अध्याय 11: शाकद्वीप, उसके पर्वत और चार जनपद

जम्बूखण्डस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह सञ्जय ।
विष्कम्भमस्य प्रब्रूहि परिमाणं तु तत्त्वतः

jambūkhaṇḍastvayā prokto yathāvadiha sañjaya |
viṣkambhamasya prabrūhi parimāṇaṃ tu tattvataḥ

समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्रदर्शनम् ।
शाकद्वीपं च मे ब्रूहि कुशद्वीपं च सञ्जय

samudrasya pramāṇaṃ ca samyagacchidradarśanam |
śākadvīpaṃ ca me brūhi kuśadvīpaṃ ca sañjaya

शाल्मलिं चैव तत्त्वेन क्रौञ्चद्वीपं तथैव च ।
ब्रूहि गावल्गणे सर्वं राहोः सोमार्कयोस्तथा

śālmaliṃ caiva tattvena krauñcadvīpaṃ tathaiva ca |
brūhi gāvalgaṇe sarvaṃ rāhoḥ somārkayostathā

राजन्सुबहवो द्वीपा यैरिदं सन्ततं जगत् ।
सप्त द्वीपान्प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यौ ग्रहं तथा

rājansubahavo dvīpā yairidaṃ santataṃ jagat |
sapta dvīpānpravakṣyāmi candrādityau grahaṃ tathā

अष्टादश सहस्राणि योजनानि विशांपते ।
षट् शतानि च पूर्णानि विष्कम्भो जम्बुपर्वतः

aṣṭādaśa sahasrāṇi yojanāni viśāṃpate |
ṣaṭ śatāni ca pūrṇāni viṣkambho jambuparvataḥ

लावणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतः ।
नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः

lāvaṇasya samudrasya viṣkambho dviguṇaḥ smṛtaḥ |
nānājanapadākīrṇo maṇividrumacitritaḥ

नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः ।
सिद्धचारणसंकीर्णः सागरः परिमण्डलः

naikadhātuvicitraiśca parvatairupaśobhitaḥ |
siddhacāraṇasaṃkīrṇaḥ sāgaraḥ parimaṇḍalaḥ

शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह पार्थिव ।
शृणु मे त्वं यथान्यायं ब्रुवतः कुरुनन्दन

śākadvīpaṃ ca vakṣyāmi yathāvadiha pārthiva |
śṛṇu me tvaṃ yathānyāyaṃ bruvataḥ kurunandana

जम्बूद्वीपपरमाणेन द्विगुणः स नराधिप ।
विष्कम्भेण महाराज सागरोऽपि विभागशः

jambūdvīpaparamāṇena dviguṇaḥ sa narādhipa |
viṣkambheṇa mahārāja sāgaro'pi vibhāgaśaḥ

क्षीरोदो भरतश्रेष्ठ येन संपरिवारिताः ।
तत्र पुण्या जनपदास्तत्र न म्रियते जनः ।
कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते

kṣīrodo bharataśreṣṭha yena saṃparivāritāḥ |
tatra puṇyā janapadāstatra na mriyate janaḥ |
kuta eva hi durbhikṣaṃ kṣamātejoyutā hi te

शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद्भरतर्षभ ।
उक्त एष महाराज किमन्यत्कथयामि ते

śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvadbharatarṣabha |
ukta eṣa mahārāja kimanyatkathayāmi te

शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह सञ्जय ।
उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः

śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvadiha sañjaya |
uktastvayā mahāprājña vistaraṃ brūhi tattvataḥ

तथैव पर्वता राजन्सप्तात्र मणिभूषिताः ।
रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु

tathaiva parvatā rājansaptātra maṇibhūṣitāḥ |
ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ nāmāni me śṛṇu

अतीव गुणवत्सर्वं तत्र पुण्यं जनाधिप

atīva guṇavatsarvaṃ tatra puṇyaṃ janādhipa

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते ।
प्रागायतो महाराज मलयो नाम पर्वतः

devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate |
prāgāyato mahārāja malayo nāma parvataḥ

ततो मेघाः प्रवर्तन्ते प्रभवन्ति च सर्वशः ।
ततः परेण कौरव्य जलधारो महागिरिः

tato meghāḥ pravartante prabhavanti ca sarvaśaḥ |
tataḥ pareṇa kauravya jaladhāro mahāgiriḥ

ततो नित्युमुपादत्ते वासवः परमं जलम् ।
ततो वर्षं प्रभवति वर्षकाले जनेश्वर

tato nityumupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam |
tato varṣaṃ prabhavati varṣakāle janeśvara

उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता ।
रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः

uccairgirī raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitā |
revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ

उत्तरेण तु राजेन्द्र श्यामो नाम महागिरिः ।
नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः ।
यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा जनपदेश्वर

uttareṇa tu rājendra śyāmo nāma mahāgiriḥ |
navameghaprabhaḥ prāṃśuḥ śrīmānujjvalavigrahaḥ |
yataḥ śyāmatvamāpannāḥ prajā janapadeśvara

सुमहान्संशयो मेऽद्य प्रोक्तोऽयं सञ्जय त्वया ।
प्रजाः कथं सूतपुत्र संप्राप्ताः श्यामतामिह

sumahānsaṃśayo me'dya prokto'yaṃ sañjaya tvayā |
prajāḥ kathaṃ sūtaputra saṃprāptāḥ śyāmatāmiha

सर्वेष्वेव महाराज द्वीपेषु कुरुनन्दन ।
गौरः कृष्णश्च पतगस्तयोर्वर्णान्तरे नृप

sarveṣveva mahārāja dvīpeṣu kurunandana |
gauraḥ kṛṣṇaśca patagastayorvarṇāntare nṛpa

श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तस्माच्छ्यामो गिरिःस्मृतः

śyāmo yasmātpravṛtto vai tasmācchyāmo giriḥsmṛtaḥ

ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदयः ।
केसरः केसरयुतो यतो वातः प्रवर्तते

tataḥ paraṃ kauravendra durgaśailo mahodayaḥ |
kesaraḥ kesarayuto yato vātaḥ pravartate

तेषां योजनविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः ।
वर्षाणि तेषु कौरव्य सप्तोक्तानि मनीषिभिः

teṣāṃ yojanaviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ |
varṣāṇi teṣu kauravya saptoktāni manīṣibhiḥ

महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरः ।
जलधारो महाराज सुकुमार इति स्मृतः

mahāmerurmahākāśo jaladaḥ kumudottaraḥ |
jaladhāro mahārāja sukumāra iti smṛtaḥ

रेवतस्य तु कौमारः श्यामस्य मणिकाञ्चनः ।
केसरस्याथ मौदाकी परेण तु महापुमान्

revatasya tu kaumāraḥ śyāmasya maṇikāñcanaḥ |
kesarasyātha maudākī pareṇa tu mahāpumān

परिवार्य तु कौरव्य दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव च ।
जम्बूद्वीपेन संक्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः

parivārya tu kauravya dairghyaṃ hrasvatvameva ca |
jambūdvīpena saṃkyātastasya madhye mahādrumaḥ

शाको नाम महाराज प्रजा तस्य सदानुगा ।
तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः

śāko nāma mahārāja prajā tasya sadānugā |
tatra puṇyā janapadāḥ pūjyate tatra śaṃkaraḥ

तत्र गच्छन्ति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च ।
धार्मिकाश्च प्रजा राजंश्चत्वारोऽतीव भारत

tatra gacchanti siddhāśca cāraṇā daivatāni ca |
dhārmikāśca prajā rājaṃścatvāro'tīva bhārata

वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यते ।
दीर्घायुषो महाराज जरामृत्युविवर्जिताः

varṇāḥ svakarmaniratā na ca steno'tra dṛśyate |
dīrghāyuṣo mahārāja jarāmṛtyuvivarjitāḥ

प्रजास्तत्र विवर्धन्ते वर्षास्विव समुद्रगाः ।
नद्यः पुण्यजलास्तत्र गङ्गा च बहुधा गता

prajāstatra vivardhante varṣāsviva samudragāḥ |
nadyaḥ puṇyajalāstatra gaṅgā ca bahudhā gatā

सुकुमारी कुमारी च शीताशी वेणिका तथा ।
महानदी च कौरव्य तथा मणिजला नदी

sukumārī kumārī ca śītāśī veṇikā tathā |
mahānadī ca kauravya tathā maṇijalā nadī

चक्षुर्वर्धनिका चैव नदी भरतसत्तम ।
तत्र प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः कुरुकुलोद्वह

cakṣurvardhanikā caiva nadī bharatasattama |
tatra pravṛttāḥ puṇyodā nadyaḥ kurukulodvaha

सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः ।
न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च

sahasrāṇāṃ śatānyeva yato varṣati vāsavaḥ |
na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca

शक्यन्ते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः ।
तत्र पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकसंमताः

śakyante parisaṃkhyātuṃ puṇyāstā hi saridvarāḥ |
tatra puṇyā janapadāścatvāro lokasaṃmatāḥ

मङ्गाश्च मशकाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा ।
मङ्गा ब्राह्मणभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता नृप

maṅgāśca maśakāścaiva mānasā mandagāstathā |
maṅgā brāhmaṇabhūyiṣṭhāḥ svakarmaniratā nṛpa

मशकेषु च राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः ।
मानसाश्च महाराज वैश्यधर्मोपजीविनः

maśakeṣu ca rājanyā dhārmikāḥ sarvakāmadāḥ |
mānasāśca mahārāja vaiśyadharmopajīvinaḥ

सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः ।
शूद्रास्तु मन्दगा नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः

sarvakāmasamāyuktāḥ śūrā dharmārthaniścitāḥ |
śūdrāstu mandagā nityaṃ puruṣā dharmaśīlinaḥ

न तत्र राजा राजेन्द्र न दण्डो न च दण्डिकाः ।
स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम्

na tatra rājā rājendra na daṇḍo na ca daṇḍikāḥ |
svadharmeṇaiva dharmajñāste rakṣanti parasparam

एतावदेव शक्यं तु तत्र द्वीपे प्रभाषितुम् ।
एतदेव च श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि

etāvadeva śakyaṃ tu tatra dvīpe prabhāṣitum |
etadeva ca śrotavyaṃ śākadvīpe mahaujasi