अध्याय 19: अर्जुन वज्र व्यूह रचते हैं, आगे भीम

अर्क्षांहिणीं दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः ।
कथमल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः

arkṣāṃhiṇīṃ daśaikāṃ ca vyūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ |
kathamalpena sainyena pratyavyūhata pāṇḍavaḥ

यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् ।
कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्ययूहत सञ्जय

yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvamāsuram |
kathaṃ bhīṣmaṃ sa kaunteyaḥ pratyayūhata sañjaya

धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवः ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनञ्जयम्

dhārtarāṣṭrāṇyanīkāni dṛṣṭvā vyūḍhāni pāṇḍavaḥ |
abhyabhāṣata dharmātmā dharmarājo dhanañjayam

महर्षेर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पतेः ।
संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून्

maharṣervacanāttāta vedayanti bṛhaspateḥ |
saṃhatānyodhayedalpānkāmaṃ vistārayedbahūn

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह ।
अस्माकं च तथा सैन्यमल्पीयः सुतरां परैः

sūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ saha |
asmākaṃ ca tathā sainyamalpīyaḥ sutarāṃ paraiḥ

एतद्वचनमाज्ञाय महर्षेर्व्यूह पाण्डव ।
एतच्छ्रुत्वा धर्मराजं प्रत्यभाषत पाण्डवः

etadvacanamājñāya maharṣervyūha pāṇḍava |
etacchrutvā dharmarājaṃ pratyabhāṣata pāṇḍavaḥ

एष व्यूहामि ते व्यूहं राजसत्तम दुर्जयम् ।
अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना

eṣa vyūhāmi te vyūhaṃ rājasattama durjayam |
acalaṃ nāma vajrākhyaṃ vihitaṃ vajrapāṇinā

यः स वात इवोद्भूतः समरे दुःसहः परैः ।
स नः पुरो योत्सयते वै भीमः प्रहरतां वरः

yaḥ sa vāta ivodbhūtaḥ samare duḥsahaḥ paraiḥ |
sa naḥ puro yotsayate vai bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ

तेजांसि रिपुसैन्यानां मृद्गन्पुरुषसत्तमः ।
अग्नेऽग्रणीर्योत्स्यति नो युद्धोपायविचक्षणः

tejāṃsi ripusainyānāṃ mṛdganpuruṣasattamaḥ |
agne'graṇīryotsyati no yuddhopāyavicakṣaṇaḥ

यं दृष्ट्वा कुरवः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाः ।
निवर्तिष्यन्ति संत्रस्ताः सिंहं क्षुद्रमृगा यथा

yaṃ dṛṣṭvā kuravaḥ sarve duryodhanapurogamāḥ |
nivartiṣyanti saṃtrastāḥ siṃhaṃ kṣudramṛgā yathā

तं सर्वे संश्रयिष्यामः प्राकारमकुतोभयाः ।
भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं देवाराजमिवामराः

taṃ sarve saṃśrayiṣyāmaḥ prākāramakutobhayāḥ |
bhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ devārājamivāmarāḥ

न हि सोऽस्ति पुमाँल्लोके यः संक्रुद्धं वृकोदरम् ।
द्रष्टुमत्युग्रकर्माणं विषहेत नरर्षभम्

na hi so'sti pumām̐lloke yaḥ saṃkruddhaṃ vṛkodaram |
draṣṭumatyugrakarmāṇaṃ viṣaheta nararṣabham

भीमसेनो गदां बिभ्रद्वज्रसारमयीं दृढाम् ।
चरन्वेगेन महता समुद्रमपि शोषयेत्

bhīmaseno gadāṃ bibhradvajrasāramayīṃ dṛḍhām |
caranvegena mahatā samudramapi śoṣayet

भीमसेनं तदा राजन्दर्शयस्व महाबलम् ।
केकया धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान्

bhīmasenaṃ tadā rājandarśayasva mahābalam |
kekayā dhṛṣṭaketuśca cekitānaśca vīryavān

एते गच्छन्तु सामात्याः प्रकर्षन्तो जनाधिप ।
धृतराष्ट्रस्य दायादानिति बीभत्सुरब्रवीत्

ete gacchantu sāmātyāḥ prakarṣanto janādhipa |
dhṛtarāṣṭrasya dāyādāniti bībhatsurabravīt

ब्रुवाणं तु तथा पार्थं सर्वसैन्यानि भारत ।
अपूजयंस्तदा वाग्भिरनुकूलाभिराहवे

bruvāṇaṃ tu tathā pārthaṃ sarvasainyāni bhārata |
apūjayaṃstadā vāgbhiranukūlābhirāhave

एवमुक्त्वा महाबाहुस्तथा चक्रे धनञ्जयः ।
व्यूह्य तानि बलान्याशु प्रययौ फल्गुनस्तथा

evamuktvā mahābāhustathā cakre dhanañjayaḥ |
vyūhya tāni balānyāśu prayayau phalgunastathā

संप्रयातान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डंवानां महाचमूः ।
गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्पन्दमाना व्यदृश्यत

saṃprayātānkurūndṛṣṭvā pāṇḍaṃvānāṃ mahācamūḥ |
gaṅgeva pūrṇā stimitā spandamānā vyadṛśyata

भीमसेनोऽग्रणीस्तेषां धृष्टद्युम्नश्च वीर्यवान् ।
नकुलः सहदेवश्च धृष्टकेतुश्च पार्थिवः

bhīmaseno'graṇīsteṣāṃ dhṛṣṭadyumnaśca vīryavān |
nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭaketuśca pārthivaḥ

विराटश्च ततः पश्चाद्राजाथाक्षौहिणीवृतः ।
भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षत पृष्ठतः

virāṭaśca tataḥ paścādrājāthākṣauhiṇīvṛtaḥ |
bhrātṛbhiḥ saha putraiśca so'bhyarakṣata pṛṣṭhataḥ

चक्ररक्षौ तु भीमस्य माद्रीपुत्रौ महाद्युती ।
द्रौपदेयाः ससौभद्राः पृष्ठगोपास्तरस्विनः

cakrarakṣau tu bhīmasya mādrīputrau mahādyutī |
draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pṛṣṭhagopāstarasvinaḥ

धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यस्तेषां गोप्ता महारथः ।
सहितः पृतनाशूरैः रथमुख्यैः प्रभद्रकैः

dhṛṣṭadyumnaśca pāñcālyasteṣāṃ goptā mahārathaḥ |
sahitaḥ pṛtanāśūraiḥ rathamukhyaiḥ prabhadrakaiḥ

शिखण्डी तु ततः पश्चादर्जुनेनाभिरक्षितः ।
यत्तो भीष्मविनाशाय प्रययौ भरतर्षभ

śikhaṇḍī tu tataḥ paścādarjunenābhirakṣitaḥ |
yatto bhīṣmavināśāya prayayau bharatarṣabha

पृष्ठतोऽप्यर्जुनस्यासीद्युयुधानो महाबलः ।
चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमोजसौ

pṛṣṭhato'pyarjunasyāsīdyuyudhāno mahābalaḥ |
cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamojasau

राजा तु मध्यमानीके कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
बृहद्भीः कुञ्जरैर्मत्तैश्चलद्भिरचलैरिव

rājā tu madhyamānīke kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
bṛhadbhīḥ kuñjarairmattaiścaladbhiracalairiva

अक्षौहिण्याथ पाञ्चाल्यो यज्ञसेनो महामनाः ।
विराटमन्वयात्पश्चात्पाण्डवार्थं पराक्रमी

akṣauhiṇyātha pāñcālyo yajñaseno mahāmanāḥ |
virāṭamanvayātpaścātpāṇḍavārthaṃ parākramī

तेषामादित्यचन्द्राभाः कनकोत्तमभूषणाः ।
नानाचिह्नधरा राजन्रथेष्वासन्महाध्वजाः

teṣāmādityacandrābhāḥ kanakottamabhūṣaṇāḥ |
nānācihnadharā rājanratheṣvāsanmahādhvajāḥ

समुत्सार्य ततः पश्चाद्धृष्टद्युम्नो महारथः ।
भ्रातृभिः सहपुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षद्युधिष्ठिरम्

samutsārya tataḥ paścāddhṛṣṭadyumno mahārathaḥ |
bhrātṛbhiḥ sahaputraiśca so'bhyarakṣadyudhiṣṭhiram

त्वदीयानां परेषां च रथेषु विपुलान्ध्वजान् ।
अभिभूयार्जुनस्यैको रथे तस्थौ महाकपिः

tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca ratheṣu vipulāndhvajān |
abhibhūyārjunasyaiko rathe tasthau mahākapiḥ

पदातास्त्वग्रतोऽगच्छन्नसिशक्त्यृष्टिपाणयः ।
अनेकशतसाहस्रा भीमसेनस्य रक्षिणः

padātāstvagrato'gacchannasiśaktyṛṣṭipāṇayaḥ |
anekaśatasāhasrā bhīmasenasya rakṣiṇaḥ

वारणा दशसाहस्राः प्रभिन्नकरटामुखाः ।
शूरा हेममयैर्जालैर्दीप्यमाना इवाचलाः

vāraṇā daśasāhasrāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ |
śūrā hemamayairjālairdīpyamānā ivācalāḥ

क्षरन्त इव जीमूता महार्हाः पद्मगन्धिनः ।
राजानमन्वयुः यश्चाज्जीमूता इव वार्षिकाः

kṣaranta iva jīmūtā mahārhāḥ padmagandhinaḥ |
rājānamanvayuḥ yaścājjīmūtā iva vārṣikāḥ

भीमसेनो गदां भीमां प्रकर्षन्परिघोपमाम् ।
प्रचकर्ष महासैन्यं दुराधर्षो महामनाः

bhīmaseno gadāṃ bhīmāṃ prakarṣanparighopamām |
pracakarṣa mahāsainyaṃ durādharṣo mahāmanāḥ

तमर्कमिव दुष्प्रेक्ष्यं तपन्तमिव वाहिनीम् ।
न शेकुः सर्वयोधास्ते प्रतिवीक्षितुमन्तिके

tamarkamiva duṣprekṣyaṃ tapantamiva vāhinīm |
na śekuḥ sarvayodhāste prativīkṣitumantike

वज्रो नामैष स व्यूहो निर्भयः सर्वतोमुखः ।
चापविद्युद्ध्वजो घोरो गुप्तो गाण्डीवधन्वना

vajro nāmaiṣa sa vyūho nirbhayaḥ sarvatomukhaḥ |
cāpavidyuddhvajo ghoro gupto gāṇḍīvadhanvanā

यं प्रतिव्यूहय् तिष्ठन्ति पाण्डवास्तव वाहिनीम् ।
अजेयो मानुषे लोके पाण्डवैरभिरक्षितः

yaṃ prativyūhay tiṣṭhanti pāṇḍavāstava vāhinīm |
ajeyo mānuṣe loke pāṇḍavairabhirakṣitaḥ

संध्यां तिष्ठत्सु सैन्येषु सूर्यस्योदयनं प्रति ।
प्रववौ पृष्ठतो वायुर्निरभ्रे स्तनयित्नुमान्

saṃdhyāṃ tiṣṭhatsu sainyeṣu sūryasyodayanaṃ prati |
pravavau pṛṣṭhato vāyurnirabhre stanayitnumān

विष्वग्वाताश्च विववुर्नीचैः शर्करकर्षिणः ।
रजश्चोद्धूयत महत्तम आच्छादयञ्जगत्

viṣvagvātāśca vivavurnīcaiḥ śarkarakarṣiṇaḥ |
rajaścoddhūyata mahattama ācchādayañjagat

पपात महती चोल्का प्राङ्भुखी भरतर्षभ ।
उद्यन्तं सूर्यमाहत्य व्यशीर्यत महास्वना

papāta mahatī colkā prāṅbhukhī bharatarṣabha |
udyantaṃ sūryamāhatya vyaśīryata mahāsvanā

अथ संनह्यमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ ।
निष्प्रभोऽभ्युद्ययौ सूर्यः सघोषं भूश्चचाल च

atha saṃnahyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabha |
niṣprabho'bhyudyayau sūryaḥ saghoṣaṃ bhūścacāla ca

व्यशीर्यत सनादा च भूस्तदा भरतर्षभ ।
निर्घाता बहवो राजन्दिक्षु सर्वासु चाभवन् ।
प्रादुरासीद्रजस्तीव्रं न प्राज्ञायत किंचन

vyaśīryata sanādā ca bhūstadā bharatarṣabha |
nirghātā bahavo rājandikṣu sarvāsu cābhavan |
prādurāsīdrajastīvraṃ na prājñāyata kiṃcana

ध्वजानां धूयमानानां सहसा मातरिश्वना ।
किङ्किणीजालबद्धानां काञ्चनस्रग्वराम्बरैः

dhvajānāṃ dhūyamānānāṃ sahasā mātariśvanā |
kiṅkiṇījālabaddhānāṃ kāñcanasragvarāmbaraiḥ

महतां सपताकानामादित्यसमतेजसाम् ।
सर्वं झणझणीभूतमासीत्तालवनेष्विव

mahatāṃ sapatākānāmādityasamatejasām |
sarvaṃ jhaṇajhaṇībhūtamāsīttālavaneṣviva

एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा युद्धनन्दिनः ।
व्यवस्थिताः प्रतिव्यूह्य तव पुत्रस्य वाहिनीम्

evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhanandinaḥ |
vyavasthitāḥ prativyūhya tava putrasya vāhinīm

ग्रसन्त इव मञ्जानो योधानां भरतर्षभ ।
दृष्ट्वाग्रतो भीमसेनं गदापाणिमवस्थितम्

grasanta iva mañjāno yodhānāṃ bharatarṣabha |
dṛṣṭvāgrato bhīmasenaṃ gadāpāṇimavasthitam