवक्यं नाभ्यजानत ।
क्रोधसंमूर्च्छितो राजन्वैराटिः प्रहसन्निव

kālopahatacetāstu kartavakyaṃ nābhyajānata |
krodhasaṃmūrcchito rājanvairāṭiḥ prahasanniva

गदां जग्राह संहृष्टो भीष्मस्य निधनं प्रति ।
क्रोधेन रक्तनयनो दण्डपाणिरिवान्तकः

gadāṃ jagrāha saṃhṛṣṭo bhīṣmasya nidhanaṃ prati |
krodhena raktanayano daṇḍapāṇirivāntakaḥ

भीष्मं समिदुद्राव जलौघ इव पर्वतम् ।
तस्य वेगमसंवार्यं मत्वा भीष्मः प्रतापवान्

bhīṣmaṃ samidudrāva jalaugha iva parvatam |
tasya vegamasaṃvāryaṃ matvā bhīṣmaḥ pratāpavān

प्रहारविप्रमोक्षार्थं सहसा धरणींगतः ।
श्वेतः क्रोधसमाविष्टो भ्रामयित्वा तु तां गदाम्

prahāravipramokṣārthaṃ sahasā dharaṇīṃgataḥ |
śvetaḥ krodhasamāviṣṭo bhrāmayitvā tu tāṃ gadām

रथे भीष्मस्य चिक्षेप यथा देवो धनेश्वरः ।
तया भीष्मनिपातिन्या स रथो भस्मसात्कृतः

rathe bhīṣmasya cikṣepa yathā devo dhaneśvaraḥ |
tayā bhīṣmanipātinyā sa ratho bhasmasātkṛtaḥ

सध्वजः सह सूतेन साश्वः सयुगबन्धुरः ।
विरथं रथिनां श्रेष्ठं भीष्मं दृष्ट्वा रथोत्तमकाः

sadhvajaḥ saha sūtena sāśvaḥ sayugabandhuraḥ |
virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ bhīṣmaṃ dṛṣṭvā rathottamakāḥ

अभ्यधावन्त सहिताः शल्यप्रभृतयो रथाः ।
ततोऽन्यं रथमास्थाय धनुर्विस्फार्य दुर्मनाः

abhyadhāvanta sahitāḥ śalyaprabhṛtayo rathāḥ |
tato'nyaṃ rathamāsthāya dhanurvisphārya durmanāḥ

शनकैरभ्यायाच्छ्वेतं गाङ्गेयः प्रहसन्निव ।
एतस्मिन्नन्तरे भीष्मः शुश्राव विपुलां गिरम्

śanakairabhyāyācchvetaṃ gāṅgeyaḥ prahasanniva |
etasminnantare bhīṣmaḥ śuśrāva vipulāṃ giram

आकाशादीरितां दिव्यामात्मनो हितसंभवाम् ।
भीष्मभीष्म महाबाहो शीघ्रं यत्नं कुरुष्व वै

ākāśādīritāṃ divyāmātmano hitasaṃbhavām |
bhīṣmabhīṣma mahābāho śīghraṃ yatnaṃ kuruṣva vai

एष ह्यस्य जये कालो निर्दिष्टो विश्वयोनिना ।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं देवदूतेन भाषितम्

eṣa hyasya jaye kālo nirdiṣṭo viśvayoninā |
etacchrutvā tu vacanaṃ devadūtena bhāṣitam

संप्रहृष्टमना भूत्वा वधे तस्य मनो दधे ।
विरथं रथिनां श्रेष्ठं श्वेतं दृष्ट्वा पदातिनम्

saṃprahṛṣṭamanā bhūtvā vadhe tasya mano dadhe |
virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śvetaṃ dṛṣṭvā padātinam

सहितास्त्वभ्यवर्तन्त परीप्सन्तो महारथाः ।
सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

sahitāstvabhyavartanta parīpsanto mahārathāḥ |
sātyakirbhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

कैकेयो धृष्टकेतुश्च अभिमन्युश्च वीर्यवान् ।
एतानापततः सर्वान्द्रोणशल्यकृपैः सह

kaikeyo dhṛṣṭaketuśca abhimanyuśca vīryavān |
etānāpatataḥ sarvāndroṇaśalyakṛpaiḥ saha

अवारयदमेयात्मा वारिवेगानिवाचलः ।
स निरुद्धेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु

avārayadameyātmā vārivegānivācalaḥ |
sa niruddheṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu

श्वेतः खङ्गमथाकृष्य भीष्मस्य धनुराच्छिनात् ।
तदपास्य धनुश्छिन्नं त्वरमाणः पितामहः

śvetaḥ khaṅgamathākṛṣya bhīṣmasya dhanurācchināt |
tadapāsya dhanuśchinnaṃ tvaramāṇaḥ pitāmahaḥ

देवदूतवचः श्रुत्वा वधे तस्य मनो दधे ।
ततः प्रचरमाणस्तु पिता देवव्रतस्तव

devadūtavacaḥ śrutvā vadhe tasya mano dadhe |
tataḥ pracaramāṇastu pitā devavratastava

अन्यत्कार्मुकमादाय त्वरमाणो महारथः ।
क्षणेन सज्यमकरोच्छक्रचापसमप्रभम्

anyatkārmukamādāya tvaramāṇo mahārathaḥ |
kṣaṇena sajyamakarocchakracāpasamaprabham

पिता ते भरतश्रेष्ठ श्वेतं दृष्ट्वा महारथैः ।
वृतं तं मनुजव्याघ्रैर्भीमसेनपुरोगमैःक

pitā te bharataśreṣṭha śvetaṃ dṛṣṭvā mahārathaiḥ |
vṛtaṃ taṃ manujavyāghrairbhīmasenapurogamaiḥka

अभ्यवर्तत गाङ्गेयः श्वेतं सेनापतिं द्रुतम् ।
आपतन्तं ततो भीष्मो भीमसेनं प्रतापवान्

abhyavartata gāṅgeyaḥ śvetaṃ senāpatiṃ drutam |
āpatantaṃ tato bhīṣmo bhīmasenaṃ pratāpavān

आजघ्ने विशिखैः षष्ट्या सेनान्यं स महारथः ।
अभिमन्युं च समरे पिता देवव्रतस्तव

ājaghne viśikhaiḥ ṣaṣṭyā senānyaṃ sa mahārathaḥ |
abhimanyuṃ ca samare pitā devavratastava

आजघ्ने भरतश्रेष्ठस्त्रिभिः सन्नतपर्वभिः ।
सात्यकिं च शतेनाजौ भरतानां पितामहः

ājaghne bharataśreṣṭhastribhiḥ sannataparvabhiḥ |
sātyakiṃ ca śatenājau bharatānāṃ pitāmahaḥ

धृष्टद्युम्नं च विंशत्या कैकेयं चापि पञ्चभिः ।
तांश्च सर्वान्महेष्वासान्पिता देवव्रतस्तव

dhṛṣṭadyumnaṃ ca viṃśatyā kaikeyaṃ cāpi pañcabhiḥ |
tāṃśca sarvānmaheṣvāsānpitā devavratastava

वारयित्वा शरैर्घोरैः श्वेतमेवाभिदुद्रुवे ।
ततः शरं मृत्युसमं भारसाधनमुत्तमम्

vārayitvā śarairghoraiḥ śvetamevābhidudruve |
tataḥ śaraṃ mṛtyusamaṃ bhārasādhanamuttamam

विकृष्य बलवान्भीष्मः समाधत्त दुरासदम् ।
ब्रह्मास्त्रेण सुसंयुक्तं तं शरं लोमवाहिनम्

vikṛṣya balavānbhīṣmaḥ samādhatta durāsadam |
brahmāstreṇa susaṃyuktaṃ taṃ śaraṃ lomavāhinam

ददृशुर्देवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ।
स तस्य कवचं भित्वा हृदयं चामितौजसः

dadṛśurdevagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ |
sa tasya kavacaṃ bhitvā hṛdayaṃ cāmitaujasaḥ

जगाम धरणीं बाणो महाशनिरिव ज्वलन् ।
अस्तं गच्छन्यथाऽऽदित्यः प्रभाप्रादाय सत्वरः

jagāma dharaṇīṃ bāṇo mahāśaniriva jvalan |
astaṃ gacchanyathā''dityaḥ prabhāprādāya satvaraḥ

एवं जीवितमादाय श्वेतदेहाञ्जगाम ह ।
तं भीष्मेण नरव्याघ्रं तथा विनिहतं युधि

evaṃ jīvitamādāya śvetadehāñjagāma ha |
taṃ bhīṣmeṇa naravyāghraṃ tathā vinihataṃ yudhi

प्रपतन्तमपश्याम गिरेः शृङ्गमिव च्युतम् ।
अशोचन्पाण्डवास्तत्र क्षत्रियाश्च महारथाः

prapatantamapaśyāma gireḥ śṛṅgamiva cyutam |
aśocanpāṇḍavāstatra kṣatriyāśca mahārathāḥ

प्रहृष्टाश्च सुतास्तुभ्यं कुरवश्चापि सर्वशः ।
ततो दुःशासनो राजञ्श्वेतं दृष्ट्वा निपातितम्

prahṛṣṭāśca sutāstubhyaṃ kuravaścāpi sarvaśaḥ |
tato duḥśāsano rājañśvetaṃ dṛṣṭvā nipātitam

वादित्रनिनदैर्घोरैर्नृत्यति स्म समंततः ।
तस्मिन्हते महेष्वासे भीष्मेणाहवशोभिना

vāditraninadairghorairnṛtyati sma samaṃtataḥ |
tasminhate maheṣvāse bhīṣmeṇāhavaśobhinā

प्रावेपन्त महेष्वासाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः ।
ततो धनंजयो राजन्वार्ष्णेयश्चापि सर्वशः

prāvepanta maheṣvāsāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ |
tato dhanaṃjayo rājanvārṣṇeyaścāpi sarvaśaḥ

अवहारं शनैश्चक्रुर्निहते वाहिनीपतौ ।
ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत

avahāraṃ śanaiścakrurnihate vāhinīpatau |
tato'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata

तावकानां परेषां च नर्दतां च मुहुर्मुहुः ।
पार्था विमनसो भूत्वा न्यवर्तन्त महारथाः ।
चिन्तयन्तो वधं घोरं द्वैरथेन परंतपाः

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nardatāṃ ca muhurmuhuḥ |
pārthā vimanaso bhūtvā nyavartanta mahārathāḥ |
cintayanto vadhaṃ ghoraṃ dvairathena paraṃtapāḥ