अध्याय 18: सेनाओं का गर्जन और भीष्म के रक्षक

ततो मुहूर्तात्तुमुलः शब्दो हृदयकम्पनः ।
अश्रूयत महाराज योधानां प्रयुयुत्सताम्

tato muhūrtāttumulaḥ śabdo hṛdayakampanaḥ |
aśrūyata mahārāja yodhānāṃ prayuyutsatām

शङ्खदुन्दुभिघोषैश्च वारणानां च बृंहितैः ।
नोमिघोषै रथानां च दीर्यतीव वसुन्धरा

śaṅkhadundubhighoṣaiśca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ |
nomighoṣai rathānāṃ ca dīryatīva vasundharā

हयानां हेषमाणानां योधानां चैव गर्जताम् ।
क्षणेनैव नभो भूमिः शब्देनापूरितं तदा

hayānāṃ heṣamāṇānāṃ yodhānāṃ caiva garjatām |
kṣaṇenaiva nabho bhūmiḥ śabdenāpūritaṃ tadā

पुत्राणां तव दुर्धर्ष पाण्डवानां तथैव च ।
समकम्पन्त सैन्यानि परस्परसमागमे

putrāṇāṃ tava durdharṣa pāṇḍavānāṃ tathaiva ca |
samakampanta sainyāni parasparasamāgame

तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदविभूषिताः ।
भ्राजमाना व्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः

tatra nāgā rathāścaiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ |
bhrājamānā vyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ

ध्वजा बहुविधाकारास्तावकानां नराधिप ।
काञ्चनाङ्गदिनो रेजुर्ज्वलिता इव पावकाः

dhvajā bahuvidhākārāstāvakānāṃ narādhipa |
kāñcanāṅgadino rejurjvalitā iva pāvakāḥ

स्वेषां चैव परेषां च समदृश्यन्त भारत ।
महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव

sveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca samadṛśyanta bhārata |
mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣviva

काञ्चनैः कवचैर्वीरा ज्वलनार्कसमप्रभैः ।
सन्नद्धाः समदृश्यन्त ज्वलनार्कसमप्रभाः

kāñcanaiḥ kavacairvīrā jvalanārkasamaprabhaiḥ |
sannaddhāḥ samadṛśyanta jvalanārkasamaprabhāḥ

कुरुयोधवरा राजन्विचित्रायुधकार्मुकाः ।
उद्यतैरायुथैश्चित्रैस्तलबद्धाः पताकिनः

kuruyodhavarā rājanvicitrāyudhakārmukāḥ |
udyatairāyuthaiścitraistalabaddhāḥ patākinaḥ

ऋषभाक्षा महेष्वासाश्चमूमुखगता बभुः ।
पृष्ठगोपास्तु भीष्मस्य पुत्रास्तव नराधिप ।
दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुःसहस्तथा

ṛṣabhākṣā maheṣvāsāścamūmukhagatā babhuḥ |
pṛṣṭhagopāstu bhīṣmasya putrāstava narādhipa |
duḥśāsano durviṣaho durmukho duḥsahastathā

विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः ।
सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयो भूरिश्रवाः शलः

viviṃśatiścitraseno vikarṇaśca mahārathaḥ |
satyavrataḥ purumitro jayo bhūriśravāḥ śalaḥ

रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिनः ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः

rathā viṃśatisāhasrāstathaiṣāmanuyāyinaḥ |
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ

शाल्वा मत्स्यास्तथाम्बष्ठास्त्रैगर्ताः केकयास्तथा ।
सौवीराः कैतवाः प्राच्याः प्रतीच्येदीच्यवासिनः

śālvā matsyāstathāmbaṣṭhāstraigartāḥ kekayāstathā |
sauvīrāḥ kaitavāḥ prācyāḥ pratīcyedīcyavāsinaḥ

द्वादशैते जनपदाः सर्वे शूरास्तनुत्यजः ।
महता रथवंशेन ते ररक्षुः पितामहम्

dvādaśaite janapadāḥ sarve śūrāstanutyajaḥ |
mahatā rathavaṃśena te rarakṣuḥ pitāmaham

अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
मागधो यत्र नृपतिस्तद्रथानीकमन्वयात्

anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
māgadho yatra nṛpatistadrathānīkamanvayāt

रथानां चक्ररक्षाश्च पादरक्षाश्च दन्तिनाम् ।
अभवन्वाहिनीमध्ये शतानामयुतानि षट्

rathānāṃ cakrarakṣāśca pādarakṣāśca dantinām |
abhavanvāhinīmadhye śatānāmayutāni ṣaṭ

पादाताश्चाग्रतो गच्छन्धनुश्चर्मासिपाणयः ।
अनेकशतसाहस्रा नखरप्रासयोधिनः

pādātāścāgrato gacchandhanuścarmāsipāṇayaḥ |
anekaśatasāhasrā nakharaprāsayodhinaḥ

अक्षौहिण्यो दशैका च तव पुत्रस्य भारत ।
अदृश्यत महाराज गङ्गेव यमुनान्तरा

akṣauhiṇyo daśaikā ca tava putrasya bhārata |
adṛśyata mahārāja gaṅgeva yamunāntarā