अध्याय 120: अर्जुन भीष्म को बाणों का तकिया देते हैं

कथमासंस्तदा योधा हीना भीष्मेण सञ्जय ।
बलिना देवकल्पेन कौमारब्रह्मचारिणा

kathamāsaṃstadā yodhā hīnā bhīṣmeṇa sañjaya |
balinā devakalpena kaumārabrahmacāriṇā

तदैव निहतान्मन्ये कुरूनन्यांश्च पाण्डवैः ।
न प्राहरद्यदा भीष्मो घृणित्वाद्द्रुपदात्मजम्

tadaiva nihatānmanye kurūnanyāṃśca pāṇḍavaiḥ |
na prāharadyadā bhīṣmo ghṛṇitvāddrupadātmajam

ततो दुःखतरं मन्ये किमन्यत्प्रभविष्यति ।
अद्यैव निहतं श्रुत्वा पितरं मम दुर्मतेः

tato duḥkhataraṃ manye kimanyatprabhaviṣyati |
adyaiva nihataṃ śrutvā pitaraṃ mama durmateḥ

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय ।
श्रुत्वा विनिहतं भीष्मं शतधा यन्न दीर्यते

aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama sañjaya |
śrutvā vinihataṃ bhīṣmaṃ śatadhā yanna dīryate

यदन्यन्निहतेनाजौ भीष्मेण जयमिच्छता ।
चेष्टितं कुरुसिंहेन तन्मे कथय सुव्रत

yadanyannihatenājau bhīṣmeṇa jayamicchatā |
ceṣṭitaṃ kurusiṃhena tanme kathaya suvrata

पुनःपुनर्न मृष्यामि हतं देवव्रतं रणे ।
न हतो जामदग्न्येन दिव्यैरस्त्रैश्च यः पुरा

punaḥpunarna mṛṣyāmi hataṃ devavrataṃ raṇe |
na hato jāmadagnyena divyairastraiśca yaḥ purā

स हतो द्रौपदेयेन पाञ्चाल्येन शिखण्डिना ।
(सञ्जय उवाच)
सायाह्ने न्यपतद्भूमौ धार्तराष्ट्रान्विषादयन्

sa hato draupadeyena pāñcālyena śikhaṇḍinā |
(sañjaya uvāca)
sāyāhne nyapatadbhūmau dhārtarāṣṭrānviṣādayan

पाञ्चालान्हर्षयंश्चैव भीष्मः कुरुपितामहः ।
स शेते शरतल्पस्थो मेदिनीमस्पृशंस्तदा

pāñcālānharṣayaṃścaiva bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ |
sa śete śaratalpastho medinīmaspṛśaṃstadā

भीष्मो रथात्प्रपतितः संछिन्नो बहुभिः शरैः ।
हाहेति तुमुलः शब्दो भूतानां समपद्यत

bhīṣmo rathātprapatitaḥ saṃchinno bahubhiḥ śaraiḥ |
hāheti tumulaḥ śabdo bhūtānāṃ samapadyata

सीमावृक्षे निपतिते कुरूणां समितिंजये ।
सेनयोरुभयो राजन्क्षत्रियान्भयमाविशत्

sīmāvṛkṣe nipatite kurūṇāṃ samitiṃjaye |
senayorubhayo rājankṣatriyānbhayamāviśat

भीष्मं शान्तनवं दृष्ट्वा विशीर्णकवचध्वजम् ।
कुरवः पर्यवर्तन्त पाण्डवाश्च विशांपते

bhīṣmaṃ śāntanavaṃ dṛṣṭvā viśīrṇakavacadhvajam |
kuravaḥ paryavartanta pāṇḍavāśca viśāṃpate

खं तमःसंवृतमभूदासीद्भानुर्गतप्रभः ।
ररास पृथिवी चैव भीष्मे शान्तनवे हते

khaṃ tamaḥsaṃvṛtamabhūdāsīdbhānurgataprabhaḥ |
rarāsa pṛthivī caiva bhīṣme śāntanave hate

अयं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो गतिर्ब्रह्मविदां सदा ।
इत्यभाषन्त भूतानि शयानं पुरुषर्षभम्

ayaṃ brahmavidāṃ śreṣṭho gatirbrahmavidāṃ sadā |
ityabhāṣanta bhūtāni śayānaṃ puruṣarṣabham

अयं पितरमाज्ञाय कामार्तं शन्तनुं पुरा ।
ऊर्ध्वरेतसमात्मानं चकार पुरुषर्षभः

ayaṃ pitaramājñāya kāmārtaṃ śantanuṃ purā |
ūrdhvaretasamātmānaṃ cakāra puruṣarṣabhaḥ

इति स्म शरतल्पस्थं भरतानां पितामहम् ।
ऋषयस्त्वभ्यभाषन्त सहिताः सिद्धचारणैः

iti sma śaratalpasthaṃ bharatānāṃ pitāmaham |
ṛṣayastvabhyabhāṣanta sahitāḥ siddhacāraṇaiḥ

हते शान्तनवे भीष्मे भरतानां पितामहे ।
न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्तव हि मारिष

hate śāntanave bhīṣme bharatānāṃ pitāmahe |
na kiṃcitpratyapadyanta putrāstava hi māriṣa

विषण्णवदनाश्चासन्हतश्रीकाश्च भारत ।
अतिष्ठन्व्रीडिताश्चैव ह्रिया युक्ता ह्यधोमुखाः

viṣaṇṇavadanāścāsanhataśrīkāśca bhārata |
atiṣṭhanvrīḍitāścaiva hriyā yuktā hyadhomukhāḥ

पाण्डवाश्च जयं लब्ध्वा संग्रामशिरसि स्थिताः ।
सर्वे दध्युर्महाशङ्खान्हेमजालपरिष्कृतान्

pāṇḍavāśca jayaṃ labdhvā saṃgrāmaśirasi sthitāḥ |
sarve dadhyurmahāśaṅkhānhemajālapariṣkṛtān

हर्षात्तूर्यसहस्रेषु वाद्यमानेषु चानघ ।
अपश्याम महाराज भीमसेनं महाबलम्

harṣāttūryasahasreṣu vādyamāneṣu cānagha |
apaśyāma mahārāja bhīmasenaṃ mahābalam

विक्रीडमानं कौन्तेयं हर्षेण महता युतम् ।
निहत्य तरसा शत्रुं महाबलसमन्वितम्

vikrīḍamānaṃ kaunteyaṃ harṣeṇa mahatā yutam |
nihatya tarasā śatruṃ mahābalasamanvitam

संमोहश्चापि तुमुलः कुरूणामभवत्ततः ।
कर्णदुर्योधनौ चापि निःश्वसेतां मुहुर्मुहुः

saṃmohaścāpi tumulaḥ kurūṇāmabhavattataḥ |
karṇaduryodhanau cāpi niḥśvasetāṃ muhurmuhuḥ

तथा निपातिते भीष्मे कौरवाणां पितामहे ।
हाहाभूतमभूत्सर्वं निर्मर्यादमवर्तत

tathā nipātite bhīṣme kauravāṇāṃ pitāmahe |
hāhābhūtamabhūtsarvaṃ nirmaryādamavartata

दृष्ट्वा च पतितं भीष्मं पुत्रो दुःशासनस्तव ।
उत्तमं जवमास्थाय द्रोणानीकभुपाद्रवत्

dṛṣṭvā ca patitaṃ bhīṣmaṃ putro duḥśāsanastava |
uttamaṃ javamāsthāya droṇānīkabhupādravat

भ्रात्रा प्रस्थापितो वीरः स्वेनानीकेन दंशितः ।
प्रययौ पुरुषव्याघ्रः स्वसैन्यमभिहर्षयन्

bhrātrā prasthāpito vīraḥ svenānīkena daṃśitaḥ |
prayayau puruṣavyāghraḥ svasainyamabhiharṣayan

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कुरवः पर्यवारयन् ।
दुःशासनं महाराज किमयं वक्ष्यतीति च

tamāyāntamabhiprekṣya kuravaḥ paryavārayan |
duḥśāsanaṃ mahārāja kimayaṃ vakṣyatīti ca

ततो द्रोणाय निहतं भीष्ममाचष्ट कौरवः ।
द्रोणस्तदाऽप्रियं श्रुत्वा मुमोह भरतर्षभ

tato droṇāya nihataṃ bhīṣmamācaṣṭa kauravaḥ |
droṇastadā'priyaṃ śrutvā mumoha bharatarṣabha

स संज्ञामुपलभ्याशु भारद्वाजः प्रतापवान् ।
निवारयामास तदा स्वान्यनीकानि मारिष

sa saṃjñāmupalabhyāśu bhāradvājaḥ pratāpavān |
nivārayāmāsa tadā svānyanīkāni māriṣa

विनिवृत्तान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डवापि स्वसैनिकान् ।
रथैः शीघ्राश्वसंयुक्तैः समन्तात्पर्यवारयन्

vinivṛttānkurūndṛṣṭvā pāṇḍavāpi svasainikān |
rathaiḥ śīghrāśvasaṃyuktaiḥ samantātparyavārayan

निवृत्तेषु च सैन्येषु पारम्पर्येण सर्वशः ।
निर्मुक्तकवचाः सर्वे भीष्ममीयुर्नराधिपाः

nivṛtteṣu ca sainyeṣu pāramparyeṇa sarvaśaḥ |
nirmuktakavacāḥ sarve bhīṣmamīyurnarādhipāḥ

व्युपरम्य ततो युद्धाद्योधाः शतसहस्रशः ।
उपतस्थुर्महात्मानं प्रजापतिमिवामराः

vyuparamya tato yuddhādyodhāḥ śatasahasraśaḥ |
upatasthurmahātmānaṃ prajāpatimivāmarāḥ

ते तु भीष्मं समासाद्य शयानं भरतर्षभम् ।
अभिवाद्यावतिष्ठन्त पाण्डवाः कुरुभिः सह

te tu bhīṣmaṃ samāsādya śayānaṃ bharatarṣabham |
abhivādyāvatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha

अथ पाण्डून्कुरूंश्चैव प्रणिपत्याग्रतः स्थितान् ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः शान्तनवस्तदा

atha pāṇḍūnkurūṃścaiva praṇipatyāgrataḥ sthitān |
abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ śāntanavastadā

स्वागतं वो महाभागाः स्वागतं वो महारथाः ।
तुष्यामि दर्शनाच्चाहं युष्माकममरोपमाः

svāgataṃ vo mahābhāgāḥ svāgataṃ vo mahārathāḥ |
tuṣyāmi darśanāccāhaṃ yuṣmākamamaropamāḥ

अभिनन्द्य स तानेवं शिरसा लम्बताऽब्रवीत् ।
परपार्श्वे तव सुतान्स्थितानुद्वीक्ष्य भारत ।
शिरो मे लम्बतेऽत्यर्थमुपधानं प्रदीयताम्

abhinandya sa tānevaṃ śirasā lambatā'bravīt |
parapārśve tava sutānsthitānudvīkṣya bhārata |
śiro me lambate'tyarthamupadhānaṃ pradīyatām

ततो नृपाः समाजह्रुस्तनूनि च मृदूनि च ।
उपधानानि मुख्यानि नैच्छत्तानि पितामहः

tato nṛpāḥ samājahrustanūni ca mṛdūni ca |
upadhānāni mukhyāni naicchattāni pitāmahaḥ

अथाब्रवीन्नरव्याघ्रः प्रसहन्निव तान्नृपान् ।
नैतानि वीरशय्यासु युक्तरूपाणि पार्थिवाः

athābravīnnaravyāghraḥ prasahanniva tānnṛpān |
naitāni vīraśayyāsu yuktarūpāṇi pārthivāḥ

ततो वीक्ष्य नरश्रेष्ठमभ्यभाषत पाण्डवम् ।
धनञ्जयं दीर्घबाहुं सर्वलोकमहारथम्

tato vīkṣya naraśreṣṭhamabhyabhāṣata pāṇḍavam |
dhanañjayaṃ dīrghabāhuṃ sarvalokamahāratham

धनञ्जय महाबाहो शिरो मे तात लम्बते ।
दीयतामुपधानं वै यद्युक्तमिह मन्यसे

dhanañjaya mahābāho śiro me tāta lambate |
dīyatāmupadhānaṃ vai yadyuktamiha manyase

समारोप्य महच्चापमभिवाद्य पितामहम् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत्

samāropya mahaccāpamabhivādya pitāmaham |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāmidaṃ vacanamabravīt

आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ सर्वशस्त्रभृतां वर ।
प्रेष्योऽहं तव दुर्धर्ष क्रियतां किं पितामह

ājñāpaya kuruśreṣṭha sarvaśastrabhṛtāṃ vara |
preṣyo'haṃ tava durdharṣa kriyatāṃ kiṃ pitāmaha

तमब्रवीच्छान्तनवः शिरो मे तात लम्बते ।
दीयतामुपधानं मे यद्युक्तमिह मन्यसे
उपधानं कुरुश्रेष्ठ उपधेहि ममार्जुन

tamabravīcchāntanavaḥ śiro me tāta lambate |
dīyatāmupadhānaṃ me yadyuktamiha manyase
upadhānaṃ kuruśreṣṭha upadhehi mamārjuna

वीरशय्यानुरूपं वै शीघ्रं वीर प्रयच्छ मे ।
त्वं हि पार्थ समर्थो वै श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्

vīraśayyānurūpaṃ vai śīghraṃ vīra prayaccha me |
tvaṃ hi pārtha samartho vai śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām

क्षत्रधर्मस्य वेत्ता च बुद्धिसत्वगुणान्वितः ।
फल्गुनोऽपि तथेत्युक्त्वा व्यवसायं परंजयः

kṣatradharmasya vettā ca buddhisatvaguṇānvitaḥ |
phalguno'pi tathetyuktvā vyavasāyaṃ paraṃjayaḥ

गृह्यानुमन्त्र्य गाण्डीवं शरान्सन्नतपर्वणः ।
अनुमान्य महात्मानं भरतानां महारथम्

gṛhyānumantrya gāṇḍīvaṃ śarānsannataparvaṇaḥ |
anumānya mahātmānaṃ bharatānāṃ mahāratham

त्रिभिस्तीक्ष्णैर्महावेगैरुदगृह्णाच्छिरः शरैः ।
अभिप्राये तु विदिते धर्मात्मा स्वयसाचिना

tribhistīkṣṇairmahāvegairudagṛhṇācchiraḥ śaraiḥ |
abhiprāye tu vidite dharmātmā svayasācinā

अतुष्यद्भरतश्रेष्ठो भीष्मो धर्मार्थतत्त्ववित् ।
उपधानेन दत्तेन प्रत्यनन्दद्धनञ्जयम्

atuṣyadbharataśreṣṭho bhīṣmo dharmārthatattvavit |
upadhānena dattena pratyanandaddhanañjayam

प्राह सर्वान्समुद्वीक्ष्य भरतान्भारतं प्रति ।
कुन्तीपुत्रं युधां श्रेष्ठं सुहृदां प्रीतिवर्धनम्

prāha sarvānsamudvīkṣya bharatānbhārataṃ prati |
kuntīputraṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ suhṛdāṃ prītivardhanam

शयनस्यानुरूपं मे पाण्डवोपहितं त्वया ।
यद्यन्यथा प्रपद्येथाः शपेयं त्वामहं पुरा

śayanasyānurūpaṃ me pāṇḍavopahitaṃ tvayā |
yadyanyathā prapadyethāḥ śapeyaṃ tvāmahaṃ purā

एवमेव महाबाहो धर्मेषु परितिष्ठता ।
स्वप्तव्यं क्षत्रियेणाजौ शरतल्पगतेन वै

evameva mahābāho dharmeṣu paritiṣṭhatā |
svaptavyaṃ kṣatriyeṇājau śaratalpagatena vai

एवमुक्त्वा तु बीभत्सुं सर्वांस्तानब्रवीद्वचः ।
राज्ञश्च राजपुत्रांश्च पाण्डवैरभिसंवृतान्

evamuktvā tu bībhatsuṃ sarvāṃstānabravīdvacaḥ |
rājñaśca rājaputrāṃśca pāṇḍavairabhisaṃvṛtān

पश्यध्वमुपधानं मे पाणडवेनाभिसन्धितम् ।
शयेयमस्यां शय्यायां यावदावर्तनं रवेः

paśyadhvamupadhānaṃ me pāṇaḍavenābhisandhitam |
śayeyamasyāṃ śayyāyāṃ yāvadāvartanaṃ raveḥ

ये तदा धारयिष्यन्ति ते च प्रेक्ष्यन्ति मां नृपाः ।
दिशं वैश्रवणाक्रान्तां यदा गन्ता दिवाकरः

ye tadā dhārayiṣyanti te ca prekṣyanti māṃ nṛpāḥ |
diśaṃ vaiśravaṇākrāntāṃ yadā gantā divākaraḥ

नूनं सप्ताश्वयुक्तेन रथेनोत्तमतेजसा ।
रक्ष्येऽहं वै मम प्राणान्सुहृदः सुप्रियानिव

nūnaṃ saptāśvayuktena rathenottamatejasā |
rakṣye'haṃ vai mama prāṇānsuhṛdaḥ supriyāniva

परिखाः खन्यतामत्र ममावसदने नृपाः ।
उपासिष्ये विवस्वन्तमेवं शरशताचितः ।
उपारमध्वं संग्रामाद्वैरमुत्सृज्य पार्थिवाः

parikhāḥ khanyatāmatra mamāvasadane nṛpāḥ |
upāsiṣye vivasvantamevaṃ śaraśatācitaḥ |
upāramadhvaṃ saṃgrāmādvairamutsṛjya pārthivāḥ

उपातिष्ठन्नथो वैद्याः शल्योद्धरणकोविदाः ।
सर्वोपकरणैर्युक्ताः कुशलैः साधुशिक्षिताः

upātiṣṭhannatho vaidyāḥ śalyoddharaṇakovidāḥ |
sarvopakaraṇairyuktāḥ kuśalaiḥ sādhuśikṣitāḥ

तान्दृष्ट्वा जाह्नवीपुत्रः प्रोवाच तनयं तव ।
दत्तदेया विसृज्यन्तां पूजयित्वा चिकित्सकाः

tāndṛṣṭvā jāhnavīputraḥ provāca tanayaṃ tava |
dattadeyā visṛjyantāṃ pūjayitvā cikitsakāḥ

एवंगते मयेदानीं वैद्यैः कार्यमिहास्ति किम् ।
क्षत्रधर्मे प्रशस्तां हि प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम्

evaṃgate mayedānīṃ vaidyaiḥ kāryamihāsti kim |
kṣatradharme praśastāṃ hi prāpto'smi paramāṃ gatim

नैष धर्मो महीपालाः शरतल्पगतस्य मे ।
एभिरेव शरैश्चाहं दग्धव्योऽग्नौ नराधिपाः

naiṣa dharmo mahīpālāḥ śaratalpagatasya me |
ebhireva śaraiścāhaṃ dagdhavyo'gnau narādhipāḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
वैद्यान्विसर्जयामास पूजयित्वा यथार्हतः

tacchrutvā vacanaṃ tasya putro duryodhanastava |
vaidyānvisarjayāmāsa pūjayitvā yathārhataḥ

ततस्ते विस्मयं जग्मुर्नानाजनपदेश्वराः ।
स्थितिं धर्मे परां दृष्ट्वा भीष्मस्यामिततेजसः

tataste vismayaṃ jagmurnānājanapadeśvarāḥ |
sthitiṃ dharme parāṃ dṛṣṭvā bhīṣmasyāmitatejasaḥ

उपधानं ततो दत्त्वा पितुस्ते मनुजेश्वराः ।
सहिताः पाण्डवाः सर्वे कुरवश्च महारथाः

upadhānaṃ tato dattvā pituste manujeśvarāḥ |
sahitāḥ pāṇḍavāḥ sarve kuravaśca mahārathāḥ

उपगम्य महात्मानं शयानं शयने शुभे

upagamya mahātmānaṃ śayānaṃ śayane śubhe

तेऽभिवाद्य ततो भीष्मं कृत्वा च त्रिःप्रदक्षिणम् ।
विधाय रक्षां भीष्मस्य सर्व एव समन्ततः

te'bhivādya tato bhīṣmaṃ kṛtvā ca triḥpradakṣiṇam |
vidhāya rakṣāṃ bhīṣmasya sarva eva samantataḥ

वीराः स्वशिबिराण्येव ध्यायन्तः परमातुराः ।
निवेशायाभ्युपागच्छन्सायाह्ने रुधिरोक्षिताः

vīrāḥ svaśibirāṇyeva dhyāyantaḥ paramāturāḥ |
niveśāyābhyupāgacchansāyāhne rudhirokṣitāḥ

निविष्टान्पाण्डवांश्चैव प्रीयमाणान्महारथान् ।
भीष्मस्य पतनं दृष्ट्वा उपगम्य महाबलः

niviṣṭānpāṇḍavāṃścaiva prīyamāṇānmahārathān |
bhīṣmasya patanaṃ dṛṣṭvā upagamya mahābalaḥ

उवाच माधवः काले धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
दिष्ट्या जयसि कौरव्य दिष्ट्या भीष्मो निपातितः

uvāca mādhavaḥ kāle dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram |
diṣṭyā jayasi kauravya diṣṭyā bhīṣmo nipātitaḥ

अवध्यो मानुषैरेव सत्यसन्धो महारथः ।
अथवा दैवतैः सार्धं सर्वशास्त्रस्य पारगः

avadhyo mānuṣaireva satyasandho mahārathaḥ |
athavā daivataiḥ sārdhaṃ sarvaśāstrasya pāragaḥ

त्वां तु चक्षुर्हणं प्राप्य दग्धो घोरेण चक्षुष ।
(सञ्जय उवाच)
एवमुक्तो धर्मराजः प्रत्युवाच जनार्दनम्

tvāṃ tu cakṣurhaṇaṃ prāpya dagdho ghoreṇa cakṣuṣa |
(sañjaya uvāca)
evamukto dharmarājaḥ pratyuvāca janārdanam

तव प्रसादाद्विजयः क्रोधात्तव पराजयः ।
त्वं हि नः शरणं कृष्ण भक्तानामभयंकरः

tava prasādādvijayaḥ krodhāttava parājayaḥ |
tvaṃ hi naḥ śaraṇaṃ kṛṣṇa bhaktānāmabhayaṃkaraḥ

अनाश्चर्यो जयस्तेषां येषां त्वमसि केशव ।
रक्षिता समरे नित्यं नित्यं चापि हिते रतः

anāścaryo jayasteṣāṃ yeṣāṃ tvamasi keśava |
rakṣitā samare nityaṃ nityaṃ cāpi hite rataḥ

सर्वथा त्वां समासाद्य नाश्चर्यमिति मे मतिः ।
(सञ्जय उवाच)
एवमुक्तः प्रत्युवाच स्मयमानो जनार्दनः ।
तवैवैतद्युक्तरूपं वचनं पार्थिवोत्तम

sarvathā tvāṃ samāsādya nāścaryamiti me matiḥ |
(sañjaya uvāca)
evamuktaḥ pratyuvāca smayamāno janārdanaḥ |
tavaivaitadyuktarūpaṃ vacanaṃ pārthivottama