अध्याय 44: पहली भिड़न्त और भीम की गर्जना

एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च ।
के पूर्वं प्राहरंस्तत्र कुरवःक पाण्डवा नु किम्

evaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu māmakeṣvitareṣu ca |
ke pūrvaṃ prāharaṃstatra kuravaḥka pāṇḍavā nu kim

भ्रातृभिः सहितो राजन्पुत्रो दुःशासनस्तव ।
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सह सेनया

bhrātṛbhiḥ sahito rājanputro duḥśāsanastava |
bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau saha senayā

तथैव पाण्डवाः सर्वे भीमसेनपुरोगमाः ।
भीष्मेण युद्धमिच्छन्तः प्रययुर्हृष्टमानसाः

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve bhīmasenapurogamāḥ |
bhīṣmeṇa yuddhamicchantaḥ prayayurhṛṣṭamānasāḥ

क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः ।
भेरीमृदङ्गमुरजा हयकुञ्जरनिःस्वनाः

kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ krakacā goviṣāṇikāḥ |
bherīmṛdaṅgamurajā hayakuñjaraniḥsvanāḥ

उभयोःक सेनयोर्ह्यासंस्ततस्तेऽस्मान्समाद्रवन् ।
वयं तान्प्रतिर्दन्तस्तदाऽऽसीत्तुमुलं महत्

ubhayoḥka senayorhyāsaṃstataste'smānsamādravan |
vayaṃ tānpratirdantastadā''sīttumulaṃ mahat

महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये
समागमे पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः ।
चकम्पिरे शङ्खमृदङ्गनिःस्वनैः
प्रकम्पितानीव वनानि वायुना

mahāntyanīkāni mahāsamucchraye
samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ |
cakampire śaṅkhamṛdaṅganiḥsvanaiḥ
prakampitānīva vanāni vāyunā

नरेन्द्र नागाश्वरताकुलाना-
मभ्यागतानामशिवे मुहूर्ते ।
बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां
वातोद्धुतानामिव सागराणाम्

narendra nāgāśvaratākulānā-
mabhyāgatānāmaśive muhūrte |
babhūva ghoṣastumulaścamūnāṃ
vātoddhutānāmiva sāgarāṇām

तस्मिन्समुत्थिते शब्दे तुमुले रोमहर्षणे ।
भीमसेनो महाबाहुः प्राणदद्गोवृषो यथा

tasminsamutthite śabde tumule romaharṣaṇe |
bhīmaseno mahābāhuḥ prāṇadadgovṛṣo yathā

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं वारणानां च बृंहितम् ।
सिंहनादं च सैन्यानां भीससेनरवोऽभ्यभूत्

śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ vāraṇānāṃ ca bṛṃhitam |
siṃhanādaṃ ca sainyānāṃ bhīsasenaravo'bhyabhūt

हयानां हेषमाणानामनीकेषु सहस्रशः ।
सर्वानभ्यभवच्चब्दान्भीमस्य नदतः स्वनः

hayānāṃ heṣamāṇānāmanīkeṣu sahasraśaḥ |
sarvānabhyabhavaccabdānbhīmasya nadataḥ svanaḥ

तं श्रुत्वा निनदं तस्य सैन्यास्तव वितत्रसुः ।
जीमूतस्येव नदतः शक्राशनिसमस्वनम्

taṃ śrutvā ninadaṃ tasya sainyāstava vitatrasuḥ |
jīmūtasyeva nadataḥ śakrāśanisamasvanam

वाहनानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रमुस्रुवुः ।
शब्देन तस्य वीरस्य सिंहस्येवेतरेक मृगाः

vāhanāni ca sarvāṇi śakṛnmūtraṃ pramusruvuḥ |
śabdena tasya vīrasya siṃhasyevetareka mṛgāḥ

दर्शयन्घोरमात्मानं महाभ्रमिव नादयन् ।
विभीषयंस्तव सुतान्भीमसेनः समभ्ययात्

darśayanghoramātmānaṃ mahābhramiva nādayan |
vibhīṣayaṃstava sutānbhīmasenaḥ samabhyayāt

तमायान्तं महेष्वासं सोदर्याः पर्यवारयन् ।
छादयन्तः शरव्रातैर्मेघा इव दिवाकरम्

tamāyāntaṃ maheṣvāsaṃ sodaryāḥ paryavārayan |
chādayantaḥ śaravrātairmeghā iva divākaram

दुर्योधनश्च पुत्रस्ते दुर्मुखो दुःसहः शलः ।
दुःशासनश्चातिरथस्तथा दुर्मर्षणो नृपः

duryodhanaśca putraste durmukho duḥsahaḥ śalaḥ |
duḥśāsanaścātirathastathā durmarṣaṇo nṛpaḥ

विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः ।
पुरुमित्रो जयो भोजः सौमदत्तिश्च वीर्यवान्

viviṃśatiścitraseno vikarṇaśca mahārathaḥ |
purumitro jayo bhojaḥ saumadattiśca vīryavān

महाचापानि धुन्वन्तो मेघा इव सविद्युतः ।
आददानाश्च नाराचान्निर्मुक्ताशीविषोपमान्

mahācāpāni dhunvanto meghā iva savidyutaḥ |
ādadānāśca nārācānnirmuktāśīviṣopamān

अथ ते द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः ।
नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

atha te draupadīputrāḥ saubhadraśca mahārathaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

धार्तराष्ट्रान्प्रतिययुरर्दयन्तः शितैः शरैः ।
वज्रैरिव महावेगैः शिखराणि धराभृताम्

dhārtarāṣṭrānpratiyayurardayantaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
vajrairiva mahāvegaiḥ śikharāṇi dharābhṛtām

तस्मिन्प्रथमसंग्रामे भीमज्यातलनिःस्वने ।
तावकानां परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः

tasminprathamasaṃgrāme bhīmajyātalaniḥsvane |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsītkaścitparāṅmukhaḥ

लाघवं द्रोणशिष्याणामपश्यं भरतर्षभ ।
निमित्तवेधिनां चैव शरानुत्सृजतां भृशम्

lāghavaṃ droṇaśiṣyāṇāmapaśyaṃ bharatarṣabha |
nimittavedhināṃ caiva śarānutsṛjatāṃ bhṛśam

नोपशाम्यति निर्घोषो धनुषां कूजतां तथा ।
विनिश्चेरुः शरा दीप्ताज्योतींषीव नभस्तलात्

nopaśāmyati nirghoṣo dhanuṣāṃ kūjatāṃ tathā |
viniśceruḥ śarā dīptājyotīṃṣīva nabhastalāt

सर्वे त्वन्ये महीपालाः प्रेक्षका इव भारत ।
ददृशुर्दर्शनीयं तं भीमं ज्ञातिसमागमम्

sarve tvanye mahīpālāḥ prekṣakā iva bhārata |
dadṛśurdarśanīyaṃ taṃ bhīmaṃ jñātisamāgamam

ततस्ते जातसंरम्भाः परस्परकृतागसः ।
अन्योन्यस्पर्धया राजन्व्यायच्छन्त महारथाः

tataste jātasaṃrambhāḥ parasparakṛtāgasaḥ |
anyonyaspardhayā rājanvyāyacchanta mahārathāḥ

कुरुपाण्डवसेने ते हस्त्यश्वरथसंकुले ।
शुशुभाते रणेऽतीव पटे चित्रार्पिते इव

kurupāṇḍavasene te hastyaśvarathasaṃkule |
śuśubhāte raṇe'tīva paṭe citrārpite iva

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे प्रगृहीतशरासनाः ।
सहसैन्याः समापेतुः पुत्रस्य तव शासनात्

tataste pārthivāḥ sarve pragṛhītaśarāsanāḥ |
sahasainyāḥ samāpetuḥ putrasya tava śāsanāt

युधिष्ठिरेण चदिष्टाः पार्थिवास्ते सहस्रशः ।
विनदन्तः समापेतुः पुत्रस्य तव वाहिनीम्

yudhiṣṭhireṇa cadiṣṭāḥ pārthivāste sahasraśaḥ |
vinadantaḥ samāpetuḥ putrasya tava vāhinīm

उभयोः सेनयोस्तीव्रः सैन्यानां स समागमः ।
अन्तर्धीयत चादित्यः सैन्येन रजसा वृतः

ubhayoḥ senayostīvraḥ sainyānāṃ sa samāgamaḥ |
antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasā vṛtaḥ

प्रयुद्धानां प्रभग्नानां पुनरावर्तिनामपि ।
नात्र स्वेषां परेषां वा विशेषः समदृश्यत

prayuddhānāṃ prabhagnānāṃ punarāvartināmapi |
nātra sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ samadṛśyata

तस्मिस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये ।
अति सर्वाण्यनीकानि पिता तेऽभिव्यरोचत

tasmistu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye |
ati sarvāṇyanīkāni pitā te'bhivyarocata