अध्याय 20: सूर्योदय पर आमने-सामने दोनों सेनाएँ

सूर्योदये सञ्जय के नु पूर्वं
युयुत्सवो हृष्यमाणा इवासन् ।
मामका वा भीष्मनेत्राः समीपे
पाण्डवा वा भीमनेत्रास्तदानीम्

sūryodaye sañjaya ke nu pūrvaṃ
yuyutsavo hṛṣyamāṇā ivāsan |
māmakā vā bhīṣmanetrāḥ samīpe
pāṇḍavā vā bhīmanetrāstadānīm

केषां जघन्यौ समसूर्यौ सवायू
केषां सेनां श्वापदाश्चाभषन्त ।
केषां यूनां मुखवर्णाः प्रसन्नाः
सर्वं ह्येतद्ब्रूहि तत्त्वं यथावत्

keṣāṃ jaghanyau samasūryau savāyū
keṣāṃ senāṃ śvāpadāścābhaṣanta |
keṣāṃ yūnāṃ mukhavarṇāḥ prasannāḥ
sarvaṃ hyetadbrūhi tattvaṃ yathāvat

उभे सेने तुल्यमिवोपयाते
उभे व्यूहे हृष्टरूपे नरेन्द्र ।
उभे चित्रे वनराजिप्रकाशे
तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे

ubhe sene tulyamivopayāte
ubhe vyūhe hṛṣṭarūpe narendra |
ubhe citre vanarājiprakāśe
tathaivobhe nāgarathāśvapūrṇe

उभे सेने बृहत्यौ भीमरूपे
तथैवोभे भारत दुर्विषह्ये ।
तथैवोभे स्वर्गजयाय सृष्टे
तथैवोभे सत्पुरुषोपजुष्टे

ubhe sene bṛhatyau bhīmarūpe
tathaivobhe bhārata durviṣahye |
tathaivobhe svargajayāya sṛṣṭe
tathaivobhe satpuruṣopajuṣṭe

पश्चान्मुखाः कुरवो धार्तराष्ट्राः
स्थिताः पार्थाः प्राङ्मुखा योत्स्यमानाः ।
दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां
देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम्

paścānmukhāḥ kuravo dhārtarāṣṭrāḥ
sthitāḥ pārthāḥ prāṅmukhā yotsyamānāḥ |
daityendraseneva ca kauravāṇāṃ
devendraseneva ca pāṇḍavānām

शीतो वायुः पृष्ठतः पाण्डवानां
धार्तराष्ट्राञ्श्वापदा व्याहरन्त ।
गजेन्द्राणां मदगन्धांश्च तीव्रा-
न्न सेहिरे तव पुत्रस्य नागाः

śīto vāyuḥ pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānāṃ
dhārtarāṣṭrāñśvāpadā vyāharanta |
gajendrāṇāṃ madagandhāṃśca tīvrā-
nna sehire tava putrasya nāgāḥ

दुर्योधनो हस्तिनं पद्मवर्णं
सुवर्णकक्षं जालवन्तं प्रभिन्नम् ।
समास्थितो मध्यगतः कुरूणां
संस्तूयमानो बन्दिभिर्मागधैश्च

duryodhano hastinaṃ padmavarṇaṃ
suvarṇakakṣaṃ jālavantaṃ prabhinnam |
samāsthito madhyagataḥ kurūṇāṃ
saṃstūyamāno bandibhirmāgadhaiśca

चन्द्रप्रभं श्वेतमथातपत्रं
सौवर्णस्रग्भ्राजति चोत्तमाङ्गे ।
तं सर्वतः शकुनिः पार्वतीयैः
सार्धं गान्धारैर्याति गान्धारराजः

candraprabhaṃ śvetamathātapatraṃ
sauvarṇasragbhrājati cottamāṅge |
taṃ sarvataḥ śakuniḥ pārvatīyaiḥ
sārdhaṃ gāndhārairyāti gāndhārarājaḥ

भीष्मोऽग्रतः सर्वसैन्यस्य वृद्धः
श्वेतच्छत्रः श्वेतधनुः सखङ्गः ।
श्वेतोष्णीषः पाण्डुरेण ध्वजेन
श्वेतैरश्वैः श्वेतशैलप्रकाशैः

bhīṣmo'grataḥ sarvasainyasya vṛddhaḥ
śvetacchatraḥ śvetadhanuḥ sakhaṅgaḥ |
śvetoṣṇīṣaḥ pāṇḍureṇa dhvajena
śvetairaśvaiḥ śvetaśailaprakāśaiḥ

तस्य सैन्ये धार्तराष्ट्राश्च सर्वे
बाह्लीकानामेकदेशः शलश्च ।
ये चाम्बष्ठाः क्षत्रिया ये च सिन्धो-
स्तथा सौवीराः पञ्चनदाश्च शूराः

tasya sainye dhārtarāṣṭrāśca sarve
bāhlīkānāmekadeśaḥ śalaśca |
ye cāmbaṣṭhāḥ kṣatriyā ye ca sindho-
stathā sauvīrāḥ pañcanadāśca śūrāḥ

शोणैर्हयै रुक्मरथो महात्मा
द्रोणो धनुष्पाणिरदीनसत्वः ।
आप्तो गुरुः प्रथितः सर्वराज्ञां
पश्चाच्चमूमिन्द्र इवाभियाति

śoṇairhayai rukmaratho mahātmā
droṇo dhanuṣpāṇiradīnasatvaḥ |
āpto guruḥ prathitaḥ sarvarājñāṃ
paścāccamūmindra ivābhiyāti

वार्धक्षत्रिः सर्वसैन्यस्य मध्ये
भूरिश्रवाः पुरुमित्रो जयश्च ।
साल्वा मत्स्याः केकयाश्चेति सर्वे
गजानीकैर्भ्रातरो योत्स्यमानाः

vārdhakṣatriḥ sarvasainyasya madhye
bhūriśravāḥ purumitro jayaśca |
sālvā matsyāḥ kekayāśceti sarve
gajānīkairbhrātaro yotsyamānāḥ

शारद्वतश्चोत्तरधूर्महात्मा
महेष्वासो गौतमश्चित्रयोधी ।
शकैः किरातैर्यवनैः पह्लवैश्च
सार्धं चमूमुत्तरतोऽभियाति

śāradvataścottaradhūrmahātmā
maheṣvāso gautamaścitrayodhī |
śakaiḥ kirātairyavanaiḥ pahlavaiśca
sārdhaṃ camūmuttarato'bhiyāti

महारथैर्वष्णिभोजैः सुगुप्तं
सुराष्ट्रकैर्विदितैरात्तशस्त्रैः ।
बृहद्बलं कृतवर्माभिगुप्तं
बलं त्वदीयं दक्षिणेनाभियाति

mahārathairvaṣṇibhojaiḥ suguptaṃ
surāṣṭrakairviditairāttaśastraiḥ |
bṛhadbalaṃ kṛtavarmābhiguptaṃ
balaṃ tvadīyaṃ dakṣiṇenābhiyāti

संशप्तकानामयुतं रथानां
मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टाः ।
येनार्जुनस्तेन राजन्कृतास्त्राः
प्रयातारस्ते त्रिगर्ताश्च शूराः

saṃśaptakānāmayutaṃ rathānāṃ
mṛtyurjayo vārjunasyeti sṛṣṭāḥ |
yenārjunastena rājankṛtāstrāḥ
prayātāraste trigartāśca śūrāḥ

साग्रं शतसहस्रं तु नागानां तव भारत ।
नागेनागे रथशतं शतमश्वा रथेरथे

sāgraṃ śatasahasraṃ tu nāgānāṃ tava bhārata |
nāgenāge rathaśataṃ śatamaśvā ratherathe

अश्वेऽश्वे दश धानुष्का धानुष्के शत चर्मिणः ।
एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत

aśve'śve daśa dhānuṣkā dhānuṣke śata carmiṇaḥ |
evaṃ vyūḍhānyanīkāni bhīṣmeṇa tava bhārata

संव्यूह्य मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् ।
दिवसेदिवसे प्राप्ते भीष्मः शान्तनवोऽग्रणीः

saṃvyūhya mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvamāsuram |
divasedivase prāpte bhīṣmaḥ śāntanavo'graṇīḥ

महारथौघविपुलः समुद्र इव घोषवान् ।
भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूहः प्रत्यङ्मुखो युधि

mahārathaughavipulaḥ samudra iva ghoṣavān |
bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūhaḥ pratyaṅmukho yudhi

अनन्तरूपा ध्वजिनी नरेन्द्र
भीमा त्वदीया न तु पाण्डवानाम् ।
तां चैव मन्ये बृहतीं दुष्प्रघर्षां
यस्या नेता केशवश्चार्जुनश्च

anantarūpā dhvajinī narendra
bhīmā tvadīyā na tu pāṇḍavānām |
tāṃ caiva manye bṛhatīṃ duṣpragharṣāṃ
yasyā netā keśavaścārjunaśca