अध्याय 117: भीष्म शिखण्डी के बाणों को जलधारा सा सहते हैं

शिखण्डी तु रणे भीष्ममासाद्य पुरुषर्षभम् ।
दशभिर्निशितैर्भल्लैराजघान स्तनान्तरे

śikhaṇḍī tu raṇe bhīṣmamāsādya puruṣarṣabham |
daśabhirniśitairbhallairājaghāna stanāntare

शिखण्डिनं तु गाङ्गेयः क्रोधदीप्तेन चक्षुषा ।
संप्रेक्षत कटाक्षेण निर्दहन्निव भारत

śikhaṇḍinaṃ tu gāṅgeyaḥ krodhadīptena cakṣuṣā |
saṃprekṣata kaṭākṣeṇa nirdahanniva bhārata

स्त्रीत्वं तस्य स्मरन्राजन्सर्वलोकस्य पश्यतः ।
नाजघान रणे भीष्मः स च तन्नावबुद्धवान्

strītvaṃ tasya smaranrājansarvalokasya paśyataḥ |
nājaghāna raṇe bhīṣmaḥ sa ca tannāvabuddhavān

अर्जुनस्तु महाराज शिखण्डिनमभाषत ।
अभित्वरस्वास्य वधे शिखण्डिन्रथसत्तम

arjunastu mahārāja śikhaṇḍinamabhāṣata |
abhitvarasvāsya vadhe śikhaṇḍinrathasattama

किं ते विवक्षया वीर जहि भीष्मं महारथम् ।
न ह्यन्यमनुपश्यामि कंचिद्यौधिष्ठिरे बले

kiṃ te vivakṣayā vīra jahi bhīṣmaṃ mahāratham |
na hyanyamanupaśyāmi kaṃcidyaudhiṣṭhire bale

यः शक्तः समरे भीष्मं योधयेत पितामहम् ।
ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

yaḥ śaktaḥ samare bhīṣmaṃ yodhayeta pitāmaham |
ṛte tvāṃ puruṣavyāghra satyametadbravīmi te

एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ ।
शरैर्नानाविधैस्तूर्णं पितामहमुपाद्रवत्

evamuktastu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha |
śarairnānāvidhaistūrṇaṃ pitāmahamupādravat

अचिन्तयित्वा तान्बाणान्पिता देवव्रतस्तव ।
अर्जुनं समरे क्रुद्धं वारयामास सायकैः

acintayitvā tānbāṇānpitā devavratastava |
arjunaṃ samare kruddhaṃ vārayāmāsa sāyakaiḥ

तथैव च चमूं सर्वां पाण्डवानां महारथः ।
अप्रैषीत्स शरैस्तीक्ष्णैः परलोकाय मारिष

tathaiva ca camūṃ sarvāṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ |
apraiṣītsa śaraistīkṣṇaiḥ paralokāya māriṣa

तथैव पाण्डवा राजन्सैन्येन महता वृताः ।
भीष्मं संछादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम्

tathaiva pāṇḍavā rājansainyena mahatā vṛtāḥ |
bhīṣmaṃ saṃchādayāmāsurmeghā iva divākaram

स समन्तात्परिवृतो भीष्मो हि भरतर्षभ ।
निर्ददाह रणे शूरान्वने वह्निरिव ज्वलन्

sa samantātparivṛto bhīṣmo hi bharatarṣabha |
nirdadāha raṇe śūrānvane vahniriva jvalan

तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् ।
अयोधयच्च यत्पार्थं जुगोप च पितामहम्

tatrādbhutamapaśyāma tava putrasya pauruṣam |
ayodhayacca yatpārthaṃ jugopa ca pitāmaham

कर्मणा तेन समरे तव पुत्रस्य धन्विनः ।
दुःशासनस्य तुतुषुः सर्वे लोका महात्मनः

karmaṇā tena samare tava putrasya dhanvinaḥ |
duḥśāsanasya tutuṣuḥ sarve lokā mahātmanaḥ

यदेकः समरे पार्थान्सानुगान्समयोधयत् ।
न चैनं पाण्डवा युद्धे वारयामासुरुल्बणम्

yadekaḥ samare pārthānsānugānsamayodhayat |
na cainaṃ pāṇḍavā yuddhe vārayāmāsurulbaṇam

दुःशासनेन समरे रथिनो विरथीकृताः ।
सादिनश्च महेष्वासा हस्तिनश्च महाबलाः

duḥśāsanena samare rathino virathīkṛtāḥ |
sādinaśca maheṣvāsā hastinaśca mahābalāḥ

विनिर्भिन्नाः शरैस्तीक्ष्णैर्निपेतुर्वसुधातले ।
शरातुरास्तथैवान्ये दन्तिनो विद्रुता दिशः

vinirbhinnāḥ śaraistīkṣṇairnipeturvasudhātale |
śarāturāstathaivānye dantino vidrutā diśaḥ

यथाग्निरिन्धनं प्राप्य ज्वलेद्दीप्तार्चिरुल्बणम् ।
तथा जज्वाल पुत्रस्ते पाण्डुसेनां विनिर्दहन्

yathāgnirindhanaṃ prāpya jvaleddīptārcirulbaṇam |
tathā jajvāla putraste pāṇḍusenāṃ vinirdahan

तं भारतमहामात्रं पाण्डवानां महारथः ।
जेतुं नोत्सहते कश्चिन्नाभ्युद्यातुं कथंचन

taṃ bhāratamahāmātraṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ |
jetuṃ notsahate kaścinnābhyudyātuṃ kathaṃcana

ऋते महेन्द्रतनयाच्छ्वेताश्वात्कृष्णसारथेः ।
स हि तं समरे राजन्निर्जित्य विजयोऽर्जुनः

ṛte mahendratanayācchvetāśvātkṛṣṇasāratheḥ |
sa hi taṃ samare rājannirjitya vijayo'rjunaḥ

भीष्ममेवाभिदुद्राव सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।
विजितस्तव पुत्रोऽपि भीष्मबाहुव्यपाश्रयः

bhīṣmamevābhidudrāva sarvasainyasya paśyataḥ |
vijitastava putro'pi bhīṣmabāhuvyapāśrayaḥ

पुनः पुनः समाश्वस्य प्रायुध्यत मदोत्कटः ।
अर्जुनस्तु रणे राजन्योधयन्संव्यराजत

punaḥ punaḥ samāśvasya prāyudhyata madotkaṭaḥ |
arjunastu raṇe rājanyodhayansaṃvyarājata

शिखण्डी तु रणे राजन्विव्याधैव पितामहम् ।
शरैरशनिसंस्पर्शैस्तथा सर्पविषोपमैः

śikhaṇḍī tu raṇe rājanvivyādhaiva pitāmaham |
śarairaśanisaṃsparśaistathā sarpaviṣopamaiḥ

न च स्म ते रुजं चक्रुः पितुस्तव जनेश्वर ।
स्मय्रमानस्तु गाङ्गेयस्तान्बाणाञ्जगृहे तदा

na ca sma te rujaṃ cakruḥ pitustava janeśvara |
smayramānastu gāṅgeyastānbāṇāñjagṛhe tadā

उष्णार्तो हि नरो यद्वज्जलधाराः प्रतीच्छति ।
तथा जग्राह गाङ्गेयः शरधाराः शिखण्डिनः

uṣṇārto hi naro yadvajjaladhārāḥ pratīcchati |
tathā jagrāha gāṅgeyaḥ śaradhārāḥ śikhaṇḍinaḥ

तं क्षत्रिया महाराज ददृशुर्घोरमाहवे ।
भीष्मं दहन्तं सैन्यानि पाण्डवानां महात्मनां

taṃ kṣatriyā mahārāja dadṛśurghoramāhave |
bhīṣmaṃ dahantaṃ sainyāni pāṇḍavānāṃ mahātmanāṃ

ततोऽब्रवीत्तव सुतः सर्वसैन्यानि मारिष ।
अभिद्रवत संग्रामे फल्गुनं सर्वतो रणे

tato'bravīttava sutaḥ sarvasainyāni māriṣa |
abhidravata saṃgrāme phalgunaṃ sarvato raṇe

भीष्मो वः समरे सर्वान्पायिष्यति धर्मवित् ।
तद्भयं सुमहत्त्यक्त्वा पाण्डवान्प्रति युध्यत

bhīṣmo vaḥ samare sarvānpāyiṣyati dharmavit |
tadbhayaṃ sumahattyaktvā pāṇḍavānprati yudhyata

एष तालेन महता भीष्मस्तिष्ठति पालयन् ।
सर्वेषां धार्तराष्ट्राणां समरे शर्म वर्म च

eṣa tālena mahatā bhīṣmastiṣṭhati pālayan |
sarveṣāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ samare śarma varma ca

देवा अपि समुद्युक्ता नालं भीष्मं समासितुम् ।
किमु पार्था महात्मानं मर्त्यभूता महाबलाः

devā api samudyuktā nālaṃ bhīṣmaṃ samāsitum |
kimu pārthā mahātmānaṃ martyabhūtā mahābalāḥ

तस्माद्द्रवत मा योधाः फल्गुनं प्राप्य संयुगे ।
अहमद्य रणे यत्तो योधयिष्यामि पाण्डवम्

tasmāddravata mā yodhāḥ phalgunaṃ prāpya saṃyuge |
ahamadya raṇe yatto yodhayiṣyāmi pāṇḍavam

सहितः सर्वतो यत्तैर्भवद्भिर्वसुधाधिपैः ।
तच्छ्रुत्वा तु वचो राजंस्तव पुत्रस्य धन्विनः

sahitaḥ sarvato yattairbhavadbhirvasudhādhipaiḥ |
tacchrutvā tu vaco rājaṃstava putrasya dhanvinaḥ

अर्जुनं प्रति संयत्ता बलवन्तो महाबलाः ।
ते विदेहाः कलिङ्गाश्च दासेरकगणाश्च ह

arjunaṃ prati saṃyattā balavanto mahābalāḥ |
te videhāḥ kaliṅgāśca dāserakagaṇāśca ha

अभिपेतुर्निषादाश्च सौवीराश्च महारणे ।
बाह्लीका दरदाश्चैव प्रतीच्योदीच्यमालवाः

abhipeturniṣādāśca sauvīrāśca mahāraṇe |
bāhlīkā daradāścaiva pratīcyodīcyamālavāḥ

अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ।
साल्वः शकास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयौः सह

abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ |
sālvaḥ śakāstrigartāśca ambaṣṭhāḥ kekayauḥ saha

अभिपेतू रणे पार्थं पतङ्गा इव पावकम् ।
स तान्सर्वान्सहानीकान्महाराज महारथान्

abhipetū raṇe pārthaṃ pataṅgā iva pāvakam |
sa tānsarvānsahānīkānmahārāja mahārathān

दिव्यान्यस्त्राणि संचिन्त्य प्रसंधाय धनञ्जयः ।
स तैरस्त्रैर्महावेगैर्ददाह सुमहाबलः

divyānyastrāṇi saṃcintya prasaṃdhāya dhanañjayaḥ |
sa tairastrairmahāvegairdadāha sumahābalaḥ

शरप्रतापैर्बीभत्सुः पतङ्गानिव पावकः ।
तस्य बाणसहस्राणि सृजतो दृढधन्विनः

śarapratāpairbībhatsuḥ pataṅgāniva pāvakaḥ |
tasya bāṇasahasrāṇi sṛjato dṛḍhadhanvinaḥ

दीप्यमानमिवाकाशे गाण्डीवं समदृश्यत ।
ते शरार्ता महाराज विप्रकीर्णमहाध्वजाः

dīpyamānamivākāśe gāṇḍīvaṃ samadṛśyata |
te śarārtā mahārāja viprakīrṇamahādhvajāḥ

नाभ्यवर्तन्त राजानः सहिता वानरध्वजम् ।
सध्वजा रथिनः पेतुर्हयारोहा हयैः सह

nābhyavartanta rājānaḥ sahitā vānaradhvajam |
sadhvajā rathinaḥ peturhayārohā hayaiḥ saha

सगजाश्च गजारोहाः किरीटिशरताडिताः ।
ततोऽर्जुनभुजोत्सृष्टैरावृताऽऽसीद्वसुंधरा

sagajāśca gajārohāḥ kirīṭiśaratāḍitāḥ |
tato'rjunabhujotsṛṣṭairāvṛtā''sīdvasuṃdharā

विद्रुतं दिक्षु सर्वासु शरैर्बलमदृश्यत ।
अथ पार्थो महाराज द्रावयित्वा वरूथिनीम्

vidrutaṃ dikṣu sarvāsu śarairbalamadṛśyata |
atha pārtho mahārāja drāvayitvā varūthinīm

दुःशासनाय सुबहून्प्रेषयामास सायकान् ।
ते तु भित्त्वा तव सुतं दुःशासनमयोमुखाः

duḥśāsanāya subahūnpreṣayāmāsa sāyakān |
te tu bhittvā tava sutaṃ duḥśāsanamayomukhāḥ

धरणीं विविशुः सर्वे वल्मीकमिव पन्नगाः ।
हयांश्चास्य ततो जघ्ने सारथिं च न्यपातयत्

dharaṇīṃ viviśuḥ sarve valmīkamiva pannagāḥ |
hayāṃścāsya tato jaghne sārathiṃ ca nyapātayat

विविंशतिं च विंशत्या विरथीकृतवान्प्रभुः ।
आजघान भृशं चैव पञ्चभिर्नतपर्वभिः

viviṃśatiṃ ca viṃśatyā virathīkṛtavānprabhuḥ |
ājaghāna bhṛśaṃ caiva pañcabhirnataparvabhiḥ

कृपं विकर्णं शल्यं च विद्ध्वा बहुभिरायसैः ।
चकार विरथांश्चैव कौन्तेयः श्वेतवाहनः

kṛpaṃ vikarṇaṃ śalyaṃ ca viddhvā bahubhirāyasaiḥ |
cakāra virathāṃścaiva kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ

एवं ते विरथाः सर्वे कृपः शल्यश्च मारिष ।
दुःशासनो विकर्णश्च तथैव च विविंशतिः

evaṃ te virathāḥ sarve kṛpaḥ śalyaśca māriṣa |
duḥśāsano vikarṇaśca tathaiva ca viviṃśatiḥ

संप्राद्रवन्त समरे निर्जिताः सव्यसाचिना ।
पूर्वाह्णे भरतश्रेष्ठ पराजित्य महारथान्

saṃprādravanta samare nirjitāḥ savyasācinā |
pūrvāhṇe bharataśreṣṭha parājitya mahārathān

प्रजज्वाल रणे पार्थो विधूम इव पावकः ।
तथैव शरवर्षेण भास्करो रश्मिवानिव

prajajvāla raṇe pārtho vidhūma iva pāvakaḥ |
tathaiva śaravarṣeṇa bhāskaro raśmivāniva

अन्यानपि महाराज तापयामास पार्थिवान् ।
पराङ्मुखीकृत्य तथा शरवर्षैर्महारथान्

anyānapi mahārāja tāpayāmāsa pārthivān |
parāṅmukhīkṛtya tathā śaravarṣairmahārathān

प्रावर्तयत संग्रामे शोणितोदां महानदीम् ।
मध्येन कुरुसैन्यानां पाण्डवानां च भारत

prāvartayata saṃgrāme śoṇitodāṃ mahānadīm |
madhyena kurusainyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata

तस्मिन्नतिमहाभीमे राजन्वीरवरक्षये ।
भीष्मं प्रति पराक्रान्ताः पाण्डवाः सह सृञ्जयैः

tasminnatimahābhīme rājanvīravarakṣaye |
bhīṣmaṃ prati parākrāntāḥ pāṇḍavāḥ saha sṛñjayaiḥ

ते पराक्रान्तमालोक्य युधि राजन्पितामहम् ।
न न्यवर्तन्त ते पुत्रा ब्रह्मलोकपुरस्कृताः

te parākrāntamālokya yudhi rājanpitāmaham |
na nyavartanta te putrā brahmalokapuraskṛtāḥ

इच्छन्तो निधनं युद्धे स्वर्गलोकपरायणाः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त तावका युद्धदुर्मदाः

icchanto nidhanaṃ yuddhe svargalokaparāyaṇāḥ |
pāṇḍavānabhyavartanta tāvakā yuddhadurmadāḥ

पाण्डवाश्च महाराज स्मरन्तो विविधान्बहून् ।
क्लेशान्कृतान्सपुत्रेण त्वया पूर्वं नराधिप

pāṇḍavāśca mahārāja smaranto vividhānbahūn |
kleśānkṛtānsaputreṇa tvayā pūrvaṃ narādhipa

भयं त्यक्त्वा रणे शूराः स्वर्गलोकपुरस्कृताः ।
तावकांस्तव पुत्रांश्च योधयन्ति स्म हृष्टवत्

bhayaṃ tyaktvā raṇe śūrāḥ svargalokapuraskṛtāḥ |
tāvakāṃstava putrāṃśca yodhayanti sma hṛṣṭavat

गजाश्च रथसङ्घाश्च बहुधा रथिभिर्हताः ।
रथाश्च निहता नागैर्हयाश्चैव पदातिभिः

gajāśca rathasaṅghāśca bahudhā rathibhirhatāḥ |
rathāśca nihatā nāgairhayāścaiva padātibhiḥ

अन्तरा च्छिद्यमानानि शरीराणि शिरांसि च ।
निपेतुर्दिक्षु सर्वासु गजाश्वरथयोधिनाम्

antarā cchidyamānāni śarīrāṇi śirāṃsi ca |
nipeturdikṣu sarvāsu gajāśvarathayodhinām

छन्नमायोधनं राजन्कुण्डलाङ्गदधारिभिः ।
पतितैः पात्यमानैश्च राजपुत्रैर्महारथैः

channamāyodhanaṃ rājankuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ |
patitaiḥ pātyamānaiśca rājaputrairmahārathaiḥ

रथनेमिनिकृत्तैश्च गजैश्चैवावपोथितैः ।
पादातश्चाप्यधावन्त साश्वाश्च हययोधिनः

rathaneminikṛttaiśca gajaiścaivāvapothitaiḥ |
pādātaścāpyadhāvanta sāśvāśca hayayodhinaḥ

गजाश्च रथयोधाश्च परिपेतुः समन्ततः ।
विकीर्णाश्च रथा भूमौ भग्रचक्रयुगध्वजाः

gajāśca rathayodhāśca paripetuḥ samantataḥ |
vikīrṇāśca rathā bhūmau bhagracakrayugadhvajāḥ

तद्गजाश्वरथौघानां रुधिरेण समुक्षितम ।
छन्नमायोधनं रेजे रक्ताभ्रमिव शारदम्

tadgajāśvarathaughānāṃ rudhireṇa samukṣitama |
channamāyodhanaṃ reje raktābhramiva śāradam

श्वानः काकाश्च गृध्राश्च वृका गोमायुभिः सह ।
प्रणेर्दुर्भक्ष्यमासाद्य विकृताश्च सगद्विजाः

śvānaḥ kākāśca gṛdhrāśca vṛkā gomāyubhiḥ saha |
praṇerdurbhakṣyamāsādya vikṛtāśca sagadvijāḥ

ववुर्बहुविधश्चैव दिक्षु सर्वासु मारुताः ।
दृश्यमानेषु रक्षःसु भूतेषु च नदत्सु च

vavurbahuvidhaścaiva dikṣu sarvāsu mārutāḥ |
dṛśyamāneṣu rakṣaḥsu bhūteṣu ca nadatsu ca

काञ्चनानि च दामानि पताकाश्च महाधनाः ।
धूयमाना व्यदृश्यन्त सहसा मारुतेरिताः

kāñcanāni ca dāmāni patākāśca mahādhanāḥ |
dhūyamānā vyadṛśyanta sahasā māruteritāḥ

श्वेतच्छत्रसहस्राणि सध्वजाश्च महारथाः ।
विकीर्णाः समदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः

śvetacchatrasahasrāṇi sadhvajāśca mahārathāḥ |
vikīrṇāḥ samadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ

सपताकाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुः शरातुराः ।
क्षत्रियाश्च मनुष्येन्द्र गदाशक्तिधनुर्धराः

sapatākāśca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ |
kṣatriyāśca manuṣyendra gadāśaktidhanurdharāḥ

समन्ततश्च दृश्यन्ते पतिता धरणीतले ।
इषुभिस्ताड्यमानाश्च नाराचैश्च सहस्रशः ।
पेतुरार्तस्वरं कृत्वा तत्रतत्र महागजाः

samantataśca dṛśyante patitā dharaṇītale |
iṣubhistāḍyamānāśca nārācaiśca sahasraśaḥ |
peturārtasvaraṃ kṛtvā tatratatra mahāgajāḥ

सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथः ।
अभ्यद्रवत गाङ्गेयं सैनिकाः किं कृतेन वः

senāpatistu samare prāha senāṃ mahārathaḥ |
abhyadravata gāṅgeyaṃ sainikāḥ kiṃ kṛtena vaḥ

सेनापतिवचः श्रुत्वा सोमकाः सह सृञ्जयैः ।
अभ्यद्रवन्त गोङ्गेयं शस्त्रवृष्ट्या समन्ततः

senāpativacaḥ śrutvā somakāḥ saha sṛñjayaiḥ |
abhyadravanta goṅgeyaṃ śastravṛṣṭyā samantataḥ

ततो भीष्मो महाराज दिव्यमस्त्रमुदीरयन् ।
अभ्यधावत कौन्तेयं मिषतां सर्वधन्विनाम्

tato bhīṣmo mahārāja divyamastramudīrayan |
abhyadhāvata kaunteyaṃ miṣatāṃ sarvadhanvinām

तं शिखण्डी रणे यान्तमभ्यद्रवत दंशितः ।
ततः समाहरद्भीष्मस्तदस्त्रं पावकोपमम्

taṃ śikhaṇḍī raṇe yāntamabhyadravata daṃśitaḥ |
tataḥ samāharadbhīṣmastadastraṃ pāvakopamam

एतस्मिन्नेव काले तु कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
निजघ्ने तावकं सैन्यं मोहयित्वा पितामहम्

etasminneva kāle tu kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ |
nijaghne tāvakaṃ sainyaṃ mohayitvā pitāmaham