अध्याय 12: बाहरी द्वीप, दिग्गज और राहु

उत्तरेषु च कौरव्य द्वीपेषु श्रूयते कथा ।
एवं तत्र महाराज ब्रुवतश्च निबोध मे

uttareṣu ca kauravya dvīpeṣu śrūyate kathā |
evaṃ tatra mahārāja bruvataśca nibodha me

घृततोयः समुद्रोऽत्र दधिमण्डोदकोऽपरः ।
सुरोदः सागरश्चैव तथान्यो जलसागरः

ghṛtatoyaḥ samudro'tra dadhimaṇḍodako'paraḥ |
surodaḥ sāgaraścaiva tathānyo jalasāgaraḥ

परस्परेण द्विगुणाः सर्वे द्वीपा नराधिप ।
पर्वताश्च महाराज समुद्रैः परिवारिताः

paraspareṇa dviguṇāḥ sarve dvīpā narādhipa |
parvatāśca mahārāja samudraiḥ parivāritāḥ

गौरस्तु मध्यमे द्वीपे गिरिर्मानःशिलो महान् ।
पर्वतः पश्चिमे कृष्णो नारायणसखो नृप

gaurastu madhyame dvīpe girirmānaḥśilo mahān |
parvataḥ paścime kṛṣṇo nārāyaṇasakho nṛpa

तत्र रत्नानि दिव्यानि स्वयं रक्षति केशवः ।
प्रसन्नश्चाभवत्तत्र प्रजानां व्यदधत्सुखम्

tatra ratnāni divyāni svayaṃ rakṣati keśavaḥ |
prasannaścābhavattatra prajānāṃ vyadadhatsukham

कुशस्तम्बः कुशद्वीपे मध्ये जनपदैः सह ।
संपूज्यते शाल्मलिश्च द्वीपे शाल्मलिके नृप

kuśastambaḥ kuśadvīpe madhye janapadaiḥ saha |
saṃpūjyate śālmaliśca dvīpe śālmalike nṛpa

क्रौञ्चद्वीपे महाक्रौञ्चो गिरी रत्नचयाकरः ।
संपूज्यते महाराज चातुर्वर्ण्येन नित्यदा

krauñcadvīpe mahākrauñco girī ratnacayākaraḥ |
saṃpūjyate mahārāja cāturvarṇyena nityadā

गोमन्तः पर्वतो राजन्सुमहान्सर्वधातुमान् ।
यत्र नित्यं निवसति श्रीमान्कमललोचनः

gomantaḥ parvato rājansumahānsarvadhātumān |
yatra nityaṃ nivasati śrīmānkamalalocanaḥ

मोक्षिभिः संस्तुतो नित्यं प्रभुर्नारायणो हरिः ।
कुशद्वीपे तु राजेन्द्र पर्वतो विद्रुमैश्चितः

mokṣibhiḥ saṃstuto nityaṃ prabhurnārāyaṇo hariḥ |
kuśadvīpe tu rājendra parvato vidrumaiścitaḥ

सुनामा नाम दुर्धर्षो द्वितीयो हेमपर्वतः ।
द्युतिमान्नाम कौरव्य तृतीयः कुमुदो गिरिः

sunāmā nāma durdharṣo dvitīyo hemaparvataḥ |
dyutimānnāma kauravya tṛtīyaḥ kumudo giriḥ

चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः ।
षष्ठो हरिगिरिर्नाम षडेते पर्वतोत्तमाः

caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ |
ṣaṣṭho harigirirnāma ṣaḍete parvatottamāḥ

तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः सर्वभागशः ।
औद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्

teṣāmantaraviṣkambho dviguṇaḥ sarvabhāgaśaḥ |
audbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam

तृतीयं सुरथाकारं चतुर्थं कम्बलं स्मृतम् ।
धृतिमत्पञ्चमं वर्षं षष्ठं प्रभाकरम्

tṛtīyaṃ surathākāraṃ caturthaṃ kambalaṃ smṛtam |
dhṛtimatpañcamaṃ varṣaṃ ṣaṣṭhaṃ prabhākaram

सप्तमं कापिलं वर्षं सप्तैते वर्षलम्भकाः ।
एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजाश्च जगतीश्वर

saptamaṃ kāpilaṃ varṣaṃ saptaite varṣalambhakāḥ |
eteṣu devagandharvāḥ prajāśca jagatīśvara

विहरन्ते रमन्ते च न तेषु म्रियते जनः ।
न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छजात्योपि वा नृप

viharante ramante ca na teṣu mriyate janaḥ |
na teṣu dasyavaḥ santi mlecchajātyopi vā nṛpa

गौरप्रायो जनः सर्वः सुकुमारश्च पार्थिव ।
अवशिष्टेषु सर्वेषु वक्ष्यामि मनुजेश्वर

gauraprāyo janaḥ sarvaḥ sukumāraśca pārthiva |
avaśiṣṭeṣu sarveṣu vakṣyāmi manujeśvara

यथाश्रुतं महाराज तदव्यग्रमनाः श्रृणु ।
क्रौञ्चद्वीपे महारा क्रौञ्चो नाम महागिरिः

yathāśrutaṃ mahārāja tadavyagramanāḥ śrṛṇu |
krauñcadvīpe mahārā krauñco nāma mahāgiriḥ

क्रौञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः ।
अन्धकारात्परो राजन्मैनाकः पर्वतोत्तमः ।

krauñcātparo vāmanako vāmanādandhakārakaḥ |
andhakārātparo rājanmainākaḥ parvatottamaḥ |

मैनाकात्परतो रादन्गोविन्दो गिरिरुत्तमः ।
गोविन्दात्परतो राजन्निबिडो नाम पर्वतः

mainākātparato rādangovindo giriruttamaḥ |
govindātparato rājannibiḍo nāma parvataḥ

परस्तु द्विगुणस्तेषां विष्कम्भो वंशवर्धन ।
देशांस्तत्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु

parastu dviguṇasteṣāṃ viṣkambho vaṃśavardhana |
deśāṃstatra pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śrṛṇu

क्रोञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः ।
मनोनुगात्परश्चोष्णो देशः कुरुकुलोद्वह

kroñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ |
manonugātparaścoṣṇo deśaḥ kurukulodvaha

उष्णात्परः प्रावरकः प्रावारादन्धकारकः ।
अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः

uṣṇātparaḥ prāvarakaḥ prāvārādandhakārakaḥ |
andhakārakadeśāttu munideśaḥ paraḥ smṛtaḥ

मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ।
सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायो जनाधिप

munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ |
siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprāyo janādhipa

एते देशा महाराज देवगन्धर्वसेविताः ।
पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतो मणिरत्नवान्

ete deśā mahārāja devagandharvasevitāḥ |
puṣkare puṣkaro nāma parvato maṇiratnavān

तत्र नित्यं प्रभवति स्वयं देवः प्रजापतिः ।
तं पर्युपासते नित्यं देवाः सर्वे महर्षयः

tatra nityaṃ prabhavati svayaṃ devaḥ prajāpatiḥ |
taṃ paryupāsate nityaṃ devāḥ sarve maharṣayaḥ

वाग्भिर्मनोनुकूलाभिः पूजयन्तो जनाधिप ।
जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधान्युत

vāgbhirmanonukūlābhiḥ pūjayanto janādhipa |
jambūdvīpātpravartante ratnāni vividhānyuta

द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां कुरुसत्तम ।
ब्रह्मचर्येण सत्येन प्रजानां हि दमेन च

dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kurusattama |
brahmacaryeṇa satyena prajānāṃ hi damena ca

आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः ।
एको जनपदो राजन्द्वीपेष्वेतेषु भारत ।
उक्ता जनपदा येषु धर्मश्चैकः प्रदृश्यते

ārogyāyuḥpramāṇābhyāṃ dviguṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ |
eko janapado rājandvīpeṣveteṣu bhārata |
uktā janapadā yeṣu dharmaścaikaḥ pradṛśyate

ईश्वरो दण्डमुद्यम्य स्वयमेव प्रजापतिः ।
द्वीपानेतान्महाराज रक्षंस्तिष्ठति नित्यदा

īśvaro daṇḍamudyamya svayameva prajāpatiḥ |
dvīpānetānmahārāja rakṣaṃstiṣṭhati nityadā

स राजा स शिवो राजन्स पिता प्रतितामहः ।
गोपायति नरश्रेष्ठ प्रजाः सजडपण्डिताः

sa rājā sa śivo rājansa pitā pratitāmahaḥ |
gopāyati naraśreṣṭha prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ

भोजनं चात्र कौरव्य प्रजाः स्वयमुपस्थितम् ।
सिद्धमेव महाबाहो तद्धि भुञ्जन्ति नित्यदा

bhojanaṃ cātra kauravya prajāḥ svayamupasthitam |
siddhameva mahābāho taddhi bhuñjanti nityadā

ततः परं समा नाम दृश्यते लोकसंस्थितिः ।
चतुरश्र महाराज त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम्

tataḥ paraṃ samā nāma dṛśyate lokasaṃsthitiḥ |
caturaśra mahārāja trayastriṃśattu maṇḍalam

तत्र तिष्ठन्ति कौरव्य चत्वारो लोकसंमताः ।
दिग्गजा भरतश्रेष्ठ वामनैरावतादयः

tatra tiṣṭhanti kauravya catvāro lokasaṃmatāḥ |
diggajā bharataśreṣṭha vāmanairāvatādayaḥ

सुप्रतीकस्तदा राजन्प्रभिन्नकरटामुखः ।
तस्याहं परिमाणं तु न संख्यातुमिहोत्सहे

supratīkastadā rājanprabhinnakaraṭāmukhaḥ |
tasyāhaṃ parimāṇaṃ tu na saṃkhyātumihotsahe

असंख्यातः स नित्यं हि तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
तत्र वै वायवो वान्ति दिग्भ्यः सर्वाभ्य एव हि

asaṃkhyātaḥ sa nityaṃ hi tiryagūrdhvamadhastathā |
tatra vai vāyavo vānti digbhyaḥ sarvābhya eva hi

असंबद्धा महाराज तान्निगृह्णन्ति ते गजाः ।
पुष्करैः पद्मसंकाशैर्विकसद्भिर्महाप्रभैः

asaṃbaddhā mahārāja tānnigṛhṇanti te gajāḥ |
puṣkaraiḥ padmasaṃkāśairvikasadbhirmahāprabhaiḥ

शतधा पुनरेवाशु ते तान्मुञ्चन्ति नित्यशः ।
श्वसद्भिर्मुच्यमानास्तु दिग्गजैरिह मारुताः ।
आगच्छन्ति महाराज ततस्तिष्ठन्ति वै प्रजाः

śatadhā punarevāśu te tānmuñcanti nityaśaḥ |
śvasadbhirmucyamānāstu diggajairiha mārutāḥ |
āgacchanti mahārāja tatastiṣṭhanti vai prajāḥ

परो वै विस्तरोऽत्यर्थं त्वया सञ्जय कीर्तितः ।
दर्शितं द्वीपसंस्थानमुत्तरं ब्रूहि सञ्जय

paro vai vistaro'tyarthaṃ tvayā sañjaya kīrtitaḥ |
darśitaṃ dvīpasaṃsthānamuttaraṃ brūhi sañjaya

उक्ता द्वीपा महाराज ग्रहं वै शृणु तत्त्वतः ।
स्वर्भानोः कौरवश्रेष्ठ यावदेव प्रमाणतः

uktā dvīpā mahārāja grahaṃ vai śṛṇu tattvataḥ |
svarbhānoḥ kauravaśreṣṭha yāvadeva pramāṇataḥ

परिमण्डलो महाराज स्वर्भानुः श्रूयते ग्रहः ।
योजनानां सहस्राणि विष्कम्भो द्वादशास्य वै

parimaṇḍalo mahārāja svarbhānuḥ śrūyate grahaḥ |
yojanānāṃ sahasrāṇi viṣkambho dvādaśāsya vai

परिणाहेन षट्त्रिंशद्विपुलत्वेन चानघ ।
षष्टिमाहुः शतान्यस्य बुधाः पौराणिकास्तथा

pariṇāhena ṣaṭtriṃśadvipulatvena cānagha |
ṣaṣṭimāhuḥ śatānyasya budhāḥ paurāṇikāstathā

चन्द्रमास्तु सहस्राणि राजन्नेकादश स्मृतः ।
विष्कम्भेण कुरुश्रेष्ठ त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम्

candramāstu sahasrāṇi rājannekādaśa smṛtaḥ |
viṣkambheṇa kuruśreṣṭha trayastriṃśattu maṇḍalam

एकोनषष्टिविष्कम्भं शीतरश्मेर्महात्मनः

ekonaṣaṣṭiviṣkambhaṃ śītaraśmermahātmanaḥ

सूर्यस्त्वष्टौ सहस्राणि द्वे चान्ये कुरुनन्दन ।
विष्कम्भेण ततो राजन्मण्डलं त्रिंशता समम्

sūryastvaṣṭau sahasrāṇi dve cānye kurunandana |
viṣkambheṇa tato rājanmaṇḍalaṃ triṃśatā samam

अष्टपञ्चाशतं राजन्विपुलत्वेन चानघ ।
श्रूयते परमोदारः पतगोऽसौ विभावसुः

aṣṭapañcāśataṃ rājanvipulatvena cānagha |
śrūyate paramodāraḥ patago'sau vibhāvasuḥ

एतत्प्रमाणमर्कस्य निर्दिष्टमिह भारत ।
स राहुश्छादयत्येतौ यथाकालं महात्तया

etatpramāṇamarkasya nirdiṣṭamiha bhārata |
sa rāhuśchādayatyetau yathākālaṃ mahāttayā

चन्द्रादित्यौ महाराज संक्षेपोऽयमुदाहृतः ।
इत्येतत्ते महाराज पृच्छतः शास्त्रचक्षुषा

candrādityau mahārāja saṃkṣepo'yamudāhṛtaḥ |
ityetatte mahārāja pṛcchataḥ śāstracakṣuṣā

सर्वमुक्तं यथातत्त्वं तस्माच्छममवाप्नुहि ।
यथोद्दिष्टं मया प्रोक्तं सनिर्माणमिदं जगत्

sarvamuktaṃ yathātattvaṃ tasmācchamamavāpnuhi |
yathoddiṣṭaṃ mayā proktaṃ sanirmāṇamidaṃ jagat

तस्मादाश्वस कौरव्य पुत्रं दुर्योधनं प्रति ।
श्रुत्वेदं भरतश्रेष्ठ भूमिपर्व मनोनुगम्

tasmādāśvasa kauravya putraṃ duryodhanaṃ prati |
śrutvedaṃ bharataśreṣṭha bhūmiparva manonugam

श्रीमान्भवति राजन्यः सिद्धार्थः साधुसंमतः ।
आयुर्बलं च कीर्तिश्च तस्य तेजश्च वर्धते

śrīmānbhavati rājanyaḥ siddhārthaḥ sādhusaṃmataḥ |
āyurbalaṃ ca kīrtiśca tasya tejaśca vardhate

यः शृणोति महीपाल पर्वणीदं यतव्रतः ।
प्रीयन्ते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः

yaḥ śṛṇoti mahīpāla parvaṇīdaṃ yatavrataḥ |
prīyante pitarastasya tathaiva ca pitāmahāḥ

इदं तु भारतं वर्षं यत्र वर्तामहे वयम् ।
पूर्वैः प्रवर्तितं पुण्यं तत्सर्वं श्रुतवानसि

idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ yatra vartāmahe vayam |
pūrvaiḥ pravartitaṃ puṇyaṃ tatsarvaṃ śrutavānasi