अध्याय 121: अर्जुन धरती से जलधारा निकालते हैं

व्युष्टायां तु महाराज शर्वर्यां सर्वपार्थिवाः ।
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च उपातिष्ठन्पितामहम्

vyuṣṭāyāṃ tu mahārāja śarvaryāṃ sarvapārthivāḥ |
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca upātiṣṭhanpitāmaham

तं वीरशयने वीरं शयानं कुरुसत्तम ।
अभिवाद्योपतस्थुर्वै क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्

taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ kurusattama |
abhivādyopatasthurvai kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham

कन्याश्चन्दनचूर्णैश्च लाजैर्माल्यैश्च सर्वशः ।
अवाकिरञ्छान्तनवं तत्र गत्वा सहस्रशः

kanyāścandanacūrṇaiśca lājairmālyaiśca sarvaśaḥ |
avākirañchāntanavaṃ tatra gatvā sahasraśaḥ

स्त्रियो वृद्धास्तथा बालाः प्रेक्षकाश्च पृथग्जनाः ।
समभ्ययुः शान्तनवं भूतानीव तमोनुदम्

striyo vṛddhāstathā bālāḥ prekṣakāśca pṛthagjanāḥ |
samabhyayuḥ śāntanavaṃ bhūtānīva tamonudam

तूर्याणि शतसङ्ख्यानि तथैव नटनर्तकाः ।
शिल्पिनश्च तथाऽऽजग्मुः कुरुवृद्धं पितामहम्

tūryāṇi śatasaṅkhyāni tathaiva naṭanartakāḥ |
śilpinaśca tathā''jagmuḥ kuruvṛddhaṃ pitāmaham

उपागम्य च राजेन्द्र सन्नहान्विप्रमुच्य ते ।
आयुधानि च निक्षिप्य सहिताः कुरुपाण्डवाः

upāgamya ca rājendra sannahānvipramucya te |
āyudhāni ca nikṣipya sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ

अन्वासन्त दुराधर्षं देवव्रतमरिंदमम् ।
अन्योन्यं प्रीतिमन्तस्ते यथापूर्वं यथावयः

anvāsanta durādharṣaṃ devavratamariṃdamam |
anyonyaṃ prītimantaste yathāpūrvaṃ yathāvayaḥ

सा पार्थिवशताकीर्णा समितिर्भीष्मशोभिता ।
शुशुभे भारती दीप्ता दिवीवादित्यमण्डलम्

sā pārthivaśatākīrṇā samitirbhīṣmaśobhitā |
śuśubhe bhāratī dīptā divīvādityamaṇḍalam

विबभौ च नृपाणां सा गङ्गासुतमुपासताम् ।
देवानामिव देवेशं पितामहमुपासताम्

vibabhau ca nṛpāṇāṃ sā gaṅgāsutamupāsatām |
devānāmiva deveśaṃ pitāmahamupāsatām

भीष्मस्तु वेदनां धैर्यान्निगृह्य भरतर्षभ ।
अभितप्तः शरैश्चैव नातिहृष्टमनाऽब्रवीत्

bhīṣmastu vedanāṃ dhairyānnigṛhya bharatarṣabha |
abhitaptaḥ śaraiścaiva nātihṛṣṭamanā'bravīt

शराभितप्तकायो हि शस्त्रसंपातमूर्च्छितः ।
पानीयमित संप्रेक्ष्य राज्ञस्तान्प्रत्यभाषत

śarābhitaptakāyo hi śastrasaṃpātamūrcchitaḥ |
pānīyamita saṃprekṣya rājñastānpratyabhāṣata

ततस्ते क्षत्रिया राजन्नुपाजह्रुः समन्ततः ।
भक्ष्यानुच्चावचान्राजन्वारिकुम्भांश्च शीतलान्

tataste kṣatriyā rājannupājahruḥ samantataḥ |
bhakṣyānuccāvacānrājanvārikumbhāṃśca śītalān

उपानीतं तु पानीयं दृष्ट्वा शान्तनवोऽब्रवीत् ।
न मेऽद्य सेवितुं योग्या भोगाः केवलमानुषाः

upānītaṃ tu pānīyaṃ dṛṣṭvā śāntanavo'bravīt |
na me'dya sevituṃ yogyā bhogāḥ kevalamānuṣāḥ

अपक्रान्तो मनुष्येभ्यः शरशय्यां गतो ह्यहम् ।
प्रतीक्षमाणस्तिष्ठामि निवृत्तिं शशिसूर्ययोः

apakrānto manuṣyebhyaḥ śaraśayyāṃ gato hyaham |
pratīkṣamāṇastiṣṭhāmi nivṛttiṃ śaśisūryayoḥ

एवमुक्त्वा तदोवाच भीष्मः शरशतैश्चितः ।
पयः पास्यामि गोपाला गोमयं न तु गोमयम् ।
गोपयेनाग्निवर्णेन गोमयं न तु गोमयम्

evamuktvā tadovāca bhīṣmaḥ śaraśataiścitaḥ |
payaḥ pāsyāmi gopālā gomayaṃ na tu gomayam |
gopayenāgnivarṇena gomayaṃ na tu gomayam

एवमुक्त्वा शान्तनवो निन्दन्वाक्येन पार्थिवान् ।
अर्जुनं द्रष्टुमिच्छामीत्यभ्यभाषत भारत

evamuktvā śāntanavo nindanvākyena pārthivān |
arjunaṃ draṣṭumicchāmītyabhyabhāṣata bhārata

अथोपेत्य महाबाहुरभिवाद्य पितामहम् ।
अतिष्ठत्प्राञ्जलिः प्रह्वः किं करोमीति चाब्रवीत्

athopetya mahābāhurabhivādya pitāmaham |
atiṣṭhatprāñjaliḥ prahvaḥ kiṃ karomīti cābravīt

तं दृष्ट्वा पाण्डवं राजन्नभिवाद्याग्रतः स्थितम् ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः प्रीतो धनंजयम्

taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ rājannabhivādyāgrataḥ sthitam |
abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ prīto dhanaṃjayam

दह्यतीव शरीर मे संवृतस्य तवेषुभिः ।
मर्माणि परिदूयन्ते मुखं च परिशुष्यति

dahyatīva śarīra me saṃvṛtasya taveṣubhiḥ |
marmāṇi paridūyante mukhaṃ ca pariśuṣyati

वेदनार्तशरीरस्य प्रयच्छापो ममार्जुन ।
त्वं हि शक्तो महेष्वास दातुमम्भो यथाविधि

vedanārtaśarīrasya prayacchāpo mamārjuna |
tvaṃ hi śakto maheṣvāsa dātumambho yathāvidhi

अर्जुनस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारुह्य वीर्यवान् ।
अधिज्यं बलवत्कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः

arjunastu tathetyuktvā rathamāruhya vīryavān |
adhijyaṃ balavatkṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipaddhanuḥ

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
वित्रेसुः सर्वभूतानि सर्वे श्रुत्वा च पार्थिवाः

tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
vitresuḥ sarvabhūtāni sarve śrutvā ca pārthivāḥ

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा रथेन रथिनां वरः ।
शयानं भरतश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम्

tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā rathena rathināṃ varaḥ |
śayānaṃ bharataśreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

संधाय च शरं दीप्तमभिमन्त्र्य स पाण्डवः ।
पर्जन्यास्त्रेण संयोज्य सर्वलोकस्य पश्यतः

saṃdhāya ca śaraṃ dīptamabhimantrya sa pāṇḍavaḥ |
parjanyāstreṇa saṃyojya sarvalokasya paśyataḥ

अविध्यत्पृथिवीं पार्थः पार्श्वे भीष्मस्य दक्षिणे ।
उत्पपात ततो धारा वारिणो विमला शुभा

avidhyatpṛthivīṃ pārthaḥ pārśve bhīṣmasya dakṣiṇe |
utpapāta tato dhārā vāriṇo vimalā śubhā

शीतस्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसस्य च ।
अतर्पयत्ततः पार्थः शीतया जलधारया

śītasyāmṛtakalpasya divyagandharasasya ca |
atarpayattataḥ pārthaḥ śītayā jaladhārayā

भीष्मं कुरूणामृषभं दिव्यं दिव्यपराक्रमम् ।
कर्मणा तेन पार्थस्य शक्रस्येव विकुर्वतः

bhīṣmaṃ kurūṇāmṛṣabhaṃ divyaṃ divyaparākramam |
karmaṇā tena pārthasya śakrasyeva vikurvataḥ

विस्मयं परमं जग्मुस्ततस्ते वसुधाधिपाः ।
तत्कर्म प्रेक्ष्य बीभत्सोरतिमानुषविक्रमम्

vismayaṃ paramaṃ jagmustataste vasudhādhipāḥ |
tatkarma prekṣya bībhatsoratimānuṣavikramam

संप्रावेपन्त कुरवो गावः शीतार्दिता इव ।
विस्मयाच्चोत्तरीयाणि व्याविध्यन्सर्वतो नृपाः

saṃprāvepanta kuravo gāvaḥ śītārditā iva |
vismayāccottarīyāṇi vyāvidhyansarvato nṛpāḥ

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषस्तुमुलः सर्वतोऽभवत् ।
तृप्तः शान्तनवश्चापि राजन्बीभत्सुमब्रवीत्

śaṅkhadundubhinirghoṣastumulaḥ sarvato'bhavat |
tṛptaḥ śāntanavaścāpi rājanbībhatsumabravīt

सर्वपार्थिववीराणां सन्निधौ पूजयन्निव ।
नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि कौरवनन्दन

sarvapārthivavīrāṇāṃ sannidhau pūjayanniva |
naitaccitraṃ mahābāho tvayi kauravanandana

कथितो नारदेनासि पूर्वर्षिरमितद्युते ।
वासुदेवसहायस्त्वं महत्कर्म करिष्यसि

kathito nāradenāsi pūrvarṣiramitadyute |
vāsudevasahāyastvaṃ mahatkarma kariṣyasi

यन्नोत्सहति देवेन्द्रः सह देवैरपि ध्रुवम् ।
विदुस्त्वां निधनं पार्थ सर्वक्षत्रस्य तद्विदः

yannotsahati devendraḥ saha devairapi dhruvam |
vidustvāṃ nidhanaṃ pārtha sarvakṣatrasya tadvidaḥ

धनुर्धराणामेकस्त्वं पृथिव्यां प्रवरो नृषु

dhanurdharāṇāmekastvaṃ pṛthivyāṃ pravaro nṛṣu

मनुष्या जगति श्रेष्ठाः पक्षिणां पतगेश्वरः ।
सरितं सागरः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्

manuṣyā jagati śreṣṭhāḥ pakṣiṇāṃ patageśvaraḥ |
saritaṃ sāgaraḥ śreṣṭho gaurvariṣṭhā catuṣpadām

आदित्यस्तेजसां श्रेष्ठो गिरीणां हिमवान्वरः ।
जातीनां ब्राह्मणः श्रेष्ठः श्रेष्ठस्त्वमसि धन्विनां

ādityastejasāṃ śreṣṭho girīṇāṃ himavānvaraḥ |
jātīnāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ śreṣṭhastvamasi dhanvināṃ

न वै श्रुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्यं
मयोच्यमानं विदुरेण चैव ।
द्रोणेन रामेण जनार्दनेन
मुहुर्मुहुः सञ्जयेनापि चोक्तम्

na vai śrutaṃ dhārtarāṣṭreṇa vākyaṃ
mayocyamānaṃ vidureṇa caiva |
droṇena rāmeṇa janārdanena
muhurmuhuḥ sañjayenāpi coktam

परीतबुद्धिर्हि विसंज्ञकल्पो
दुर्योधनो न च तच्छ्रद्दधाति ।
स शेष्यते वै निहतश्चिराय
शास्त्रातिगो भीमबलाभिभूतः

parītabuddhirhi visaṃjñakalpo
duryodhano na ca tacchraddadhāti |
sa śeṣyate vai nihataścirāya
śāstrātigo bhīmabalābhibhūtaḥ

एतच्छ्रुत्वा तद्वचः कौरवेन्द्रो
दुर्योधनो दीनमना बभूव ।
तमब्रविच्छान्तनवोऽभिवीक्ष्य
निबोध राजन्भव वीतमन्युः

etacchrutvā tadvacaḥ kauravendro
duryodhano dīnamanā babhūva |
tamabravicchāntanavo'bhivīkṣya
nibodha rājanbhava vītamanyuḥ

दृष्टं दुर्योधनैतत्ते यथा पार्थेन धीमता ।
जलस्य धारा जनिता शीतस्यामृतगन्धिनः

dṛṣṭaṃ duryodhanaitatte yathā pārthena dhīmatā |
jalasya dhārā janitā śītasyāmṛtagandhinaḥ

एतस्य कर्ता लोकेऽस्मिन्नान्यः कश्चन विद्यते ।
आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यमथ वैष्णवम्

etasya kartā loke'sminnānyaḥ kaścana vidyate |
āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyamatha vaiṣṇavam

ऐन्द्रं पाशुपतं ब्रह्मं पारमेष्ठ्यं प्रजापतेः ।
धातुस्त्वष्टुश्च सवितुर्वैवस्वतमथापि वा

aindraṃ pāśupataṃ brahmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥ |
dhātustvaṣṭuśca saviturvaivasvatamathāpi vā

सर्वस्मिन्मानुषे लोके वेत्त्येको हि धनञ्जयः ।
कृष्णो वा देवकीपुत्रो नान्यो वेदेह कश्चन

sarvasminmānuṣe loke vettyeko hi dhanañjayaḥ |
kṛṣṇo vā devakīputro nānyo vedeha kaścana

अशक्यः पाण्डवस्तात युद्धे जेतुं कथंचन ।
अमानुषाणि कर्माणि यस्यैतानि महात्मनः

aśakyaḥ pāṇḍavastāta yuddhe jetuṃ kathaṃcana |
amānuṣāṇi karmāṇi yasyaitāni mahātmanaḥ

तेन सत्ववता सङ्ख्ये शूरेणाहवशोभिना ।
जिष्णुना समरे राजन्संधिर्भवतु मा चिरम्

tena satvavatā saṅkhye śūreṇāhavaśobhinā |
jiṣṇunā samare rājansaṃdhirbhavatu mā ciram

यावत्कृष्णो महाबाहुः स्वाधीनः कुरुसत्तम ।
तावत्पार्थेन शूरेण संधिस्ते तात युज्यताम्

yāvatkṛṣṇo mahābāhuḥ svādhīnaḥ kurusattama |
tāvatpārthena śūreṇa saṃdhiste tāta yujyatām

यावन्न ते चमूः सर्वाः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
नाशयत्यर्जुनस्तावत्संधिस्ते तात य्रुज्यताम्

yāvanna te camūḥ sarvāḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
nāśayatyarjunastāvatsaṃdhiste tāta yrujyatām

यावत्तिष्ठन्ति समरे हतशेषाः सहोदराः ।
नृपाश्च बहवो राजंस्तावत्संधिः प्रयुज्यताम्

yāvattiṣṭhanti samare hataśeṣāḥ sahodarāḥ |
nṛpāśca bahavo rājaṃstāvatsaṃdhiḥ prayujyatām

न निर्दहति ते यावत्क्रोधदीप्तेक्षणश्चमूम् ।
युधिष्ठिरो रणे तावत्संधिस्ते तात युज्यताम्

na nirdahati te yāvatkrodhadīptekṣaṇaścamūm |
yudhiṣṭhiro raṇe tāvatsaṃdhiste tāta yujyatām

नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पाण्डवः ।
यावच्चमूं महाराज नाशयन्ति न सर्वशः

nakulaḥ sahadevaśca bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
yāvaccamūṃ mahārāja nāśayanti na sarvaśaḥ

तावत्ते पाण्डवैर्वीरैः सौहार्दं मम रोचते ।
युद्धं मदन्तमेवास्तु तात संशाम्य पाण्डवैः

tāvatte pāṇḍavairvīraiḥ sauhārdaṃ mama rocate |
yuddhaṃ madantamevāstu tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

एतत्ते रोचतां वाक्यं यदुक्तोऽसि मयाऽनघ ।
एतत्क्षममहं मन्ये तव चैव कुलस्य च

etatte rocatāṃ vākyaṃ yadukto'si mayā'nagha |
etatkṣamamahaṃ manye tava caiva kulasya ca

त्यक्त्वा मन्युं व्युपशाम्यस्व पार्थैः
पर्याप्तमेतद्यत्कृतं फल्गुनेन ।
भीष्मस्यान्तादस्तु वः सौहृदं च
जीवन्तु शेषाः साधु राजन्प्रसीद

tyaktvā manyuṃ vyupaśāmyasva pārthaiḥ
paryāptametadyatkṛtaṃ phalgunena |
bhīṣmasyāntādastu vaḥ sauhṛdaṃ ca
jīvantu śeṣāḥ sādhu rājanprasīda

राज्यस्यार्दं दीयतां पाण्डवाना-
मिन्द्रप्रस्थं धरमराजोऽभियातु ।
मा मित्रध्रुक्पार्थिवानां जघन्यः
पापां कीर्तिं प्राप्स्यसे कौरवेन्द्र

rājyasyārdaṃ dīyatāṃ pāṇḍavānā-
mindraprasthaṃ dharamarājo'bhiyātu |
mā mitradhrukpārthivānāṃ jaghanyaḥ
pāpāṃ kīrtiṃ prāpsyase kauravendra

ममावसानाच्छान्तिरस्तु प्रजानां
संगच्छन्तां पाण्डवाः प्रीतिमन्तः ।
पिता पुत्रं मातुलं भागिनेयो
भ्राता चैव भ्रातरं प्रैतु राजन्

mamāvasānācchāntirastu prajānāṃ
saṃgacchantāṃ pāṇḍavāḥ prītimantaḥ |
pitā putraṃ mātulaṃ bhāgineyo
bhrātā caiva bhrātaraṃ praitu rājan

न चेदेवं प्राप्तकालं वचो मे
मोहाविष्टः प्रतिपत्स्यस्यबुद्ध्या ।
तप्स्यस्यन्ते एतदन्ताः स्थ सर्वे
सत्यामेतां भारतीमीरयामि

na cedevaṃ prāptakālaṃ vaco me
mohāviṣṭaḥ pratipatsyasyabuddhyā |
tapsyasyante etadantāḥ stha sarve
satyāmetāṃ bhāratīmīrayāmi

एतद्वाक्यं सौहृदादापगेयो
मध्ये राज्ञां भारतं श्रावयित्वा ।
तूष्णीमासीच्छल्यसंतप्तमर्मा
योज्यात्मानं वेदनां संनियम्य

etadvākyaṃ sauhṛdādāpageyo
madhye rājñāṃ bhārataṃ śrāvayitvā |
tūṣṇīmāsīcchalyasaṃtaptamarmā
yojyātmānaṃ vedanāṃ saṃniyamya

धर्मार्थसहितं वाक्यं श्रुत्वा हितमनामयम् ।
नारोचयत पुत्रस्ते मुमूर्षुरिव भेषजम्

dharmārthasahitaṃ vākyaṃ śrutvā hitamanāmayam |
nārocayata putraste mumūrṣuriva bheṣajam