अध्याय 46: मर्यादाहीन युद्ध का भयानक दृश्य

राजञ्शतसहस्राणि तत्रतत्र पदातिनाम् ।
निर्मर्यादं प्रयुद्धानि तत्ते वक्ष्यामि भारत

rājañśatasahasrāṇi tatratatra padātinām |
nirmaryādaṃ prayuddhāni tatte vakṣyāmi bhārata

न पुत्रः पितरं जज्ञे पिता वा पुत्रमौरसम् ।
न भ्राता भ्रातरं तत्र स्वस्त्रीयं न च मातुलः

na putraḥ pitaraṃ jajñe pitā vā putramaurasam |
na bhrātā bhrātaraṃ tatra svastrīyaṃ na ca mātulaḥ

न मातुलं च स्वस्रीयो न सखायं सखा तथा ।
आविष्टा इव युध्यन्ते पाण्डवाः कुरुभिः सह

na mātulaṃ ca svasrīyo na sakhāyaṃ sakhā tathā |
āviṣṭā iva yudhyante pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha

रथानीकं नरव्याघ्राः केचिदभ्यपतन्रथैः ।
अभज्यन्त युगैरेव युगानि भरतर्षभ

rathānīkaṃ naravyāghrāḥ kecidabhyapatanrathaiḥ |
abhajyanta yugaireva yugāni bharatarṣabha

रथेषाश्च रतेषाभिः कूरा रथकूबरैः ।
संगतैः सहिताः केचित्परस्परजिघांसवः

ratheṣāśca rateṣābhiḥ kūrā rathakūbaraiḥ |
saṃgataiḥ sahitāḥ kecitparasparajighāṃsavaḥ

न शेकुश्चलितुं केचित्सन्निपत्य रथा रथैः ।
प्रभिन्नास्तु महाकायाः सन्निपत्य गजा गजैः

na śekuścalituṃ kecitsannipatya rathā rathaiḥ |
prabhinnāstu mahākāyāḥ sannipatya gajā gajaiḥ

बहुधा दारयन्क्रुद्धा विषाणैरितरेतरम् ।
सतोरणपताकैश्च वारणा वरवारणैः

bahudhā dārayankruddhā viṣāṇairitaretaram |
satoraṇapatākaiśca vāraṇā varavāraṇaiḥ

अभिसृत्य महाराज वेगवद्भिर्महागजैः ।
दन्तैरभिहतास्तत्र चुक्रुशुः परमातुराः

abhisṛtya mahārāja vegavadbhirmahāgajaiḥ |
dantairabhihatāstatra cukruśuḥ paramāturāḥ

अभिनीताश्च शिक्षाभिस्तोत्राङ्कुशसमाहताः ।
अप्रभिन्नाः प्रभिन्नानां संमुखाभिमुखा ययुः

abhinītāśca śikṣābhistotrāṅkuśasamāhatāḥ |
aprabhinnāḥ prabhinnānāṃ saṃmukhābhimukhā yayuḥ

प्रभिन्नैरपि संसक्ताः केचित्तत्र महागजाः ।
क्रौञ्चवन्निनदं कृत्वा दुद्रुवुः सर्वतो दिशम्

prabhinnairapi saṃsaktāḥ kecittatra mahāgajāḥ |
krauñcavanninadaṃ kṛtvā dudruvuḥ sarvato diśam

सम्यक्प्रणीता नागाश्च प्रभिन्नकरटामुखाः ।
ऋषितोमरनाराचैर्निर्विद्धा वरवारणाः

samyakpraṇītā nāgāśca prabhinnakaraṭāmukhāḥ |
ṛṣitomaranārācairnirviddhā varavāraṇāḥ

प्रणेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः ।
प्राद्रवन्त दिशः केचिन्नदन्तो भैरवान्रवान्

praṇedurbhinnamarmāṇo nipetuśca gatāsavaḥ |
prādravanta diśaḥ kecinnadanto bhairavānravān

गजानां पादरक्षास्तु व्यूढोरस्काः प्रहारिणः ।
ऋष्टिभिश्च धनुर्भिश्च विमलैश्च परश्वथैः

gajānāṃ pādarakṣāstu vyūḍhoraskāḥ prahāriṇaḥ |
ṛṣṭibhiśca dhanurbhiśca vimalaiśca paraśvathaiḥ

गदाभिर्मुसलैश्चैव भिन्दिपालैः सतोमरैः ।
आयसैः परिघैश्चैव निस्तिरंशैर्विमलै शितैः ।

gadābhirmusalaiścaiva bhindipālaiḥ satomaraiḥ |
āyasaiḥ parighaiścaiva nistiraṃśairvimalai śitaiḥ |

प्रगृहीतैः सुसंरब्धा द्रवमाणास्ततस्ततः ।
व्यदृश्यन्त महाराज परस्परजिघांसवः

pragṛhītaiḥ susaṃrabdhā dravamāṇāstatastataḥ |
vyadṛśyanta mahārāja parasparajighāṃsavaḥ

राजमानाश्च निस्त्रिंशाः संसिक्ता नरशोणितैः ।
प्रत्यदृश्यन्त शूराणामन्योन्यमभिधावताम्

rājamānāśca nistriṃśāḥ saṃsiktā naraśoṇitaiḥ |
pratyadṛśyanta śūrāṇāmanyonyamabhidhāvatām

अवक्षिप्तावधूतानामसीनां वीरबाहुभिः ।
संजज्ञे तुमुलः शब्दः पततां परमर्मसु

avakṣiptāvadhūtānāmasīnāṃ vīrabāhubhiḥ |
saṃjajñe tumulaḥ śabdaḥ patatāṃ paramarmasu

गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभिः ।
दन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभिः

gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥ |
dantidantāvabhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ

तत्र तत्र नरौघाणां क्रोशतामितरेतरम् ।
शुश्रुवुर्दारुणा वाचः प्रेतानामिव भारत

tatra tatra naraughāṇāṃ krośatāmitaretaram |
śuśruvurdāruṇā vācaḥ pretānāmiva bhārata

हयैरपि हयारोहाश्चामरापीडधारिभिः ।
हंसैरिव महावेगैरन्योन्यमभिविद्रुताः

hayairapi hayārohāścāmarāpīḍadhāribhiḥ |
haṃsairiva mahāvegairanyonyamabhividrutāḥ

तैर्विमुक्ता महाप्रासा जाम्बूनदविभूषणाः ।
आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः

tairvimuktā mahāprāsā jāmbūnadavibhūṣaṇāḥ |
āśugā vimalāstīkṣṇāḥ saṃpeturbhujagopamāḥ

अश्वैरग्न्यजवैः केचिदाप्लुत्य महतो रथात् ।
शिरांस्याददिरे वीरा रथिनामश्वसादिनः

aśvairagnyajavaiḥ kecidāplutya mahato rathāt |
śirāṃsyādadire vīrā rathināmaśvasādinaḥ

बहूनपि हयारोहान्भल्लैः सन्नतपर्वभिः ।
रथी जघान संप्राप्य बाणगोचरमागतान्

bahūnapi hayārohānbhallaiḥ sannataparvabhiḥ |
rathī jaghāna saṃprāpya bāṇagocaramāgatān

नवमेघप्रतीकाशाश्चाक्षिप्य तुरगान्गजाः ।
पादैरेव विमृद्गन्ति मत्ताः कनकभूषणाः

navameghapratīkāśāścākṣipya turagāngajāḥ |
pādaireva vimṛdganti mattāḥ kanakabhūṣaṇāḥ

पाठ्यमानेषु कुम्भेषु पार्श्वेष्वपि च वारणाः ।
प्रासैर्विनिहताः केचिद्विनेदुः परमातुराः

pāṭhyamāneṣu kumbheṣu pārśveṣvapi ca vāraṇāḥ |
prāsairvinihatāḥ kecidvineduḥ paramāturāḥ

साश्वारोहान्हयान्कांश्चिदुन्मथ्य वरवारणाः ।
सहसा चिक्षिपुस्तत्र संकुले भैरवे सति

sāśvārohānhayānkāṃścidunmathya varavāraṇāḥ |
sahasā cikṣipustatra saṃkule bhairave sati

साश्वारोहान्विषाणाग्रैरुत्क्षिप्य तुरगान्गजाः ।
रथौघानभिमृद्गन्तः सध्वजानभिचक्रमुः

sāśvārohānviṣāṇāgrairutkṣipya turagāngajāḥ |
rathaughānabhimṛdgantaḥ sadhvajānabhicakramuḥ

पुंस्त्वादतिमदत्वाच्च केचित्तत्र महागजाः ।
साश्वारोहान्हयाञ्जघ्नुः करैः सचरणैस्तथा

puṃstvādatimadatvācca kecittatra mahāgajāḥ |
sāśvārohānhayāñjaghnuḥ karaiḥ sacaraṇaistathā

अश्वारोहैश्च समरे हस्तिसादिभिरेव च ।
प्रतिमानेषु गात्रेषु पार्श्वष्वभि च वारणान् ।
आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः

aśvārohaiśca samare hastisādibhireva ca |
pratimāneṣu gātreṣu pārśvaṣvabhi ca vāraṇān |
āśugā vimalāstīkṣṇāḥ saṃpeturbhujagopamāḥ

नराश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च ।
निपेतुर्विमलाः शक्त्यो वीरबाहुभिरर्पिताः

narāśvakāyānnirbhidya lauhāni kavacāni ca |
nipeturvimalāḥ śaktyo vīrabāhubhirarpitāḥ

महोल्ककाप्रतिमा घोरास्तत्र तत्र विशांपते ।
द्वीपिचर्मावनद्धैश्च व्याघ्रचर्मच्छदैरपि

maholkakāpratimā ghorāstatra tatra viśāṃpate |
dvīpicarmāvanaddhaiśca vyāghracarmacchadairapi

विकोशैर्विमलैः खङ्गैरभिजध्नुः परान्रणे ।
अभिप्लुतमभिक्रुद्धमेकपार्श्वावदारितम्

vikośairvimalaiḥ khaṅgairabhijadhnuḥ parānraṇe |
abhiplutamabhikruddhamekapārśvāvadāritam

विदर्शयन्तः संपेतुः खङ्गचर्मपरश्वथैः ।
केचिदाक्षिप्य करिणः साश्वानपि रथान्करैः

vidarśayantaḥ saṃpetuḥ khaṅgacarmaparaśvathaiḥ |
kecidākṣipya kariṇaḥ sāśvānapi rathānkaraiḥ

विकर्षन्तो दिशः सर्वाः संपेतुः सर्वशब्दगाः ।
शङ्कुभिर्दारिताः केचित्संभिन्नाश्च परश्वथैः

vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ |
śaṅkubhirdāritāḥ kecitsaṃbhinnāśca paraśvathaiḥ

हस्तिभिर्मृदिताः केचित्क्षुण्णाश्चान्ये तुरंगमैः ।
रथनेमिनिकृत्ताश्च निकृत्ताश्च परश्वथैः

hastibhirmṛditāḥ kecitkṣuṇṇāścānye turaṃgamaiḥ |
rathaneminikṛttāśca nikṛttāśca paraśvathaiḥ

व्याक्रोशन्त नरा राजंस्तत्रतत्र स्म बान्धवान् ।
पुत्रानन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄंश्च सह बन्धुभिः

vyākrośanta narā rājaṃstatratatra sma bāndhavān |
putrānanye pitṝnanye bhrātṝṃśca saha bandhubhiḥ

मातुलान्भागिनेयांश्च परानपि च संयुगे ।
विकीर्णान्त्राः सुबहवो भग्नसक्थाश्च भारत

mātulānbhāgineyāṃśca parānapi ca saṃyuge |
vikīrṇāntrāḥ subahavo bhagnasakthāśca bhārata

बाहुभिश्चापरे छिन्नैः पार्श्वेषु च विदारिताः ।
क्रन्दन्तः समदृश्यन्त तृषिता जीवितेप्सवः

bāhubhiścāpare chinnaiḥ pārśveṣu ca vidāritāḥ |
krandantaḥ samadṛśyanta tṛṣitā jīvitepsavaḥ

तृषापरिगताः केचिदल्पसत्वा विशांपते ।
भूमौ निपतिताः सङ्ख्ये मृगयांचक्रिरे जलम्

tṛṣāparigatāḥ kecidalpasatvā viśāṃpate |
bhūmau nipatitāḥ saṅkhye mṛgayāṃcakrire jalam

रुधिरौघपरिक्लिन्नाः क्लिश्यमानाश्च भारत ।
व्यनिन्दन्भृशमात्मानं तव पुत्रांश्च संगतान्

rudhiraughapariklinnāḥ kliśyamānāśca bhārata |
vyanindanbhṛśamātmānaṃ tava putrāṃśca saṃgatān

अपरे क्षत्रिकयाः शूराः कृतवैराः परस्परम् ।
नैव शस्त्रं विमुञ्चन्ति नैव क्रन्दन्ति मारिष ।
तर्जयन्ति च संहृष्टास्तत्रतत्र परस्परम्

apare kṣatrikayāḥ śūrāḥ kṛtavairāḥ parasparam |
naiva śastraṃ vimuñcanti naiva krandanti māriṣa |
tarjayanti ca saṃhṛṣṭāstatratatra parasparam

आदश्य दशनैश्चापि क्रोधात्स्वरदनच्छदम् ।
भ्रुकुटीकुटिलैर्वक्रैः प्रेक्षन्ति च परस्परम्

ādaśya daśanaiścāpi krodhātsvaradanacchadam |
bhrukuṭīkuṭilairvakraiḥ prekṣanti ca parasparam

अपरे क्लिश्यमानास्तु शरार्ता व्रणपीडिताः ।
निष्कूजाः समपद्यन्त दृढसत्वा महाबलाः

apare kliśyamānāstu śarārtā vraṇapīḍitāḥ |
niṣkūjāḥ samapadyanta dṛḍhasatvā mahābalāḥ

अन्ये च विरथाः शूरा रथमन्यस्य संयुगे ।
प्रार्थयाना निपतिताः संक्षुण्णा वरवारणैः ।
अशोभन्त महाराज सपुष्पा इव किंशुकाः

anye ca virathāḥ śūrā rathamanyasya saṃyuge |
prārthayānā nipatitāḥ saṃkṣuṇṇā varavāraṇaiḥ |
aśobhanta mahārāja sapuṣpā iva kiṃśukāḥ

संबभूवुरनीकेषु बहवो भैरवस्वनाः ।
वर्तमाने महाभीमे तस्मिन्वीरवरक्षये

saṃbabhūvuranīkeṣu bahavo bhairavasvanāḥ |
vartamāne mahābhīme tasminvīravarakṣaye

निजघान पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे ।
स्वस्त्रीयो मातुलं चापि स्वस्रीयं चापि मातुलः

nijaghāna pitā putraṃ putraśca pitaraṃ raṇe |
svastrīyo mātulaṃ cāpi svasrīyaṃ cāpi mātulaḥ

सखा सखायं च तथा संबन्धी बान्धवं तथा ।
एवं युयुधिरे तत्र कुरवः पाण्डवैः सह

sakhā sakhāyaṃ ca tathā saṃbandhī bāndhavaṃ tathā |
evaṃ yuyudhire tatra kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha

वर्तमाने तथा तस्मिन्निर्मर्यादे भयानके ।
भीष्ममासाद्य पार्थानां वाहिनी समकम्पत

vartamāne tathā tasminnirmaryāde bhayānake |
bhīṣmamāsādya pārthānāṃ vāhinī samakampata

केतुना पञ्चतारेण तालेन भारतर्षभ ।
राजतेन महाबाहुरुच्छ्रितेन महारथे ।
बभौ भीष्मस्तदा राजंश्चन्द्रमा इव मेरुणा

ketunā pañcatāreṇa tālena bhāratarṣabha |
rājatena mahābāhurucchritena mahārathe |
babhau bhīṣmastadā rājaṃścandramā iva meruṇā