अध्याय 45: पहला दिन: द्वन्द्व युद्धों की झड़ी

पूर्वाह्णे तस्य रौद्रस्य युद्धमह्नो विशांपते ।
प्रावर्तत महाघोरं राज्ञां देहावकर्तनम्

pūrvāhṇe tasya raudrasya yuddhamahno viśāṃpate |
prāvartata mahāghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam

कुरूणां सृञ्जयानां च जिगीषूणां परस्परम् ।
सिंहानामिव संह्रादो दिवमुर्वी च नादयन्

kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca jigīṣūṇāṃ parasparam |
siṃhānāmiva saṃhrādo divamurvī ca nādayan

आसीत्किलकिलाशब्दस्तलशङ्खरवैः सह ।
जझिरे सिंहनादाश्च शूराणां प्रतिगर्जताम्

āsītkilakilāśabdastalaśaṅkharavaiḥ saha |
jajhire siṃhanādāśca śūrāṇāṃ pratigarjatām

तलत्राभिहताश्चैव ज्याशब्दा भरतर्षभ ।
पत्तीनां पादशब्दश्च वाजिनां च महास्वनः

talatrābhihatāścaiva jyāśabdā bharatarṣabha |
pattīnāṃ pādaśabdaśca vājināṃ ca mahāsvanaḥ

तोत्राङ्कुशनिपातश्च आयुधानां च निःस्वनः ।
घण्टाशब्दश्च नागानामन्योन्यमभिधावताम्

totrāṅkuśanipātaśca āyudhānāṃ ca niḥsvanaḥ |
ghaṇṭāśabdaśca nāgānāmanyonyamabhidhāvatām

तस्मिन्समुदिते शब्दे तुगुले रोमहर्षणे ।
बभूव रथनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमःक

tasminsamudite śabde tugule romaharṣaṇe |
babhūva rathanirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥka

ते मनः क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविताः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः

te manaḥ krūramādhāya samabhityaktajīvitāḥ |
pāṇḍavānabhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ

अथ शान्तनवो राजन्नभ्यधावद्धनञ्जयम् ।
प्रगृह्य कार्मुकं घोरं कालदण्डोपमं रणे

atha śāntanavo rājannabhyadhāvaddhanañjayam |
pragṛhya kārmukaṃ ghoraṃ kāladaṇḍopamaṃ raṇe

अर्जुनोऽपि धनुर्गृह्य गाण्डीवं लोकविश्रुतम् ।
अभ्यधावत तेजस्वी गाङ्गेयं रणमूर्धनि

arjuno'pi dhanurgṛhya gāṇḍīvaṃ lokaviśrutam |
abhyadhāvata tejasvī gāṅgeyaṃ raṇamūrdhani

तावुभौ कुरुशार्दूलौ परस्परवधैषिणौ ।
गाङ्गेयस्तु रणे पार्थं विद्ध्वा नाकम्पयद्बली

tāvubhau kuruśārdūlau parasparavadhaiṣiṇau |
gāṅgeyastu raṇe pārthaṃ viddhvā nākampayadbalī

तथैव पाण्डवो राजन्भीष्मं नाकम्पयद्युधि ।
सात्यकिस्तु महेष्वासः कृतवर्माणमभ्यात्

tathaiva pāṇḍavo rājanbhīṣmaṃ nākampayadyudhi |
sātyakistu maheṣvāsaḥ kṛtavarmāṇamabhyāt

तयोः समभयवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
सात्यकिः कृतवर्माणं कृतवार्मा च सात्यकिम्

tayoḥ samabhayavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ kṛtavārmā ca sātyakim

आनर्च्छतुः शरैर्घोरैस्तक्षमाणौ परस्परम् ।
तौ शराचितसर्वाङ्गौ शुशुभाते महाबलौ

ānarcchatuḥ śarairghoraistakṣamāṇau parasparam |
tau śarācitasarvāṅgau śuśubhāte mahābalau

वसन्ते पुष्पशबलौ पुष्पिताविव किंशुकौ ।
अभिमन्युर्महेष्वासं बृहद्बलमयोधयत्

vasante puṣpaśabalau puṣpitāviva kiṃśukau |
abhimanyurmaheṣvāsaṃ bṛhadbalamayodhayat

ततः कोसलराजाऽसावभिमन्योर्विशांपते ।
ध्वजं चिच्छेद समरे सारथिं च व्यपातयत्

tataḥ kosalarājā'sāvabhimanyorviśāṃpate |
dhvajaṃ ciccheda samare sārathiṃ ca vyapātayat

सौभद्रस्तु ततः क्रुद्धः पातिते रथसारथौ ।
बृहद्बलं महाराज विव्याध नवभिः शरैः

saubhadrastu tataḥ kruddhaḥ pātite rathasārathau |
bṛhadbalaṃ mahārāja vivyādha navabhiḥ śaraiḥ

अथापराभ्यां भल्लाभ्यां शिताभ्यामरिमर्दनः ।
ध्वजमेकेन चिच्छेद पार्ष्णिमेकेन सारथिम्

athāparābhyāṃ bhallābhyāṃ śitābhyāmarimardanaḥ |
dhvajamekena ciccheda pārṣṇimekena sārathim

अन्योन्यं च शरैः क्रुद्धौ ततक्षाते परस्परम् ।
मानिनं समरे दृप्तं कृतवैरं महारथम्

anyonyaṃ ca śaraiḥ kruddhau tatakṣāte parasparam |
māninaṃ samare dṛptaṃ kṛtavairaṃ mahāratham

भीमसेनस्तव सुतं दुर्योधनमयोधयत् ।
तावुभौ नरशार्दूलौ कुरुमुख्यौ महाबलौ

bhīmasenastava sutaṃ duryodhanamayodhayat |
tāvubhau naraśārdūlau kurumukhyau mahābalau

अन्योन्यं शरवर्षाभ्यां ववृषाते रणाजिरे ।
तौ वीक्ष्य तु महात्मानौ कृतिनौ चित्रयोधिनौ

anyonyaṃ śaravarṣābhyāṃ vavṛṣāte raṇājire |
tau vīkṣya tu mahātmānau kṛtinau citrayodhinau

विस्मयः सर्वभूतानां समपद्यत भारत ।
दुःशासनस्तु नकुलं प्रत्युद्याय महाबलम्

vismayaḥ sarvabhūtānāṃ samapadyata bhārata |
duḥśāsanastu nakulaṃ pratyudyāya mahābalam

अविध्यन्निशितैर्बाणैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः ।
तस्य माद्रीसुतः केतुं सशरं च शरासनम्

avidhyanniśitairbāṇairbahubhirmarmabhedibhiḥ |
tasya mādrīsutaḥ ketuṃ saśaraṃ ca śarāsanam

चिच्छेद निशितैर्बाणैः प्रहसन्निव भारत ।
अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्

ciccheda niśitairbāṇaiḥ prahasanniva bhārata |
athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat

पुत्रस्तु तव दुर्धर्षो नकुलस्य महाहवे ।
तुरङ्गांश्चिच्छिदे बाणैर्ध्वजं चैवाभ्यपातयत्

putrastu tava durdharṣo nakulasya mahāhave |
turaṅgāṃścicchide bāṇairdhvajaṃ caivābhyapātayat

दुर्मुखः सहदेवं च प्रत्युद्याय महाबलम् ।
विव्याध शरवर्षेण यतमानं महाहवे

durmukhaḥ sahadevaṃ ca pratyudyāya mahābalam |
vivyādha śaravarṣeṇa yatamānaṃ mahāhave

सहदेवस्ततो वीरो दुर्मुखस्य महारणे ।
शरेण भृतशीक्ष्णेन पातयामास सारथिम्

sahadevastato vīro durmukhasya mahāraṇe |
śareṇa bhṛtaśīkṣṇena pātayāmāsa sārathim

तावन्योन्यं समासाद्य समरे युद्धदुर्मदौ ।
त्रासयेतां शरैर्घोरैः कृतप्रतिकृतैषिणौ

tāvanyonyaṃ samāsādya samare yuddhadurmadau |
trāsayetāṃ śarairghoraiḥ kṛtapratikṛtaiṣiṇau

युधिष्टिरः स्वयं राजा मद्रराजानमभ्ययात् ।
तस्य मद्राधिपश्चापं द्विधा चिच्छेद मारिष

yudhiṣṭiraḥ svayaṃ rājā madrarājānamabhyayāt |
tasya madrādhipaścāpaṃ dvidhā ciccheda māriṣa

तदपास्य धनुश्छिन्नं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अन्यत्कार्मुकमादाय वेगवद्बलवत्तरम्

tadapāsya dhanuśchinnaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
anyatkārmukamādāya vegavadbalavattaram

ततो मद्रेश्वरं राजा शरैः सन्नतपर्वभिः ।
छादयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

tato madreśvaraṃ rājā śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
chādayāmāsa saṃkruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणमभ्यद्रवत भारत ।
तस्य द्रोणः सुसंक्रुद्धः परासुकरणं दृढम्

dhṛṣṭadyumnastato droṇamabhyadravata bhārata |
tasya droṇaḥ susaṃkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham

त्रिधा चिच्छेद समरे पाञ्चाल्यस्य तु कार्मुकम् ।
शरं चैव महाघोरं कालदण्डमिवापरम्

tridhā ciccheda samare pāñcālyasya tu kārmukam |
śaraṃ caiva mahāghoraṃ kāladaṇḍamivāparam

प्रेषयामास समरे सोऽस्य काये न्यमञ्जत ।
अथान्यद्धनुरादाय सायकांश्च चतुर्दश

preṣayāmāsa samare so'sya kāye nyamañjata |
athānyaddhanurādāya sāyakāṃśca caturdaśa

द्रोणं द्रुपदपुत्रस्तु प्रतिविव्याध संयुगे ।
तावन्योन्यं सुसंक्रुद्धौ चक्रतुः शुभृशं रणम्

droṇaṃ drupadaputrastu prativivyādha saṃyuge |
tāvanyonyaṃ susaṃkruddhau cakratuḥ śubhṛśaṃ raṇam

सौमदत्तिं रणे शङ्खो रभसं रभसो युधि ।
प्रत्युद्ययौ महाराज तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

saumadattiṃ raṇe śaṅkho rabhasaṃ rabhaso yudhi |
pratyudyayau mahārāja tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

तस्य वै दक्षिणं वीरो निर्बिभेद रणे भुजम् ।
समदत्तिस्तथा शङ्खं जत्रुदेशे समाहनत्

tasya vai dakṣiṇaṃ vīro nirbibheda raṇe bhujam |
samadattistathā śaṅkhaṃ jatrudeśe samāhanat

तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं विशांपते ।
दृप्तयोः समरे पूर्वं वृत्रवासवयोरिव

tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃpate |
dṛptayoḥ samare pūrvaṃ vṛtravāsavayoriva

बाह्लीकं तु रणे क्रुद्ध क्रुद्धरूपो विशांपते ।
अभ्यद्रवदमेयात्मा धृष्टकेतुर्महारथः

bāhlīkaṃ tu raṇe kruddha kruddharūpo viśāṃpate |
abhyadravadameyātmā dhṛṣṭaketurmahārathaḥ

बाह्लीकस्तु रणे राजन्धृष्टकेतुममर्षणः ।
शरैर्बहुभिरानर्च्छत्सिंहनादमथानदत्

bāhlīkastu raṇe rājandhṛṣṭaketumamarṣaṇaḥ |
śarairbahubhirānarcchatsiṃhanādamathānadat

चेदिराजस्तु संक्रुद्धो बाह्लीकं नवभिः शरैः ।
विव्याध समरे तूर्णं मत्तो मत्तमिव द्विपम्

cedirājastu saṃkruddho bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha samare tūrṇaṃ matto mattamiva dvipam

तौ तत्र समरे क्रुद्धौ नर्दन्तौ च पुनः पुनः ।
समीयतुः सुसंक्रुद्धावङ्गारवबुधाविव

tau tatra samare kruddhau nardantau ca punaḥ punaḥ |
samīyatuḥ susaṃkruddhāvaṅgāravabudhāviva

राक्षसं रौद्रकर्माणं क्रूरकर्मा घटोत्कचः ।
अलम्बुसं प्रत्युदियाद्बलं शक्र इवाहवे

rākṣasaṃ raudrakarmāṇaṃ krūrakarmā ghaṭotkacaḥ |
alambusaṃ pratyudiyādbalaṃ śakra ivāhave

घटोत्कचस्ततः क्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम् ।
नवत्या सायकैस्तीक्ष्णैर्दारयामास भारत

ghaṭotkacastataḥ kruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam |
navatyā sāyakaistīkṣṇairdārayāmāsa bhārata

अलम्बुसस्तु समरे भैमसेनिं महाबलम् ।
बहुधा दारयामास शरैः सन्नतपर्वभिः

alambusastu samare bhaimaseniṃ mahābalam |
bahudhā dārayāmāsa śaraiḥ sannataparvabhiḥ

व्यभ्राजेतां ततस्तौ तु संयुगे शरविक्षतौ ।
यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ

vyabhrājetāṃ tatastau tu saṃyuge śaravikṣatau |
yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau

शिखण्डी समरे राजन्द्रौणिमभ्युद्ययौ बली ।
अश्वत्थामा ततः क्रुद्दः शिखण्डिनमुपस्थितम्

śikhaṇḍī samare rājandrauṇimabhyudyayau balī |
aśvatthāmā tataḥ kruddaḥ śikhaṇḍinamupasthitam

नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं विद्ध्वा ह्यकम्पयत् ।
शिखण्ड्यपि ततो राजन्द्रोणपुत्रमताडयत्

nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ viddhvā hyakampayat |
śikhaṇḍyapi tato rājandroṇaputramatāḍayat

सायकेन सुपीतेन तीक्ष्णेन निशितेन च ।
तौ जघ्नतुस्तदान्योन्यं शरैर्बहुविधैर्मृधे

sāyakena supītena tīkṣṇena niśitena ca |
tau jaghnatustadānyonyaṃ śarairbahuvidhairmṛdhe

भगदत्तं रणे शूरं विराटो वाहिनीपतिः ।
अभ्ययात्त्वरितो राजंस्ततो युद्धमवर्तत

bhagadattaṃ raṇe śūraṃ virāṭo vāhinīpatiḥ |
abhyayāttvarito rājaṃstato yuddhamavartata

विराटो भगदत्तं तु शरवर्षण भारत ।
अभ्यवर्षत्सुसंक्रुद्धो मेघो वृष्ट्या इवाचलम्

virāṭo bhagadattaṃ tu śaravarṣaṇa bhārata |
abhyavarṣatsusaṃkruddho megho vṛṣṭyā ivācalam

भगदत्तस्ततस्तूर्णं विराटं पृथिवीपतिम् ।
छादयामास समरे मेघः सूर्यमिवोदितम्

bhagadattastatastūrṇaṃ virāṭaṃ pṛthivīpatim |
chādayāmāsa samare meghaḥ sūryamivoditam

बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं कृपः शारद्वतो ययौ ।
तं कृपः शरवर्षेण च्छादयामास भारत

bṛhatkṣatraṃ tu kaikeyaṃ kṛpaḥ śāradvato yayau |
taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa cchādayāmāsa bhārata

गौतमं कैकयः क्रुद्धः शरवृष्ट्याऽभ्यपूरयत् ।
तावन्योन्यं हयान्हत्वा धनुश्छित्वा च भारत

gautamaṃ kaikayaḥ kruddhaḥ śaravṛṣṭyā'bhyapūrayat |
tāvanyonyaṃ hayānhatvā dhanuśchitvā ca bhārata

विरथावसियुद्धाय समीयतुरमर्षणौ ।
तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं सुदारुणम्

virathāvasiyuddhāya samīyaturamarṣaṇau |
tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam

द्रुपदस्तु ततो राजन्सैन्धवं वै जयद्रथम् ।
अभ्युद्ययौ हृष्टरूपो हृष्टरूपं परंतपः

drupadastu tato rājansaindhavaṃ vai jayadratham |
abhyudyayau hṛṣṭarūpo hṛṣṭarūpaṃ paraṃtapaḥ

ततः सैन्धवको राजा द्रुपदं विशिखैस्त्रिभिः ।
ताजयामास समरे स च तं प्रत्यबिध्यत

tataḥ saindhavako rājā drupadaṃ viśikhaistribhiḥ |
tājayāmāsa samare sa ca taṃ pratyabidhyata

तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं सुदारुणम् ।
ईक्षणप्रीतिजननं शुक्राङ्गरकयोरिव

tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam |
īkṣaṇaprītijananaṃ śukrāṅgarakayoriva

विकर्णस्तु सुतस्तुभ्यं सुतसोमं महाबलम् ।
अभ्ययाञ्जवनैरश्वैस्ततो युद्धमवर्तत

vikarṇastu sutastubhyaṃ sutasomaṃ mahābalam |
abhyayāñjavanairaśvaistato yuddhamavartata

विकर्णः सुतसोमं तु विद्ध्वा नाकम्पयच्छरैः ।
सुतसोमो विकर्णं च तदद्भुतमिवाभवत्

vikarṇaḥ sutasomaṃ tu viddhvā nākampayaccharaiḥ |
sutasomo vikarṇaṃ ca tadadbhutamivābhavat

सुशर्माणं नरव्याघ्रश्चेकितानो महारथः ।
अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्धः पाण्डवार्थे पराक्रमी

suśarmāṇaṃ naravyāghraścekitāno mahārathaḥ |
abhyadravatsusaṃkruddhaḥ pāṇḍavārthe parākramī

शुशर्मा तु महाराज चेकितानं महारथम् ।
महता शरवर्षेण वारयामास संयुगे

śuśarmā tu mahārāja cekitānaṃ mahāratham |
mahatā śaravarṣeṇa vārayāmāsa saṃyuge

चेकितानोऽपि संरब्धः सुशर्माणां महाहवे ।
प्राच्छादयत्तमिषुभिर्महामेघ इवाचलम्

cekitāno'pi saṃrabdhaḥ suśarmāṇāṃ mahāhave |
prācchādayattamiṣubhirmahāmegha ivācalam

शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु पराक्रान्तं पराक्रमी ।
अभ्यद्रवत राजेन्द्र मत्तः सिंह इव द्विपम्

śakuniḥ prativindhyaṃ tu parākrāntaṃ parākramī |
abhyadravata rājendra mattaḥ siṃha iva dvipam

यौधिष्ठिरस्तु संक्रुद्धः सौबलं निशितैः शरैः ।
व्यदारयत संग्रामे मघवानिव दानवम्

yaudhiṣṭhirastu saṃkruddhaḥ saubalaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
vyadārayata saṃgrāme maghavāniva dānavam

शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु प्रतिविध्यन्तमाहवे ।
व्यदारयन्महाप्राज्ञः शरैः सन्नतपर्वभिः

śakuniḥ prativindhyaṃ tu pratividhyantamāhave |
vyadārayanmahāprājñaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

सुदक्षिणं तु राजेन्द्र काम्भोजानां महारथम् ।
श्रुतकर्मा पराक्रान्तमभ्यद्रवत संयुगे

sudakṣiṇaṃ tu rājendra kāmbhojānāṃ mahāratham |
śrutakarmā parākrāntamabhyadravata saṃyuge

सुदक्षिणस्तु समरे साहदेविं महारथम् ।
विद्ध्वा नाकम्पयत वै मैनाकमिव पर्वतम्

sudakṣiṇastu samare sāhadeviṃ mahāratham |
viddhvā nākampayata vai mainākamiva parvatam

श्रुतकर्मा ततः क्रुद्धः काम्भोजानां महारथम् ।
शरैर्बहुभिरानर्च्छद्दारयन्निव सर्वशः

śrutakarmā tataḥ kruddhaḥ kāmbhojānāṃ mahāratham |
śarairbahubhirānarcchaddārayanniva sarvaśaḥ

इरावानथ संक्रुद्धः श्रुतायुषमरिन्दमम् ।
प्रत्युद्ययौ रणे यत्तो यत्तरूपं परंतपः

irāvānatha saṃkruddhaḥ śrutāyuṣamarindamam |
pratyudyayau raṇe yatto yattarūpaṃ paraṃtapaḥ

आर्जुनिस्तस्य समरे हयान्हत्वा महारथः ।
ननाद बलवान्नादं तत्सैन्यं प्रत्यपूरयत्

ārjunistasya samare hayānhatvā mahārathaḥ |
nanāda balavānnādaṃ tatsainyaṃ pratyapūrayat

श्रुतायुस्तु ततः क्रुद्धः फाल्गुनेः समरे हयान् ।
निजघान गदाग्रेण ततो युद्धमवर्तत

śrutāyustu tataḥ kruddhaḥ phālguneḥ samare hayān |
nijaghāna gadāgreṇa tato yuddhamavartata

विन्दानिविन्दावावन्त्यौ कुन्तिभोजं महारथम् ।
ससेनं ससुतं वीरं संसस?ञ्जतुराहवे

vindānivindāvāvantyau kuntibhojaṃ mahāratham |
sasenaṃ sasutaṃ vīraṃ saṃsasa?ñjaturāhave

तत्राद्भुतमपश्याम तयोर्घोरं पराक्रमम् ।
अयुध्येतां स्थिरौ भूत्वा महत्या सेनया सह

tatrādbhutamapaśyāma tayorghoraṃ parākramam |
ayudhyetāṃ sthirau bhūtvā mahatyā senayā saha

अनुविन्दस्तु गदया कुन्तिभोजमताडयत् ।
कुन्तिभोजश्च तं तूर्णं शरव्रातैरवाकिरत्

anuvindastu gadayā kuntibhojamatāḍayat |
kuntibhojaśca taṃ tūrṇaṃ śaravrātairavākirat

कुन्तिभोजसुतश्चापि विन्दं विव्याध सायकैः ।
स च तं प्रतिविव्याध तदद्भुतमिवाभवत्

kuntibhojasutaścāpi vindaṃ vivyādha sāyakaiḥ |
sa ca taṃ prativivyādha tadadbhutamivābhavat

केकया भ्रातरः पञ्च गान्धारान्पञ्च मारिष ।
ससैन्यास्ते ससैन्यांश्च योधयामासुराहवे

kekayā bhrātaraḥ pañca gāndhārānpañca māriṣa |
sasainyāste sasainyāṃśca yodhayāmāsurāhave

वीरबाहुश्च ते पुत्रो वैराटिं रथसत्तमम् ।
उत्तरं योधयामास विव्याध निशितैः शरैः

vīrabāhuśca te putro vairāṭiṃ rathasattamam |
uttaraṃ yodhayāmāsa vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

उत्तरश्चापि तं वीरं विव्याध निशितैः शरैः ।
चेदिराट् समरे राजन्नुलूकं समभिद्रवत्

uttaraścāpi taṃ vīraṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |
cedirāṭ samare rājannulūkaṃ samabhidravat

तथैव शरवर्षेण उलूकं समविद्ध्यत ।
उलूकश्चापि तं बाणैर्निशितैर्लोमवाहिभिः

tathaiva śaravarṣeṇa ulūkaṃ samaviddhyata |
ulūkaścāpi taṃ bāṇairniśitairlomavāhibhiḥ

तयोर्युद्धं समभवद्धोररूपं विशांते ।
दारयेतां सुसंक्रुद्धावन्योन्यमपराजितौ

tayoryuddhaṃ samabhavaddhorarūpaṃ viśāṃte |
dārayetāṃ susaṃkruddhāvanyonyamaparājitau

एवं द्वन्द्वसहस्राणि रथवारणवाजिनाम् ।
पदातीनां च समरे तव तेषां च संकुले

evaṃ dvandvasahasrāṇi rathavāraṇavājinām |
padātīnāṃ ca samare tava teṣāṃ ca saṃkule

मुहूर्तमिव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम् ।
तत उन्मत्तवद्राजन्न प्राज्ञायत किंचन

muhūrtamiva tadyuddhamāsīnmadhuradarśanam |
tata unmattavadrājanna prājñāyata kiṃcana

गजो गजेन समरे रथिनं च रथी ययौ ।
अश्वोऽश्वं समभिप्रायात्पदातिश्च पदातिनम्

gajo gajena samare rathinaṃ ca rathī yayau |
aśvo'śvaṃ samabhiprāyātpadātiśca padātinam

ततो युद्धं सुदुर्धर्षं व्याकुलं समपद्यत ।
शूराणां समरे तत्र समासाद्येतरेतरम्

tato yuddhaṃ sudurdharṣaṃ vyākulaṃ samapadyata |
śūrāṇāṃ samare tatra samāsādyetaretaram

तत्र देवर्षयः सिद्धाश्चारणाश्च समागताः ।
प्रेक्षन्त तद्रणं घोरं देवासुरसमं भुवि

tatra devarṣayaḥ siddhāścāraṇāśca samāgatāḥ |
prekṣanta tadraṇaṃ ghoraṃ devāsurasamaṃ bhuvi

ततो दन्तिसहस्राणि र्थानां चापि मारिष ।
अश्वौघाः पुरुषौघाश्च विपरीतं समाययुः

tato dantisahasrāṇi rthānāṃ cāpi māriṣa |
aśvaughāḥ puruṣaughāśca viparītaṃ samāyayuḥ

तत्रतत्र प्रदृश्यन्ते रथवारणपत्तयः ।
सादिनश्च नरव्याघ्र युध्यमाना मुहुर्मुहुः

tatratatra pradṛśyante rathavāraṇapattayaḥ |
sādinaśca naravyāghra yudhyamānā muhurmuhuḥ