अध्याय 118: भीष्म का अन्तिम महासंहार

असंव्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ठमनुवर्तिषु ।
ब्रह्मलोकपराः सर्वे समपद्यन्त भारत

asaṃvyūḍheṣvanīkeṣu bhūyiṣṭhamanuvartiṣu |
brahmalokaparāḥ sarve samapadyanta bhārata

च ह्यनीकमनीकेषु समसञ्जत संकले ।
रथा न रथिभिः सार्धं पादाता न पदातिभिः

ca hyanīkamanīkeṣu samasañjata saṃkale |
rathā na rathibhiḥ sārdhaṃ pādātā na padātibhiḥ

अश्वा नाश्वैरयुध्यन्त गजा न गजयोधिभिः ।
उन्मत्तवन्महाराज युध्यन्ते तत्र भारत

aśvā nāśvairayudhyanta gajā na gajayodhibhiḥ |
unmattavanmahārāja yudhyante tatra bhārata

महान्व्यतिकरो रौद्रः सेनयोः समपद्यत ।
नरनागगणेष्वेवं विकीर्णेषु च सर्वशः

mahānvyatikaro raudraḥ senayoḥ samapadyata |
naranāgagaṇeṣvevaṃ vikīrṇeṣu ca sarvaśaḥ

क्षये तस्मिन्महारौद्रे निर्विशेषमजायत ।
ततः शल्यः कृपश्चैव चित्रसेनश्च भारत

kṣaye tasminmahāraudre nirviśeṣamajāyata |
tataḥ śalyaḥ kṛpaścaiva citrasenaśca bhārata

दुःशासनो विकर्णश्च रथानास्थाय भास्वरान् ।
पाण्डवानां रणे शूरा ध्वजिनीं समकम्पयन्

duḥśāsano vikarṇaśca rathānāsthāya bhāsvarān |
pāṇḍavānāṃ raṇe śūrā dhvajinīṃ samakampayan

सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभिः ।
त्रातारं नाध्यगच्छद्वै मञ्जमानेव नौर्जंले

sā vadhyamānā samare pāṇḍusenā mahātmabhiḥ |
trātāraṃ nādhyagacchadvai mañjamāneva naurjaṃle

यथा हि शैशिरः कालो गवां मर्माणि कृन्तति ।
तथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मो मर्माणि कृन्तति

yathā hi śaiśiraḥ kālo gavāṃ marmāṇi kṛntati |
tathā pāṇḍusutānāṃ vai bhīṣmo marmāṇi kṛntati

तथैव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मना ।
नवमेघप्रतीकाशाः पातिता बहुधा गजाः

tathaiva tava sainyasya pārthena ca mahātmanā |
navameghapratīkāśāḥ pātitā bahudhā gajāḥ

मृद्यमानाश्च दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपाः ।
इषुभिस्ताड्यमानाश्च नाराचैश्च सहस्रशः

mṛdyamānāśca dṛśyante pārthena narayūthapāḥ |
iṣubhistāḍyamānāśca nārācaiśca sahasraśaḥ

पेतुरार्तस्वरं घोरं कृत्वा तत्र महागजाः ।
आनद्धाभरणैः कायैर्निहतानां महात्मनाम्

peturārtasvaraṃ ghoraṃ kṛtvā tatra mahāgajāḥ |
ānaddhābharaṇaiḥ kāyairnihatānāṃ mahātmanām

छन्नमायोधनं रेजे शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
तस्मिन्नेव महाराज महावीरवरक्षये

channamāyodhanaṃ reje śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
tasminneva mahārāja mahāvīravarakṣaye

भीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनञ्जये ।
ते पराक्रान्तमालोक्य राजन्युधि पितामहम्

bhīṣme ca yudhi vikrānte pāṇḍave ca dhanañjaye |
te parākrāntamālokya rājanyudhi pitāmaham

अभ्यवर्तन्त ते पुत्राः सर्वे सैन्यपुरस्कृताः ।
इच्छन्तो निधनं युद्धे स्वर्गं कृत्वा परायणम्

abhyavartanta te putrāḥ sarve sainyapuraskṛtāḥ |
icchanto nidhanaṃ yuddhe svargaṃ kṛtvā parāyaṇam

पाण्डवानभ्यवर्तन्त तस्मिन्वीरवरक्षये ।
पाण्डवापि महाराज स्मरन्तो विविधान्बहून्

pāṇḍavānabhyavartanta tasminvīravarakṣaye |
pāṇḍavāpi mahārāja smaranto vividhānbahūn

क्लेशान्कृतान्सपुत्रेण त्वया पूर्वं नराधिप ।
भयं त्यक्त्वा रणे शूरा ब्रह्मलोकाय तत्पराः

kleśānkṛtānsaputreṇa tvayā pūrvaṃ narādhipa |
bhayaṃ tyaktvā raṇe śūrā brahmalokāya tatparāḥ

तावकांस्तव पुत्रांश्च योधयन्ति प्रहृष्टवत् ।
सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथः

tāvakāṃstava putrāṃśca yodhayanti prahṛṣṭavat |
senāpatistu samare prāha senāṃ mahārathaḥ

अभिद्रवत गाङ्गेयं सोमकाः सृञ्जयैः सह ।
सेनापतिवचः श्रुत्वा सोमकाः सृञ्जयाश्च ते

abhidravata gāṅgeyaṃ somakāḥ sṛñjayaiḥ saha |
senāpativacaḥ śrutvā somakāḥ sṛñjayāśca te

अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं शरवृष्ट्या समाहताः ।
वध्यमानस्ततो राजन्पिता शान्तनवस्तव

abhyadravanta gāṅgeyaṃ śaravṛṣṭyā samāhatāḥ |
vadhyamānastato rājanpitā śāntanavastava

अमर्षवशमापन्नो योधयामास सृञ्जयान् ।
तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमता

amarṣavaśamāpanno yodhayāmāsa sṛñjayān |
tasya kīrtimatastāta purā rāmeṇa dhīmatā

संप्रदत्ताऽस्त्रशिक्षा वै परानीकविनाशनी ।
स तां विद्यामधिष्ठाय कुर्वन्तपरबलक्षयम्

saṃpradattā'straśikṣā vai parānīkavināśanī |
sa tāṃ vidyāmadhiṣṭhāya kurvantaparabalakṣayam

अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः ।
भीष्मो दशसहस्राणि जघान परवीरहा

ahanyahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ |
bhīṣmo daśasahasrāṇi jaghāna paravīrahā

तस्मिंस्तु दशमे प्राप्ते दिवसे भरतर्षभ ।
एको भीष्मो हि मत्स्येषु पाञ्चालेषु च संयुगे

tasmiṃstu daśame prāpte divase bharatarṣabha |
eko bhīṣmo hi matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṃyuge

गजाश्वममितं हत्वा हत्वा सप्त महारथान् ।
हत्वा पञ्चसहस्राणि रथानां प्रतिपामहः

gajāśvamamitaṃ hatvā hatvā sapta mahārathān |
hatvā pañcasahasrāṇi rathānāṃ pratipāmahaḥ

नराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दश ।
दन्तिनां च सहस्राणि हयानामयुतं पुनः

narāṇāṃ ca mahāyuddhe sahasrāṇi caturdaśa |
dantināṃ ca sahasrāṇi hayānāmayutaṃ punaḥ

शिक्षबलेन न्यहनत्पिता तव विशांपते ।
ततः सर्वमहीपानां क्षपयित्वा वरूथिनीम्

śikṣabalena nyahanatpitā tava viśāṃpate |
tataḥ sarvamahīpānāṃ kṣapayitvā varūthinīm

विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको निपातितः ।
शतानीकं च समरे हत्वा भीष्मः प्रतापवान्

virāṭasya priyo bhrātā śatānīko nipātitaḥ |
śatānīkaṃ ca samare hatvā bhīṣmaḥ pratāpavān

सहस्राणि महाराज राज्ञां भल्लैरपातयत् ।
उद्विग्नाः समरे योधा विक्रोशन्ति धनञ्जयम्

sahasrāṇi mahārāja rājñāṃ bhallairapātayat |
udvignāḥ samare yodhā vikrośanti dhanañjayam

ये च केचन पार्थानामभियाता धनञ्जयम् ।
राजानो भीष्ममासाद्य गतास्ते यमसादनम्

ye ca kecana pārthānāmabhiyātā dhanañjayam |
rājāno bhīṣmamāsādya gatāste yamasādanam

किरन्दश दिशो भीष्मः शरजालैः समन्ततः ।
अतीत्य सेनां पार्थानामवतस्थे चमूमुखे

kirandaśa diśo bhīṣmaḥ śarajālaiḥ samantataḥ |
atītya senāṃ pārthānāmavatasthe camūmukhe

स कृत्वा सुमहत्कर्म तस्मिन्वै दशमेऽहनि ।
सेनयोरन्तरे तिष्ठन्प्रगृहीतशरासनः

sa kṛtvā sumahatkarma tasminvai daśame'hani |
senayorantare tiṣṭhanpragṛhītaśarāsanaḥ

न चैनं पार्थिवाः केचिच्छक्ता राजन्निरीक्षितुम् ।
मध्यं प्राप्तं यथा ग्रीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि

na cainaṃ pārthivāḥ kecicchaktā rājannirīkṣitum |
madhyaṃ prāptaṃ yathā grīṣme tapantaṃ bhāskaraṃ divi

यथा दैत्यचमूं शक्रस्तापयामास संयुगे ।
तथा भीष्मः पाण्डवेयांस्तापयामास भारत

yathā daityacamūṃ śakrastāpayāmāsa saṃyuge |
tathā bhīṣmaḥ pāṇḍaveyāṃstāpayāmāsa bhārata

तथा चैनं पराक्रान्तमालोक्य मधुसूदनः ।
उवाच देवकीपुत्रः प्रीयमाणो धनञ्जयम्

tathā cainaṃ parākrāntamālokya madhusūdanaḥ |
uvāca devakīputraḥ prīyamāṇo dhanañjayam

एष शान्तनवो भीष्मः सेनयोरन्तरे स्थितः ।
सन्निहत्य बलादेनं विजयस्ते भविष्यति

eṣa śāntanavo bhīṣmaḥ senayorantare sthitaḥ |
sannihatya balādenaṃ vijayaste bhaviṣyati

बलात्संस्तम्भयस्वैनं यत्रैषा भिद्यते चमूः ।
न हि भीष्मशरानन्यः सोढुमुत्सहते विभो

balātsaṃstambhayasvainaṃ yatraiṣā bhidyate camūḥ |
na hi bhīṣmaśarānanyaḥ soḍhumutsahate vibho

ततस्तस्मिन्क्षणे राजंश्चोदितो वानरध्वजः ।
सध्वजं सरथं साश्वं भीष्ममन्तर्दधे शरैः

tatastasminkṣaṇe rājaṃścodito vānaradhvajaḥ |
sadhvajaṃ sarathaṃ sāśvaṃ bhīṣmamantardadhe śaraiḥ

स चापि कुरुमुख्यानामृषभः पाण्डवेरितान् ।
सरव्रतैः शरव्रातान्बहुधा विदुधाव तान्

sa cāpi kurumukhyānāmṛṣabhaḥ pāṇḍaveritān |
saravrataiḥ śaravrātānbahudhā vidudhāva tān

ततः पाञ्चालराजश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ।
पाण्डवो भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

tataḥ pāñcālarājaśca dhṛṣṭaketuśca vīryavān |
pāṇḍavo bhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

यमौ च चेकितानश्च केकयाः पञ्च चैव ह ।
सात्यकिश्च महाबाहुः सौभद्रोऽथ घटोत्कचः

yamau ca cekitānaśca kekayāḥ pañca caiva ha |
sātyakiśca mahābāhuḥ saubhadro'tha ghaṭotkacaḥ

द्रौपदेयाः शिखण्डी च कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् ।
विराटश्च महाराज पाण्डवेया महाबलाः

draupadeyāḥ śikhaṇḍī ca kuntibhojaśca vīryavān |
virāṭaśca mahārāja pāṇḍaveyā mahābalāḥ

एते चान्ये च बहवः पीडिता भीष्मसायकैः ।
समुद्धृताः फल्गुनेन निमग्नाः शोकसागरे

ete cānye ca bahavaḥ pīḍitā bhīṣmasāyakaiḥ |
samuddhṛtāḥ phalgunena nimagnāḥ śokasāgare

ततः शिखण्डी वेगेन प्रगृह्य परमायुधम् ।
भीष्ममेवाभिदुद्राव रक्ष्यमाणः किरीटिना

tataḥ śikhaṇḍī vegena pragṛhya paramāyudham |
bhīṣmamevābhidudrāva rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā

ततोऽस्यानुचरान्हत्वा सर्वान्रणविभागवित् ।
भीष्ममेवाभिदुद्राव बीभत्सुरपराजितः

tato'syānucarānhatvā sarvānraṇavibhāgavit |
bhīṣmamevābhidudrāva bībhatsuraparājitaḥ

सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
विराटो द्रुपदश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

sātyakiścekitānaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
virāṭo drupadaścaiva mādrīputrau ca pāṇḍavau

दुद्रुवुर्भीष्ममेवाजौ रक्षिता दृढधन्वना ।
अभिमन्युश्च समरे द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः

dudruvurbhīṣmamevājau rakṣitā dṛḍhadhanvanā |
abhimanyuśca samare draupadyāḥ pañca cātmajāḥ

ददृशुः समरे भीष्मं समुद्यतमहायुधम् ।
ते सर्वे दृढधन्वानः संयुगेष्वपलायिनः

dadṛśuḥ samare bhīṣmaṃ samudyatamahāyudham |
te sarve dṛḍhadhanvānaḥ saṃyugeṣvapalāyinaḥ

बहुधा भीष्ममानर्च्छुर्मार्गणैः क्षतमार्गणैः ।
विधूय तान्बाणगणान्ये मुक्ताः पार्थिवोत्तमैः

bahudhā bhīṣmamānarcchurmārgaṇaiḥ kṣatamārgaṇaiḥ |
vidhūya tānbāṇagaṇānye muktāḥ pārthivottamaiḥ

पाण्डवानामदीनात्मा व्यगाहत वरूथिनीम् ।
चक्रे शरविघातं च क्रीडन्निव पितामहः

pāṇḍavānāmadīnātmā vyagāhata varūthinīm |
cakre śaravighātaṃ ca krīḍanniva pitāmahaḥ

नाभिसंधत्त पाञ्चाल्ये स्मयमानो मुहुर्मुहुः ।
स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मृत्य भीष्मो बाणाञ्शिखण्डिने

nābhisaṃdhatta pāñcālye smayamāno muhurmuhuḥ |
strītvaṃ tasyānusaṃsmṛtya bhīṣmo bāṇāñśikhaṇḍine

जघान द्रुपदानीके रथान्सप्त महारथः ।
ततः किलकिलाशब्दः क्षणेन समभूत्तदा

jaghāna drupadānīke rathānsapta mahārathaḥ |
tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣaṇena samabhūttadā

मत्स्यपाञ्चालचेदीनां तमेकमभिधावताम् ।
ते नराश्वरथव्रातैर्मार्गणैश्च परंतप

matsyapāñcālacedīnāṃ tamekamabhidhāvatām |
te narāśvarathavrātairmārgaṇaiśca paraṃtapa

तमेकं छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम् ।
भीष्मं भागीरथीपुत्रं प्रतपन्तं रणे रिपून्

tamekaṃ chādayāmāsurmeghā iva divākaram |
bhīṣmaṃ bhāgīrathīputraṃ pratapantaṃ raṇe ripūn

ततस्तस्य च तेषां च युद्धे देवासुरोपमे ।
किरीटी भीष्ममानर्च्छ पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्

tatastasya ca teṣāṃ ca yuddhe devāsuropame |
kirīṭī bhīṣmamānarccha puraskṛtya śikhaṇḍinam