अध्याय 14: धृतराष्ट्र विलाप करते हुए भीष्म-पतन पूछते हैं

कथं कुरूणामृषभो हतो भीष्मः शिखण्डिना ।
कथं रथार्त्स न्यपतित्पिता मे वासवोपमः

kathaṃ kurūṇāmṛṣabho hato bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā |
kathaṃ rathārtsa nyapatitpitā me vāsavopamaḥ

कथमाचक्ष्व मे योधा हीना भीष्मेण संजय ।
बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा

kathamācakṣva me yodhā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya |
balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā

तस्मिन्हते महाप्राज्ञे महेष्वासे महाबले ।
महासत्वे नरव्याघ्रे किमु आसीन्मनस्तव

tasminhate mahāprājñe maheṣvāse mahābale |
mahāsatve naravyāghre kimu āsīnmanastava

आर्तिं परामाविशति मनः शंससि मे हतम् ।
कुरूणामृषभं वीरमकम्पं पुरुषर्षभम्

ārtiṃ parāmāviśati manaḥ śaṃsasi me hatam |
kurūṇāmṛṣabhaṃ vīramakampaṃ puruṣarṣabham

के तं यान्तमनुप्राप्ताः के वास्यसन्पुरोगमाः ।
केऽतिष्ठन्के न्यवर्तन्त केऽन्ववर्तन्त सञ्जय

ke taṃ yāntamanuprāptāḥ ke vāsyasanpurogamāḥ |
ke'tiṣṭhanke nyavartanta ke'nvavartanta sañjaya

के शूरा रथशार्दूलमद्भुतं क्षत्रियर्षभम् ।
तथाऽनीकं गाहमानं सहसा पृष्ठतोऽन्वयुः

ke śūrā rathaśārdūlamadbhutaṃ kṣatriyarṣabham |
tathā'nīkaṃ gāhamānaṃ sahasā pṛṣṭhato'nvayuḥ

यस्तमोर्क इवापोहन्परसैन्यममित्रहा ।
सहस्ररश्मिप्रतिमः परेषां भयमादधत्

yastamorka ivāpohanparasainyamamitrahā |
sahasraraśmipratimaḥ pareṣāṃ bhayamādadhat

अकरोद्दुष्करं कर्म रणे पाण्डुसुतेषु यः ।
ग्रसमानमनीकानि य एनं पर्यवारयन्

akarodduṣkaraṃ karma raṇe pāṇḍusuteṣu yaḥ |
grasamānamanīkāni ya enaṃ paryavārayan

कृतिनं तं दुराधर्षं सञ्जयास्य त्वमन्तिके ।
कथं शान्तनवं युद्धे पाण्डवाः प्रत्यवारयन्

kṛtinaṃ taṃ durādharṣaṃ sañjayāsya tvamantike |
kathaṃ śāntanavaṃ yuddhe pāṇḍavāḥ pratyavārayan

निकृन्तन्तमनीकानि शरदंष्ट्रं मनस्विनम् ।
चापव्यात्ताननं घोरमसिजिह्वं दुरासदम्

nikṛntantamanīkāni śaradaṃṣṭraṃ manasvinam |
cāpavyāttānanaṃ ghoramasijihvaṃ durāsadam

अनर्हं पुरुषव्याघ्रं ह्रीमन्तमपराजितम् ।
पातयामास कौन्तेयः कथं तमजितं युधि

anarhaṃ puruṣavyāghraṃ hrīmantamaparājitam |
pātayāmāsa kaunteyaḥ kathaṃ tamajitaṃ yudhi

उग्रधन्वानमुग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमे ।
परेषामुत्तमाङ्गानि प्रचिन्वन्तमथेषुभिः

ugradhanvānamugreṣuṃ vartamānaṃ rathottame |
pareṣāmuttamāṅgāni pracinvantamatheṣubhiḥ

पाण्डवानां महत्सैन्यं यं दृष्ट्वोद्यतमाहवे ।
कालाग्निमिव दुर्धर्षं समचेष्टत नित्यशः

pāṇḍavānāṃ mahatsainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyatamāhave |
kālāgnimiva durdharṣaṃ samaceṣṭata nityaśaḥ

परिकृष्य स सेनां तु दशरात्रमनीकहा ।
दगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

parikṛṣya sa senāṃ tu daśarātramanīkahā |
dagāmāstamivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkaram

यः स शक्र इवाक्षय्यं वर्षं शरमयं क्षिपन् ।
जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः

yaḥ sa śakra ivākṣayyaṃ varṣaṃ śaramayaṃ kṣipan |
jaghāna yudhi yodhānāmarbudaṃ daśabhirdinaiḥ

स शेते निहतो भूमौ वातभुग्न इव द्रुमः ।
मम दुर्मन्त्रितेनाजौ यथा नार्हति भारतः

sa śete nihato bhūmau vātabhugna iva drumaḥ |
mama durmantritenājau yathā nārhati bhārataḥ

कथं शान्तनवं दृष्ट्वा पाण्डवानामनीकिनी ।
प्रहर्तुमशकत्तत्र भीष्मं भीमपराक्रमम्

kathaṃ śāntanavaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāmanīkinī |
prahartumaśakattatra bhīṣmaṃ bhīmaparākramam

कथं भीष्मेण संग्रामं प्राकुर्वन्पाण्डुनन्दनाः ।
कथं च नाजयद्भीष्मो द्रोणे जीवति सञ्जय

kathaṃ bhīṣmeṇa saṃgrāmaṃ prākurvanpāṇḍunandanāḥ |
kathaṃ ca nājayadbhīṣmo droṇe jīvati sañjaya

कृपे सन्निहिते तत्र भरद्वाजात्मजे तथा ।
भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः कथं स निधनं गतः

kṛpe sannihite tatra bharadvājātmaje tathā |
bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ kathaṃ sa nidhanaṃ gataḥ

कथं चातिरथस्तेन पाञ्चाल्येन शिखण्डिना ।
भीष्मो विनिहतो युद्धे देवैरपि दुरासदः

kathaṃ cātirathastena pāñcālyena śikhaṇḍinā |
bhīṣmo vinihato yuddhe devairapi durāsadaḥ

यः स्पर्धते रणे नित्यं जामदग्न्यं महाबलम् ।
अजितं जामदग्न्येन शक्रतुल्यपराक्रमम्

yaḥ spardhate raṇe nityaṃ jāmadagnyaṃ mahābalam |
ajitaṃ jāmadagnyena śakratulyaparākramam

तं हतं समरे भीष्मं महारथकुलोदितम् ।
सञ्जयाचक्ष्व मे वीरं येन शर्म न विद्महे

taṃ hataṃ samare bhīṣmaṃ mahārathakuloditam |
sañjayācakṣva me vīraṃ yena śarma na vidmahe

मामकाः के महेष्वासा नाजहुः सञ्जयाच्युतम् ।
दुर्योधनसमादिष्टाः के वीराः पर्यवारयन्

māmakāḥ ke maheṣvāsā nājahuḥ sañjayācyutam |
duryodhanasamādiṣṭāḥ ke vīrāḥ paryavārayan

यच्छिखण्डिमुखाः सर्वे पाण्डवा भीष्ममभ्ययुः ।
कच्चित्ते कुरवः सर्वे नाजहुः सञ्जयाच्युतम्

yacchikhaṇḍimukhāḥ sarve pāṇḍavā bhīṣmamabhyayuḥ |
kaccitte kuravaḥ sarve nājahuḥ sañjayācyutam

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते

aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mudṛḍhaṃ mama |
yacchrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate

यस्मिन्सत्यं च मेधा च नीतिश्च भरतर्षभे ।
अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि

yasminsatyaṃ ca medhā ca nītiśca bharatarṣabhe |
aprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihato yudhi

मौर्वीघोषस्तनयुत्नुः पृषत्कपृषतो महान् ।
धनुर्ह्रादमहाशब्दो महामेघ इवोन्नतः

maurvīghoṣastanayutnuḥ pṛṣatkapṛṣato mahān |
dhanurhrādamahāśabdo mahāmegha ivonnataḥ

योऽभ्यवर्षत कौन्तेयान्सपाञ्चालान्ससृञ्जयान् ।
निघ्नन्परथान्वीरो दानवानिव वज्रभृत्

yo'bhyavarṣata kaunteyānsapāñcālānsasṛñjayān |
nighnanparathānvīro dānavāniva vajrabhṛt

इष्वस्त्रसागरं घोरं बाणग्रहं दुरासदम् ।
कार्मुकोर्मिणमक्षय्यमद्वीपं चलमप्लवम्

iṣvastrasāgaraṃ ghoraṃ bāṇagrahaṃ durāsadam |
kārmukormiṇamakṣayyamadvīpaṃ calamaplavam

गदासिमकरावासं हयावर्त्तं गजाकुलम् ।
पदातिमत्स्यकलिलं शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनम्

gadāsimakarāvāsaṃ hayāvarttaṃ gajākulam |
padātimatsyakalilaṃ śaṅkhadundubhiniḥsvanam

हयान्गजपदातींश्च रथांश्च तरसा बहून् ।
निमञ्जयन्तं समरे परवीरापहारिणम्

hayāngajapadātīṃśca rathāṃśca tarasā bahūn |
nimañjayantaṃ samare paravīrāpahāriṇam

विदह्यमानं कोपेन तेजसा च परंतपम् ।
वेलेव मकरावासं के वीराः पर्यवारयन्

vidahyamānaṃ kopena tejasā ca paraṃtapam |
veleva makarāvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayan

भीष्मो यदकरोत्कर्म समरे सञ्जयारिहा ।
दुर्योधनहितार्थाय के तस्यास्य पुरोऽभवन्

bhīṣmo yadakarotkarma samare sañjayārihā |
duryodhanahitārthāya ke tasyāsya puro'bhavan

के रक्षन्दक्षिणं चक्रं भीष्मस्यामिततेजसः ।
पृष्ठतः के परान्वीरानपासेधन्यतव्रताः

ke rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ |
pṛṣṭhataḥ ke parānvīrānapāsedhanyatavratāḥ

के पुरस्तादवर्तन्त रक्षन्तो भीष्ममन्तिके ।
के रक्षन्नुत्तरं चक्रं वीरा वीरकस्य युध्यतः

ke purastādavartanta rakṣanto bhīṣmamantike |
ke rakṣannuttaraṃ cakraṃ vīrā vīrakasya yudhyataḥ

वामे चक्रे वर्तमानाः केऽघ्नन्सञ्जय सृञ्जयान् ।
अग्नतोऽग्न्यमनीकेषु केऽभ्यरक्षन्दुरासदम्

vāme cakre vartamānāḥ ke'ghnansañjaya sṛñjayān |
agnato'gnyamanīkeṣu ke'bhyarakṣandurāsadam

पार्श्वतः केऽभ्यरक्षन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम् ।
समूहे के परान्वीरान्प्रत्ययुध्यन्त सञ्जय

pārśvataḥ ke'bhyarakṣanta gacchanto durgamāṃ gatim |
samūhe ke parānvīrānpratyayudhyanta sañjaya

रक्ष्यमाणः कथं वीरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते ।
दुर्जयानामनीकानि नाजयंस्तरसा युधि

rakṣyamāṇaḥ kathaṃ vīrairgopyamānāśca tena te |
durjayānāmanīkāni nājayaṃstarasā yudhi

सर्वलोकेश्वरस्येव परमस्य प्रजापतेः ।
कथं प्रहर्तुमपि ते शेकुः सञ्जय पाण्डवाः

sarvalokeśvarasyeva paramasya prajāpateḥ |
kathaṃ prahartumapi te śekuḥ sañjaya pāṇḍavāḥ

यस्मिन्द्वीपे समाश्वस्य युध्यन्ते कुरवः परैः ।
तं निमग्नं नरव्याघ्रं भीष्मं शंससि सञ्जय

yasmindvīpe samāśvasya yudhyante kuravaḥ paraiḥ |
taṃ nimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi sañjaya

यस्य वीर्यं समाश्रित्य मम पुत्रो बृहद्बलः ।
न पाण्डवानगणयत्कथं स निहतः परैः

yasya vīryaṃ samāśritya mama putro bṛhadbalaḥ |
na pāṇḍavānagaṇayatkathaṃ sa nihataḥ paraiḥ

यः पुरा विबुधैः सर्वैः सहाये युद्धदुर्मदः ।
काङ्क्षितो दानवान्ध्नद्भिः पिता मम महाव्रतः

yaḥ purā vibudhaiḥ sarvaiḥ sahāye yuddhadurmadaḥ |
kāṅkṣito dānavāndhnadbhiḥ pitā mama mahāvrataḥ

यस्मिज्जाते महावीर्ये शान्तनुर्लोकविश्रुतः ।
शोकं दैन्यं च दुःस्वं च प्राजहात्स च तत्क्षणे

yasmijjāte mahāvīrye śāntanurlokaviśrutaḥ |
śokaṃ dainyaṃ ca duḥsvaṃ ca prājahātsa ca tatkṣaṇe

प्रोक्तं परायणं प्राज्ञं स्वधर्मनिरतं शुचिम् ।
वेदवेदाङ्गतत्वज्ञं कथं शंससि मे हतम्

proktaṃ parāyaṇaṃ prājñaṃ svadharmanirataṃ śucim |
vedavedāṅgatatvajñaṃ kathaṃ śaṃsasi me hatam

सर्वास्त्रविनयोपेतं शान्तं दान्तं मनस्विनम् ।
हतं शान्तनवं श्रुत्वा मन्ये शेषं हतं बलम्

sarvāstravinayopetaṃ śāntaṃ dāntaṃ manasvinam |
hataṃ śāntanavaṃ śrutvā manye śeṣaṃ hataṃ balam

धर्मादधर्मो बलवान्संप्राप्त इति मे मतिः ।
यत्र वृद्धं गुरुं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः

dharmādadharmo balavānsaṃprāpta iti me matiḥ |
yatra vṛddhaṃ guruṃ hatvā rājyamicchanti pāṇḍavāḥ

जामदग्न्यः पुरा रामः सर्वास्त्रविदनुत्तमः ।
अम्बार्थमुद्यतः सङ्ख्ये भीष्मेण युधि निर्जितः

jāmadagnyaḥ purā rāmaḥ sarvāstravidanuttamaḥ |
ambārthamudyataḥ saṅkhye bhīṣmeṇa yudhi nirjitaḥ

तमिन्द्रसमकर्माणं ककुदं सर्वधन्विनाम् ।
हतं शंससि मे भीष्मं किं नु दुःखमतः परम्

tamindrasamakarmāṇaṃ kakudaṃ sarvadhanvinām |
hataṃ śaṃsasi me bhīṣmaṃ kiṃ nu duḥkhamataḥ param

असकृत्क्षत्रियव्राताः सङ्ख्ये येन विनिर्जिताः ।
जामदग्न्येन वीरेण परवीरनिघातिना ।
न हतो यो महाबुद्धिः स हतोऽद्य शिखण्डिना

asakṛtkṣatriyavrātāḥ saṅkhye yena vinirjitāḥ |
jāmadagnyena vīreṇa paravīranighātinā |
na hato yo mahābuddhiḥ sa hato'dya śikhaṇḍinā

तस्मान्नूनं महावीर्याद्भार्गवाद्युद्धदुर्मदात् ।
तेजोवीर्यबलैर्यूयाञ्शिखण्डी द्रुपदात्मजः

tasmānnūnaṃ mahāvīryādbhārgavādyuddhadurmadāt |
tejovīryabalairyūyāñśikhaṇḍī drupadātmajaḥ

यः शूरं कृतिनं युद्धे सर्वशस्त्रविशारदम् ।
परमास्त्रविदं वीरं जघान भग्तर्षभम्

yaḥ śūraṃ kṛtinaṃ yuddhe sarvaśastraviśāradam |
paramāstravidaṃ vīraṃ jaghāna bhagtarṣabham

के वीरास्तममित्रघ्नमन्वयुः शस्त्रसंसदि ।
शंस मे तद्यथा चासीद्युद्भं भीष्मस्य पाण्डवैः

ke vīrāstamamitraghnamanvayuḥ śastrasaṃsadi |
śaṃsa me tadyathā cāsīdyudbhaṃ bhīṣmasya pāṇḍavaiḥ

योषेव हतवीरा मे सेन्म पुत्रस्य सञ्जय ।
अगोपमिव चोद्भ्रान्तं गोकुलं तद्बलं मम

yoṣeva hatavīrā me senma putrasya sañjaya |
agopamiva codbhrāntaṃ gokulaṃ tadbalaṃ mama

पौरुषं सर्वलोकस्य परं यस्मिन्महाहवे ।
परासक्ते च वस्तस्मिन्कथमासीन्मनस्तदा

pauruṣaṃ sarvalokasya paraṃ yasminmahāhave |
parāsakte ca vastasminkathamāsīnmanastadā

जीवितेऽप्यद्य सामर्थ्यं किमिवास्मासु सञ्जय ।
घातयित्वा महावीर्यं पितरं लोकधार्मिकम्

jīvite'pyadya sāmarthyaṃ kimivāsmāsu sañjaya |
ghātayitvā mahāvīryaṃ pitaraṃ lokadhārmikam

अगाधे सलिले मग्नां नावं दृष्ट्वेव पारगाः ।
भीष्मे हते भृशं दुःखान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

agādhe salile magnāṃ nāvaṃ dṛṣṭveva pāragāḥ |
bhīṣme hate bhṛśaṃ duḥkhānmanye śocanti putrakāḥ

अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय ।
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते

adrisāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama sañjaya |
yacchrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate

यस्मिन्नस्त्राणि मेधा च नीतिश्च पुरुषर्षभे ।
अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि

yasminnastrāṇi medhā ca nītiśca puruṣarṣabhe |
aprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihato yudhi

न चास्त्रेण न शौर्येण तपसा मेधया न च ।
न धृत्या न पुनस्त्यागान्मृत्योः कश्चिद्विमुच्यते

na cāstreṇa na śauryeṇa tapasā medhayā na ca |
na dhṛtyā na punastyāgānmṛtyoḥ kaścidvimucyate

कालो नूनं महावीर्यः सर्वलोकदुरत्ययः ।
यत्र शान्तनवं भीष्मं हतं शंससि सञ्जय

kālo nūnaṃ mahāvīryaḥ sarvalokaduratyayaḥ |
yatra śāntanavaṃ bhīṣmaṃ hataṃ śaṃsasi sañjaya

पुत्रशोकाभिसंतप्तो महद्दुःखमचिन्तयन् ।
आशंसेऽहं परं त्राणं भीष्माच्छान्तनुनन्दनात्

putraśokābhisaṃtapto mahadduḥkhamacintayan |
āśaṃse'haṃ paraṃ trāṇaṃ bhīṣmācchāntanunandanāt

यदादित्यमिवापश्यत्पतितं भ्रुवि सञ्जय ।
दुर्योधनः शान्तनवं किं तदा प्रत्यपद्मत

yadādityamivāpaśyatpatitaṃ bhruvi sañjaya |
duryodhanaḥ śāntanavaṃ kiṃ tadā pratyapadmata

नाहं स्वेषां परेषां वा बुद्ध्या सञ्जय चिन्तयन् ।
शेषं किंचित्प्रपश्यामि प्रत्यनीके महीक्षिताम्

nāhaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā buddhyā sañjaya cintayan |
śeṣaṃ kiṃcitprapaśyāmi pratyanīke mahīkṣitām

दारुणः क्षत्रधर्मोऽयमृषिभिः संप्रदर्शितः ।
यत्र शान्तनवं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः

dāruṇaḥ kṣatradharmo'yamṛṣibhiḥ saṃpradarśitaḥ |
yatra śāntanavaṃ hatvā rājyamicchanti pāṇḍavāḥ

वयं वा राज्यमिच्छामो घातयित्वा महाव्रतम् ।
क्षत्रधर्मे स्थिताः पार्था नापराध्यन्ति पुत्रकाः

vayaṃ vā rājyamicchāmo ghātayitvā mahāvratam |
kṣatradharme sthitāḥ pārthā nāparādhyanti putrakāḥ

एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु सञ्जय ।
पराक्रमः पराशक्तिस्तत्तु तस्मिन्प्रतिष्ठितम्

etadāryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsvāpatsu sañjaya |
parākramaḥ parāśaktistattu tasminpratiṣṭhitam

अनीकानि विनिघ्नन्तं ह्रीमन्तमपराजितम् ।
कथं शान्तनवं तातं पाण्डुपुत्रा न्यवारयन्

anīkāni vinighnantaṃ hrīmantamaparājitam |
kathaṃ śāntanavaṃ tātaṃ pāṇḍuputrā nyavārayan

यथायुक्तान्यनीकानि कथं युद्धं महात्मभिः ।
कथं वा निहतो भीष्मः पिता सञ्जय मे परैः

yathāyuktānyanīkāni kathaṃ yuddhaṃ mahātmabhiḥ |
kathaṃ vā nihato bhīṣmaḥ pitā sañjaya me paraiḥ

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ।
दुःशासनश्च कितवो हते भीष्मे किमब्रुवन्

duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ |
duḥśāsanaśca kitavo hate bhīṣme kimabruvan

यच्छरीरैरुपास्तीर्णां नरवारणवाजिनाम् ।
शरशक्तिमहाखङ्गतोमराक्षां महाभयाम् ।
प्राविशन्कितवा मन्दाः सभां युद्धदुरासदाम्

yaccharīrairupāstīrṇāṃ naravāraṇavājinām |
śaraśaktimahākhaṅgatomarākṣāṃ mahābhayām |
prāviśankitavā mandāḥ sabhāṃ yuddhadurāsadām

प्राणद्यूते प्रतिभये केऽदीव्यन्त नरर्षभाः ।
के जीयन्ते जितास्तत्र कृतलक्ष्या निपातिताः ।
अन्ये भीष्माच्चान्तनवात्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

prāṇadyūte pratibhaye ke'dīvyanta nararṣabhāḥ |
ke jīyante jitāstatra kṛtalakṣyā nipātitāḥ |
anye bhīṣmāccāntanavāttanmamācakṣva sañjaya

न हि मे शान्तिरस्तीह श्रुत्वा देवव्रतं हतम् ।
पितरं भीमकर्माणं भीष्ममाहवशोभिनम्

na hi me śāntirastīha śrutvā devavrataṃ hatam |
pitaraṃ bhīmakarmāṇaṃ bhīṣmamāhavaśobhinam

आर्तिं मे हृदये रूढां महतीं पुत्रहानिजाम् ।
त्वं हि मे सर्पिषेवाग्निमुद्दीपयसि सञ्जय

ārtiṃ me hṛdaye rūḍhāṃ mahatīṃ putrahānijām |
tvaṃ hi me sarpiṣevāgnimuddīpayasi sañjaya

महान्तं भारमुद्यम्य विश्रुतं सार्वलौकिकम् ।
दृष्ट्वा विनिहतं भीष्मं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

mahāntaṃ bhāramudyamya viśrutaṃ sārvalaukikam |
dṛṣṭvā vinihataṃ bhīṣmaṃ manye śocanti putrakāḥ

श्रोष्यामि तानि दुःखानि दुर्योधनकृतान्यहम् ।
तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यद्वृत्तं तत्र सञ्जय

śroṣyāmi tāni duḥkhāni duryodhanakṛtānyaham |
tasmānme sarvamācakṣva yadvṛttaṃ tatra sañjaya

यद्वृत्तं तत्र संग्रामे मन्दस्याबुद्धिसंभवम् ।
अपनीतं सुनीतं यत्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

yadvṛttaṃ tatra saṃgrāme mandasyābuddhisaṃbhavam |
apanītaṃ sunītaṃ yattanmamācakṣva sañjaya

यत्कृतं तत्र संग्रामे भीष्मेण जयमिच्छता ।
तेजोयुक्तं कृतास्त्रेण शंस तच्चाप्यशेषतः

yatkṛtaṃ tatra saṃgrāme bhīṣmeṇa jayamicchatā |
tejoyuktaṃ kṛtāstreṇa śaṃsa taccāpyaśeṣataḥ

यथा तदभवद्युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
क्रमेण येन यस्मिंश्च काले यच्च यथाऽभवत्

yathā tadabhavadyuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ |
krameṇa yena yasmiṃśca kāle yacca yathā'bhavat