अध्याय 119: भीष्म शरशय्या पर गिरते हैं

एवं ते पाण्डवाः सर्वे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
विव्यधुः समरे भीष्मं परिवार्य समन्ततः

evaṃ te pāṇḍavāḥ sarve puraskṛtya śikhaṇḍinam |
vivyadhuḥ samare bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ

शतघ्नीभिः सुघोराभिः परिघैश्च परश्वथैः ।
मुद्गरैर्मुसलैः प्रासैः क्षेपणीयैश्च सर्वशः

śataghnībhiḥ sughorābhiḥ parighaiśca paraśvathaiḥ |
mudgarairmusalaiḥ prāsaiḥ kṣepaṇīyaiśca sarvaśaḥ

शरैः कनकपुङ्खैश्च शक्तितोमरकम्पनैः ।
नाराचैर्वत्सदन्तैश्च भुशुण्डीभिश्च सर्वशः

śaraiḥ kanakapuṅkhaiśca śaktitomarakampanaiḥ |
nārācairvatsadantaiśca bhuśuṇḍībhiśca sarvaśaḥ

अताडयन्रणे भीष्मं सहिताः सर्वसृञ्जयाः ।
स विशीर्णतनुत्रामाः पीडितो बहुभिस्तदा

atāḍayanraṇe bhīṣmaṃ sahitāḥ sarvasṛñjayāḥ |
sa viśīrṇatanutrāmāḥ pīḍito bahubhistadā

न विव्यथे तदा भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु ।
संदीप्तशरचापाग्निरस्त्रप्रसृतमारुतः

na vivyathe tadā bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu |
saṃdīptaśaracāpāgnirastraprasṛtamārutaḥ

नेमिनिर्ह्रादसंतापो महास्त्रोदयपावकः ।
चित्रचापमहाज्वालो वीरक्षयमहेन्धनः

neminirhrādasaṃtāpo mahāstrodayapāvakaḥ |
citracāpamahājvālo vīrakṣayamahendhanaḥ

युगान्तागनिसमप्रख्यः परेषां समपद्यत ।
निवृत्य रथसङ्घानामन्तरेण विनिःसृतः

yugāntāganisamaprakhyaḥ pareṣāṃ samapadyata |
nivṛtya rathasaṅghānāmantareṇa viniḥsṛtaḥ

दृश्यते स्म नेरन्द्राणां पुनर्मध्यगतश्चरन् ।
ततः पाञ्चालराजं च धृष्टकेतुमतीत्य च

dṛśyate sma nerandrāṇāṃ punarmadhyagataścaran |
tataḥ pāñcālarājaṃ ca dhṛṣṭaketumatītya ca

पाण्डवानीकिनीमध्यमाससाद विशांपते ।
ततः सात्यकिभीमौ च पाण्डवं च धनञ्जयम्

pāṇḍavānīkinīmadhyamāsasāda viśāṃpate |
tataḥ sātyakibhīmau ca pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam

द्रुपदं च विराटं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
भीमघोषैर्महावेगैर्मर्मावरणभेदिभिः

drupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam |
bhīmaghoṣairmahāvegairmarmāvaraṇabhedibhiḥ

षडेतान्निशितैर्भीष्मः प्रविव्याधोत्तकैः शरैः ।
तस्य ते निशितान्बाणात्सन्निवार्य महारथाः

ṣaḍetānniśitairbhīṣmaḥ pravivyādhottakaiḥ śaraiḥ |
tasya te niśitānbāṇātsannivārya mahārathāḥ

दशभिर्दशभिर्भीष्ममर्दयामासुरोजसा ।
शिखण्डी तु महाबाणान्यान्मुमोच महारथः

daśabhirdaśabhirbhīṣmamardayāmāsurojasā |
śikhaṇḍī tu mahābāṇānyānmumoca mahārathaḥ

न चक्रुस्ते रुजं तस्य स्वर्मपुङ्खाः शिलाशिताः ।
ततः किरीटी संरब्धो भीष्ममेवाभ्यधावत

na cakruste rujaṃ tasya svarmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ |
tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmamevābhyadhāvata

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत् ।
भीष्मस्य धनुषश्छेदं नामृष्यन्त महारथाः

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuścāsya samācchinat |
bhīṣmasya dhanuṣaśchedaṃ nāmṛṣyanta mahārathāḥ

द्रोणश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः ।
भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तस्तथैव च

droṇaśca kṛtavarmā ca saindhavaśca jayadrathaḥ |
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattastathaiva ca

सप्तैते परमक्रुद्धाः किरीटिनमभिद्रुताः ।
तत्र शस्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महारथाः

saptaite paramakruddhāḥ kirīṭinamabhidrutāḥ |
tatra śastrāṇi divyāni darśayanto mahārathāḥ

अभिपेतुर्भृशं क्रुद्धाश्चादयन्तश्च पाण्डवम् ।
तेषामापततां शब्दः शुश्रुवे फल्गुनं प्रति

abhipeturbhṛśaṃ kruddhāścādayantaśca pāṇḍavam |
teṣāmāpatatāṃ śabdaḥ śuśruve phalgunaṃ prati

उद्धूतानां यथा शब्दः समुद्राणां युगक्षये ।
घ्नत त्वरत गृह्णीत विद्ध्यध्वमवकर्तत

uddhūtānāṃ yathā śabdaḥ samudrāṇāṃ yugakṣaye |
ghnata tvarata gṛhṇīta viddhyadhvamavakartata

इत्यासीत्तुमुलः शब्दः फल्गुनस्य रथं प्रति ।
तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः

ityāsīttumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṃ prati |
taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

अभ्यधावन्परीप्सन्तः फल्गुनं भरतर्षभ ।
सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

abhyadhāvanparīpsantaḥ phalgunaṃ bharatarṣabha |
sātyakirbhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

विराटद्रुषदौ चोभौ राक्षसश्च घटोत्कचः ।
अभिमन्युश्च संक्रुद्धः सप्तैते क्रोधमूर्च्छिताः

virāṭadruṣadau cobhau rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
abhimanyuśca saṃkruddhaḥ saptaite krodhamūrcchitāḥ

समभ्यधावंस्त्वरिताश्चित्रकार्मुकधारिणः ।
तेषां समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्

samabhyadhāvaṃstvaritāścitrakārmukadhāriṇaḥ |
teṣāṃ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam

संग्रमे भरतश्रेष्ठ देवानां दानवैरिव ।
शिखण्डी तु रणे श्रेष्ठो रक्ष्ममाणः किरीटिना

saṃgrame bharataśreṣṭha devānāṃ dānavairiva |
śikhaṇḍī tu raṇe śreṣṭho rakṣmamāṇaḥ kirīṭinā

अविध्यद्दशभिर्भीषअमं छिन्नधन्वानमाहवे ।
सारथिं दशभिश्चास्य ध्वजं चैकेन चिच्छिदे

avidhyaddaśabhirbhīṣaamaṃ chinnadhanvānamāhave |
sārathiṃ daśabhiścāsya dhvajaṃ caikena cicchide

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय गाङ्गेयो वेगवत्तरम् ।
तदप्यस्य शितैर्बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद फल्गुनः

so'nyatkārmukamādāya gāṅgeyo vegavattaram |
tadapyasya śitairbāṇaistribhiściccheda phalgunaḥ

एवं स पाण्डवः क्रुद्ध आत्तमात्तं पुनः पुनः ।
धनुश्चिच्छेद भीष्मस्य सव्यसाची परंतपः

evaṃ sa pāṇḍavaḥ kruddha āttamāttaṃ punaḥ punaḥ |
dhanuściccheda bhīṣmasya savyasācī paraṃtapaḥ

स च्छिन्नधन्वा संक्रुद्धाः सृक्किणी परिसंलिहन् ।
शक्तिं जग्राह तरसा गिरीणामपि दारणीम्

sa cchinnadhanvā saṃkruddhāḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan |
śaktiṃ jagrāha tarasā girīṇāmapi dāraṇīm

तां च चिक्षेप संक्रुद्धः फल्गुनस्य रथं प्रति ।
तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य ज्वलन्तीमशनीमिव

tāṃ ca cikṣepa saṃkruddhaḥ phalgunasya rathaṃ prati |
tāmāpatantīṃ saṃprekṣya jvalantīmaśanīmiva

समादत्त शितान्भल्लान्पञ्च पाण्डवनन्दनः ।
तस्य चिच्छेद तां शक्तिं पञ्चधा पञ्चभिः शरैः

samādatta śitānbhallānpañca pāṇḍavanandanaḥ |
tasya ciccheda tāṃ śaktiṃ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥ

संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ भीष्मवाहुप्रवेरिताम् ।
सा पपात तथा च्छिन्ना संक्रुद्धेन किरीटिना

saṃkruddho bharataśreṣṭha bhīṣmavāhupraveritām |
sā papāta tathā cchinnā saṃkruddhena kirīṭinā

मेघबृन्दपरिभ्रष्टा विच्छिन्नेव शतह्रदा ।
छिन्नां तां शक्तिमालोक्य भीष्मः क्रोधसमन्वितः ।

meghabṛndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā |
chinnāṃ tāṃ śaktimālokya bhīṣmaḥ krodhasamanvitaḥ |

अचिन्तयद्रणे वीरो बुद्ध्या परपुरंजयः ।
शक्तोऽहं धनुषैकेन निहन्तुं सर्वपाण्डवान्

acintayadraṇe vīro buddhyā parapuraṃjayaḥ |
śakto'haṃ dhanuṣaikena nihantuṃ sarvapāṇḍavān

यद्येषां न भवेद्गोप्ता विष्वक्सेनो महाबलः ।
अजय्यश्चैव सर्वेषां लोकानामिति मे मतिः ।
कारणद्वयमास्थाय नाहं योत्स्यामि पाण्डवान्

yadyeṣāṃ na bhavedgoptā viṣvakseno mahābalaḥ |
ajayyaścaiva sarveṣāṃ lokānāmiti me matiḥ |
kāraṇadvayamāsthāya nāhaṃ yotsyāmi pāṇḍavān

अवध्यत्वाच्च पाण्डूनां स्त्रीभावाच्च शिखण्डिनः ।
पित्रा तुष्टेन मे पूर्वं यदा कालीमुदवहम्

avadhyatvācca pāṇḍūnāṃ strībhāvācca śikhaṇḍinaḥ |
pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīmudavaham

स्वच्छन्दमरणं दत्तमवध्यत्वं रणे तथा ।
तस्मान्मृत्युमहं मन्ये प्राप्तकालमिवात्मनः

svacchandamaraṇaṃ dattamavadhyatvaṃ raṇe tathā |
tasmānmṛtyumahaṃ manye prāptakālamivātmanaḥ

एवं ज्ञात्वा व्यवसितं भीष्मस्यामिततेजसः ।
ऋषयो वसवश्चैव वियत्स्था भीष्ममब्रुवन्

evaṃ jñātvā vyavasitaṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ |
ṛṣayo vasavaścaiva viyatsthā bhīṣmamabruvan

यत्ते व्यवसितं तात तदस्माकमपि प्रियम् ।
तत्कुरुष्व महाराज युद्धे बुद्धिं निवर्तय

yatte vyavasitaṃ tāta tadasmākamapi priyam |
tatkuruṣva mahārāja yuddhe buddhiṃ nivartaya

अस्य वाक्यस्य निधने प्रादुसासीच्छिवोऽनिलः ।
अनुलोमः सुगन्धी च पृषतैश्च समन्वितः

asya vākyasya nidhane prādusāsīcchivo'nilaḥ |
anulomaḥ sugandhī ca pṛṣataiśca samanvitaḥ

देवदुन्दुभयश्चैव संप्रणेदुर्महास्वनाः ।
पपात पुष्पवृष्टिश्च भीष्मस्योपरि मारिष

devadundubhayaścaiva saṃpraṇedurmahāsvanāḥ |
papāta puṣpavṛṣṭiśca bhīṣmasyopari māriṣa

न च ताः शुश्रुवे कश्चित्तेषां संवदतां गिरः ।
ऋते भीष्मं महाबाहुं मां चापि मुनितेजसा

na ca tāḥ śuśruve kaścitteṣāṃ saṃvadatāṃ giraḥ |
ṛte bhīṣmaṃ mahābāhuṃ māṃ cāpi munitejasā

संभ्रमश्च महानासीत्रिदशानां विशांपते ।
पतिष्यति रथाद्भीष्मे सर्वलोकप्रिये तदा

saṃbhramaśca mahānāsītridaśānāṃ viśāṃpate |
patiṣyati rathādbhīṣme sarvalokapriye tadā

इति देवगणानां च वाक्यं श्रुत्वा महातपाः ।
ततः शान्तनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्तत

iti devagaṇānāṃ ca vākyaṃ śrutvā mahātapāḥ |
tataḥ śāntanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata

भिद्यमानः शितैर्बाणैः सर्वावरणभेदिभिः ।
शिखण्डी तु महाराज भरतानां पितामहम्

bhidyamānaḥ śitairbāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ |
śikhaṇḍī tu mahārāja bharatānāṃ pitāmaham

आजघानोरसि क्रुद्धो नवभिर्निशितैः शरैः ।
स तेनाभिहतः सङ्ख्ये भीष्मः कुरुपितामहः

ājaghānorasi kruddho navabhirniśitaiḥ śaraiḥ |
sa tenābhihataḥ saṅkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ

नाकम्पत महाराज क्षितिकम्पे यथाऽचलः ।
ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपन्गाण्डिवं धनुः

nākampata mahārāja kṣitikampe yathā'calaḥ |
tataḥ prahasya bībhatsurvyākṣipangāṇḍivaṃ dhanuḥ

गाङ्गेयं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ।
पुनः पुनः शतैरेनं त्वरमाणो धनञ्जयः

gāṅgeyaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat |
punaḥ punaḥ śatairenaṃ tvaramāṇo dhanañjayaḥ

सर्वगात्रेषु संक्रुद्धस्तथा मर्मस्वताडयत् ।
एवमन्यैरपि भृशं विद्ध्यमानः सहस्रशः

sarvagātreṣu saṃkruddhastathā marmasvatāḍayat |
evamanyairapi bhṛśaṃ viddhyamānaḥ sahasraśaḥ

तानप्याशु शरैर्भीष्मः प्रविव्याध महारथः ।
तैश्च मुक्ताञ्छरान्भीष्मो युधि सत्यपराक्रमः

tānapyāśu śarairbhīṣmaḥ pravivyādha mahārathaḥ |
taiśca muktāñcharānbhīṣmo yudhi satyaparākramaḥ

निवारयामास शरैः समं सन्नतपर्वभिः ।
शिखण्डी तु रणे बाणान्यान्मुमोच महारथः

nivārayāmāsa śaraiḥ samaṃ sannataparvabhiḥ |
śikhaṇḍī tu raṇe bāṇānyānmumoca mahārathaḥ

न चक्रुस्ते रुजं तस्य रुक्मपुङ्खाः शिलासिताः ।
ततः किरीटी संक्रुद्धो भीष्ममेवाभ्यवर्तत

na cakruste rujaṃ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāsitāḥ |
tataḥ kirīṭī saṃkruddho bhīṣmamevābhyavartata

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत् ।
अथैनं नवभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuścāsya samācchinat |
athainaṃ navabhirviddhvā dhvajamekena cicchide

सारथिं विशिखैश्चास्य दशभिः समकम्पयत् ।
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय गाङ्गेयो बलवत्तरम्

sārathiṃ viśikhaiścāsya daśabhiḥ samakampayat |
so'nyatkārmukamādāya gāṅgeyo balavattaram

तदप्यस्य शितैर्भल्लैस्त्रिधा त्रिभिरघातयत् ।
निमेषार्धेन कौन्तेय आत्तमात्तं महारणे

tadapyasya śitairbhallaistridhā tribhiraghātayat |
nimeṣārdhena kaunteya āttamāttaṃ mahāraṇe

एवमस्य धनूंष्याजौ चिच्छेद सुबहून्यथ ।
ततः शान्तनवो भीष्मो बीभत्सुं नात्यवर्तत

evamasya dhanūṃṣyājau ciccheda subahūnyatha |
tataḥ śāntanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nātyavartata

अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ।
सोऽतिविद्धो महेष्वासो दुःशासनमभाषत

athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat |
so'tividdho maheṣvāso duḥśāsanamabhāṣata

एष पार्थो रणे क्रुद्धः पाण्डवानां महारथः ।
शरैरनेकसाहस्त्रैर्मामेवाभ्यपतद्रणे

eṣa pārtho raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ |
śarairanekasāhastrairmāmevābhyapatadraṇe

न चैष समरे शक्यो जेतुं वज्रभृता अपि ।
न चापि सहिता वीरा देवदानवराक्षसाः

na caiṣa samare śakyo jetuṃ vajrabhṛtā api |
na cāpi sahitā vīrā devadānavarākṣasāḥ

मां चापि शक्ता निर्जेतुं किमु मर्त्या महारथाः ।
ऋतेऽर्जुनं सुसंक्रुद्धमेतत्सत्यं ब्रवीमि ते

māṃ cāpi śaktā nirjetuṃ kimu martyā mahārathāḥ |
ṛte'rjunaṃ susaṃkruddhametatsatyaṃ bravīmi te

एवं तयोः संवदतोः फल्गुनो निशितैः शरैः ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य भीष्मं विव्याध संयुगे

evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ phalguno niśitaiḥ śaraiḥ |
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya bhīṣmaṃ vivyādha saṃyuge

ततो दुःशासनं भीष्मः स्मयमान इवाब्रवीत् ।
अर्दितो निशितैर्बाणैर्भृशं गाण्डीवधन्वना

tato duḥśāsanaṃ bhīṣmaḥ smayamāna ivābravīt |
ardito niśitairbāṇairbhṛśaṃ gāṇḍīvadhanvanā

वज्राशनिसमस्पर्शाः सुपुङ्खाः सुप्रतेजनाः ।
सुमुक्ता अव्यवच्छिन्ना नेमे बाणाःशिखण्डिनः

vajrāśanisamasparśāḥ supuṅkhāḥ supratejanāḥ |
sumuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥśikhaṇḍinaḥ

निकृन्तमाना मर्माणि दृढावरणभेदिनः ।
सुसला इव मे ध्नन्ति नेमे बाणः शिखण्डिनः

nikṛntamānā marmāṇi dṛḍhāvaraṇabhedinaḥ |
susalā iva me dhnanti neme bāṇaḥ śikhaṇḍinaḥ

वज्रदण्डसमस्पर्शा वज्रवेगदुरासदाः ।
मम प्राणानारुजन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः

vajradaṇḍasamasparśā vajravegadurāsadāḥ |
mama prāṇānārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

नाशयन्तीव मे प्राणान्यमदूता इवागताः ।
गदापरिघसंस्पर्शा नेमे बाणाः शिखण्डिनः

nāśayantīva me prāṇānyamadūtā ivāgatāḥ |
gadāparighasaṃsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

भुजगा इव संक्रुद्धा लेलिहाना विषोल्बणाः ।
समाविशन्ति मर्माणि नेमे बाणाः शिखण्डिनः

bhujagā iva saṃkruddhā lelihānā viṣolbaṇāḥ |
samāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः ।
कृन्तन्ति मम गात्राणि माघमां सेगवा इव

arjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ |
kṛntanti mama gātrāṇi māghamāṃ segavā iva

सर्वे ह्यपि न मे दुःखं कुर्युरन्ये नराधिपाःक ।
वीरं गाण्डीवधन्वानमृते जिष्णुं कपिध्वजम्

sarve hyapi na me duḥkhaṃ kuryuranye narādhipāḥka |
vīraṃ gāṇḍīvadhanvānamṛte jiṣṇuṃ kapidhvajam

इति ब्रुवञ्छान्तनवो दिधक्षुरिव पाण्डवम् ।
शक्तिं भीष्मः स पार्थाय ततश्चिक्षेप भारत

iti bruvañchāntanavo didhakṣuriva pāṇḍavam |
śaktiṃ bhīṣmaḥ sa pārthāya tataścikṣepa bhārata

तामस्य विशिखैश्छित्त्वा त्रिधा त्रिभिरपातयत् ।
पश्यतां कुरुवीराणां सर्वेषां तत्र भारत

tāmasya viśikhaiśchittvā tridhā tribhirapātayat |
paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata

चर्माथादत्त गाङ्गेयो जातरूपपरिष्कृतम् ।
खङ्गं चान्यतरप्रेप्सुर्मृत्योरग्रे जयाय वा

carmāthādatta gāṅgeyo jātarūpapariṣkṛtam |
khaṅgaṃ cānyataraprepsurmṛtyoragre jayāya vā

तस्य तच्छतधा चर्म व्यधमत्सायकैस्तथा ।
रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत्

tasya tacchatadhā carma vyadhamatsāyakaistathā |
rathādanavarūḍhasya tadadbhutamivābhavat

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वान्यनीकान्यचोदयत् ।
अभिद्रवत गाङ्गेयं मा वोऽस्तु भयमण्वपि

tato yudhiṣṭhiro rājā svānyanīkānyacodayat |
abhidravata gāṅgeyaṃ mā vo'stu bhayamaṇvapi

अथ ते तोमरैः प्रासैर्बाणौघैश्च समन्ततः ।
पट्टसैश्च सुनिस्त्रिंशैर्नाराचैश्च तथा शितैः

atha te tomaraiḥ prāsairbāṇaughaiśca samantataḥ |
paṭṭasaiśca sunistriṃśairnārācaiśca tathā śitaiḥ

वत्सदन्तैश्च भल्लैश्च तमेकमभिदुद्रुवुः ।
सिंहनादस्ततो घोरः पाण्डवानामभूत्तदा

vatsadantaiśca bhallaiśca tamekamabhidudruvuḥ |
siṃhanādastato ghoraḥ pāṇḍavānāmabhūttadā

तथैव तव पुत्राश्च नेदुर्भीष्मजयैषिणः ।
तमेकमभ्यरक्षन्त सिंहनादांश्च चक्रिरे

tathaiva tava putrāśca nedurbhīṣmajayaiṣiṇaḥ |
tamekamabhyarakṣanta siṃhanādāṃśca cakrire

तत्रासीत्तुमुलं युद्धं तावकानां परैः सह ।
दशमेऽहनि राजेन्द्र भीष्मार्जुनसमागमे

tatrāsīttumulaṃ yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha |
daśame'hani rājendra bhīṣmārjunasamāgame

आसीद्धोर इवावर्तो मुहूर्तमुदधेरिव ।
सैन्यानां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम्

āsīddhora ivāvarto muhūrtamudadheriva |
sainyānāṃ yudhyamānānāṃ nighnatāmitaretaram

असौम्यरूपा पृथिवी शोणिताक्ताऽभवत्तदा ।
समं च विषमं चैव न प्राज्ञायत किंचन

asaumyarūpā pṛthivī śoṇitāktā'bhavattadā |
samaṃ ca viṣamaṃ caiva na prājñāyata kiṃcana

योधानामयुतं हत्वा तस्मिन्स दशमेऽहनि ।
अतिष्ठदाहवे भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु

yodhānāmayutaṃ hatvā tasminsa daśame'hani |
atiṣṭhadāhave bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu

ततः सेनामुखे तस्मिन्स्थितः पार्थो धनुर्धरः ।
मध्येन कुरुसैन्यानां द्रावयामास वाहिनीम्

tataḥ senāmukhe tasminsthitaḥ pārtho dhanurdharaḥ |
madhyena kurusainyānāṃ drāvayāmāsa vāhinīm

तत्राद्भुतमपश्याम पाण्डवानां पराक्रमम् ।
द्रावयामासुरिषुभिः सर्वान्भीष्मपदानुगान्

tatrādbhutamapaśyāma pāṇḍavānāṃ parākramam |
drāvayāmāsuriṣubhiḥ sarvānbhīṣmapadānugān

वयं श्वेतहयाद्भीताः कुन्तीपुत्राद्धनञ्जयात् ।
पीड्यमानाः शितैः शस्त्रैः प्राद्रवाम रणे तदा

vayaṃ śvetahayādbhītāḥ kuntīputrāddhanañjayāt |
pīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ prādravāma raṇe tadā

पाण्डवैः पञ्चभिः सार्धं सात्यकेन च धन्विना ।
धृष्टद्युम्नसुखैः सर्वैः पाञ्चालैश्च समन्ततःक

pāṇḍavaiḥ pañcabhiḥ sārdhaṃ sātyakena ca dhanvinā |
dhṛṣṭadyumnasukhaiḥ sarvaiḥ pāñcālaiśca samantataḥka

भिद्यमानाः शरैस्तीक्ष्णैः सर्वे कार्ष्णिपुरोगमैः ।
द्रोणद्रौणिकृतैः सार्धं सर्वे शल्यशलादयः ।
तावकाः समरे राजञ्जहुर्भीष्मं महामृधे

bhidyamānāḥ śaraistīkṣṇaiḥ sarve kārṣṇipurogamaiḥ |
droṇadrauṇikṛtaiḥ sārdhaṃ sarve śalyaśalādayaḥ |
tāvakāḥ samare rājañjahurbhīṣmaṃ mahāmṛdhe

सौवीराः कितवाः प्राच्याःप्रतीच्योदीच्यमालवाः ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः

sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥpratīcyodīcyamālavāḥ |
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ

साल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सह ।
द्वादशैते जनपदाः शरार्ता व्रणपीडिताः ।
संग्रामे प्रजहुर्भीष्मं युध्यमानाः किरीटिना

sālvāśrayāstrigartāśca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha |
dvādaśaite janapadāḥ śarārtā vraṇapīḍitāḥ |
saṃgrāme prajahurbhīṣmaṃ yudhyamānāḥ kirīṭinā

ततस्तमेकं बहवः परिवार्य समन्ततः ।
परिकाल्य कुरून्सर्वाञ्शरर्षैरवाकिरन्

tatastamekaṃ bahavaḥ parivārya samantataḥ |
parikālya kurūnsarvāñśararṣairavākiran

निपातयत गृह्णीत युध्यध्वमवकृन्तत ।
इत्यासीत्तुमुलः शब्दो राजन्भीष्मरथं प्रति

nipātayata gṛhṇīta yudhyadhvamavakṛntata |
ityāsīttumulaḥ śabdo rājanbhīṣmarathaṃ prati

निहत्य समरे राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ।
न तस्यासीदनिर्भिन्नं गात्रे द्व्यङ्गुलमन्तरम्

nihatya samare rājañśataśo'tha sahasraśaḥ |
na tasyāsīdanirbhinnaṃ gātre dvyaṅgulamantaram

एवंभूतस्तव पिता शरैर्विशकलीकृतः ।
शिताग्रैः फल्गुनेनाजौ प्राक्शिराः प्रापतद्रथात्

evaṃbhūtastava pitā śarairviśakalīkṛtaḥ |
śitāgraiḥ phalgunenājau prākśirāḥ prāpatadrathāt

किंचिच्छेषे दिनकरे पुत्राणां तव पश्यताम् ।
हाहेति दिवि देवानां पार्थिवानां च भारत

kiṃciccheṣe dinakare putrāṇāṃ tava paśyatām |
hāheti divi devānāṃ pārthivānāṃ ca bhārata

पतमाने रथाद्भीष्मे बभूव सुमहास्वनः ।
संपतन्तमभिप्रेक्ष्य महात्मानं पितामहम्

patamāne rathādbhīṣme babhūva sumahāsvanaḥ |
saṃpatantamabhiprekṣya mahātmānaṃ pitāmaham

सह भीष्मेण सर्वेषां प्रापतन्हृदयानि नः ।
स पपात महाबाहुर्वसुधामनुनादयन्

saha bhīṣmeṇa sarveṣāṃ prāpatanhṛdayāni naḥ |
sa papāta mahābāhurvasudhāmanunādayan

इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टः केतुः सर्वधनुष्मताम् ।
धरणीं न स पस्पर्श शरसङ्घैः समावृतः

indradhvaja ivotsṛṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām |
dharaṇīṃ na sa pasparśa śarasaṅghaiḥ samāvṛtaḥ

शलतल्पे महेष्वासं शयानं पुरुषर्षभम् ।
रथात्प्रपतितं चैनं दिव्यो भावः समाविशत्

śalatalpe maheṣvāsaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham |
rathātprapatitaṃ cainaṃ divyo bhāvaḥ samāviśat

अभ्यवर्षच्च पर्जन्यः प्राकम्पत च मेदिनी ।
पतन्स ददृशे चापि दक्षिणेन दिवाकरम्

abhyavarṣacca parjanyaḥ prākampata ca medinī |
patansa dadṛśe cāpi dakṣiṇena divākaram

संज्ञां चोपालभद्वीरः कालं संचिन्त्य भारत ।
अन्तरिक्षे च शुश्राव दिव्या वाचः समन्ततः

saṃjñāṃ copālabhadvīraḥ kālaṃ saṃcintya bhārata |
antarikṣe ca śuśrāva divyā vācaḥ samantataḥ

कथं महात्मा गाङ्गेयः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
कालकर्ता नरव्याघ्रः संप्राप्ते दक्षिणायने

kathaṃ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
kālakartā naravyāghraḥ saṃprāpte dakṣiṇāyane

स्थितोऽस्मीति च गाङ्गेयस्तच्छ्रुत्वा वाक्यमब्रवीत् ।
धारयिष्याम्यहं प्राणान्पतितिऽपि महीतले

sthito'smīti ca gāṅgeyastacchrutvā vākyamabravīt |
dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānpatiti'pi mahītale

उत्तरायणमन्विच्छन्सुगतिप्रतिकाङ्क्षया ।
तस्य तन्मतमाज्ञाय गह्गा हिमवतः सुताः

uttarāyaṇamanvicchansugatipratikāṅkṣayā |
tasya tanmatamājñāya gahgā himavataḥ sutāḥ

महर्षीन्हंसरूपेण प्रेषयामास तत्र वै ।
ततस्तं प्रति ते हंसास्त्वरिता मानसौकसः

maharṣīnhaṃsarūpeṇa preṣayāmāsa tatra vai |
tatastaṃ prati te haṃsāstvaritā mānasaukasaḥ

आजग्मुः सहिता द्रष्टुं भीष्मं कुरुपितामहम् ।
यत्र शेते नरश्रेष्ठः शरतल्पे पितामहः

ājagmuḥ sahitā draṣṭuṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham |
yatra śete naraśreṣṭhaḥ śaratalpe pitāmahaḥ

ते तु भीष्मं समासाद्य ऋषयो हंसरूपिणः ।
अपश्यञ्छरतल्पस्थं भीष्मं कुरुकुलोद्वहम्

te tu bhīṣmaṃ samāsādya ṛṣayo haṃsarūpiṇaḥ |
apaśyañcharatalpasthaṃ bhīṣmaṃ kurukulodvaham

ते तं दृष्ट्वा महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
गाङ्गेयं भरतश्रेष्ठं दक्षिणेन च भास्करम्

te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
gāṅgeyaṃ bharataśreṣṭhaṃ dakṣiṇena ca bhāskaram

इतरेतरमामन्त्र्य प्राहुस्तत्र मनीषिणः ।
भीष्मः कथं महात्मा सन्संस्थाता दक्षिणायने

itaretaramāmantrya prāhustatra manīṣiṇaḥ |
bhīṣmaḥ kathaṃ mahātmā sansaṃsthātā dakṣiṇāyane

इत्युक्त्वा प्रस्थिता हंसा दक्षिणामभितो दिशम् ।
संप्रेक्ष्य वै महाबुद्धिश्चिन्तयित्वा च भारत

ityuktvā prasthitā haṃsā dakṣiṇāmabhito diśam |
saṃprekṣya vai mahābuddhiścintayitvā ca bhārata

तानब्रवीच्छान्तनवो नाहं गन्ता कथंचन ।
दक्षिणावर्त आदित्ये एतन्मे मनसि स्थितम्

tānabravīcchāntanavo nāhaṃ gantā kathaṃcana |
dakṣiṇāvarta āditye etanme manasi sthitam

गमिष्यामि स्वकं स्थानमासीद्यन्मे पुरातनम् ।
उदगायन आदित्ये हंसाः सत्यं ब्रवीमि वः

gamiṣyāmi svakaṃ sthānamāsīdyanme purātanam |
udagāyana āditye haṃsāḥ satyaṃ bravīmi vaḥ

धारयिष्याम्यहं प्राणानुत्तरायणकाङ्क्षया ।
प्राणानां च समुत्सर्ग ऐश्वर्यं नियतं मम

dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānuttarāyaṇakāṅkṣayā |
prāṇānāṃ ca samutsarga aiśvaryaṃ niyataṃ mama

तस्मात्प्राणान्धारयिष्ये मुमूर्षुरुदगायने ।
यश्च दत्तो वरो मह्यं पित्रा तेन महात्मना

tasmātprāṇāndhārayiṣye mumūrṣurudagāyane |
yaśca datto varo mahyaṃ pitrā tena mahātmanā

छन्दतस्ते भवेन्मृत्युरिति तत्सत्यमस्तु मे ।
धारयिष्ये ततः प्राणानुत्सर्गे नियते सति

chandataste bhavenmṛtyuriti tatsatyamastu me |
dhārayiṣye tataḥ prāṇānutsarge niyate sati

इत्युक्त्वा तांस्तदा हंसान्स शेते शरतल्पगः ।
एवं कुरूणां पतिते शृङ्गे भीष्मे महौजसि

ityuktvā tāṃstadā haṃsānsa śete śaratalpagaḥ |
evaṃ kurūṇāṃ patite śṛṅge bhīṣme mahaujasi

पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे ।
तस्मिन्हते महासत्वे भरतानां पितामहे

pāṇḍavāḥ sṛñjayāścaiva siṃhanādaṃ pracakrire |
tasminhate mahāsatve bharatānāṃ pitāmahe

न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्ते भरतर्षभ ।
संमोहश्चैव तुमुलः करूणामभवत्तदा

na kiṃcitpratyapadyanta putrāste bharatarṣabha |
saṃmohaścaiva tumulaḥ karūṇāmabhavattadā

कृपदुर्योधनमुखा निःश्वस्य रुरुदुस्ततः ।
विषादाच्च चिरं कालमतिष्ठन्विगतेन्द्रियाः

kṛpaduryodhanamukhā niḥśvasya rurudustataḥ |
viṣādācca ciraṃ kālamatiṣṭhanvigatendriyāḥ

दध्युश्चैव महाराज न युद्धे दधिरे मनः ।
ऊरुग्राहगृहीताश्च नाभ्यधावन्त पाण्डवान्

dadhyuścaiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥ |
ūrugrāhagṛhītāśca nābhyadhāvanta pāṇḍavān

अवध्ये शन्तनोः पुत्रे हते भीष्मे महौजसि ।
दुःखार्तास्ते ततो राजन्कुरूणां पतयोऽभवन् ।
अभाव सहसा राजन्कुरुराजस्य तर्कितः

avadhye śantanoḥ putre hate bhīṣme mahaujasi |
duḥkhārtāste tato rājankurūṇāṃ patayo'bhavan |
abhāva sahasā rājankururājasya tarkitaḥ

हतप्रवीरास्तु वयं निकृत्ताश्च शितैः शरैः ।
कर्तव्यं नाभिजानीमो निर्जिताः सव्यसाचिना

hatapravīrāstu vayaṃ nikṛttāśca śitaiḥ śaraiḥ |
kartavyaṃ nābhijānīmo nirjitāḥ savyasācinā

पाणडवाश्च जयं लब्ध्वा परत्र च परां गतिम् ।
सर्वे दध्युर्महाशङ्खञ्शूराः परिघवाहवः

pāṇaḍavāśca jayaṃ labdhvā paratra ca parāṃ gatim |
sarve dadhyurmahāśaṅkhañśūrāḥ parighavāhavaḥ

सोमकाश्च सपाञ्चालाः प्राहृष्यन्त जनेश्वर ।
ततस्तूर्यसहस्रेषु नदत्सु स महाबलः

somakāśca sapāñcālāḥ prāhṛṣyanta janeśvara |
tatastūryasahasreṣu nadatsu sa mahābalaḥ

आस्फोटयामास भृशं भीमसेनो ननाद च ।
सेनयोरुभयोश्चापि गाङ्गेये निहते विभौ

āsphoṭayāmāsa bhṛśaṃ bhīmaseno nanāda ca |
senayorubhayoścāpi gāṅgeye nihate vibhau

संन्यस्य विराः शस्त्राणि प्राध्यायन्त समन्ततः ।
प्राक्रोशन्प्राद्रवंश्चान्ये जग्मुर्मोहं तथाऽपरे

saṃnyasya virāḥ śastrāṇi prādhyāyanta samantataḥ |
prākrośanprādravaṃścānye jagmurmohaṃ tathā'pare

क्षत्रं चान्येऽभ्यनिन्दन्त भीष्मं चान्येऽभ्यपूजयन् ।
ऋषयः पितरश्चैव प्रशशसुर्महाव्रतम्

kṣatraṃ cānye'bhyanindanta bhīṣmaṃ cānye'bhyapūjayan |
ṛṣayaḥ pitaraścaiva praśaśasurmahāvratam

भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं प्रशशंसिरे ।
महोपनिषदं चैव योगमास्थाय विर्यवान्

bharatānāṃ ca ye pūrve te cainaṃ praśaśaṃsire |
mahopaniṣadaṃ caiva yogamāsthāya viryavān

जपञ्शान्तनवो धीमान्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽभवत्

japañśāntanavo dhīmānkālākāṅkṣī sthito'bhavat