अध्याय 115: जीवन से विरक्त भीष्म अपनी मृत्यु माँगते हैं

कथं शान्तनवो भीष्मो दशमेऽहनि सञ्जय ।
अयुध्यत महावीर्यः पाण्डवैः सह सृज्जयैः

kathaṃ śāntanavo bhīṣmo daśame'hani sañjaya |
ayudhyata mahāvīryaḥ pāṇḍavaiḥ saha sṛjjayaiḥ

कुरवश्च कथं युद्धे पाण्डवान्प्रत्यवारयन् ।
आचक्ष्व मे महायुद्धं भीष्मस्याहवशोभिनः

kuravaśca kathaṃ yuddhe pāṇḍavānpratyavārayan |
ācakṣva me mahāyuddhaṃ bhīṣmasyāhavaśobhinaḥ

कुरवः पाण्डवैः सार्धं यदयुध्यन्त भारत ।
यथा च तदभूद्युद्धं तत्तु वक्ष्यामि सांप्रतम्

kuravaḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yadayudhyanta bhārata |
yathā ca tadabhūdyuddhaṃ tattu vakṣyāmi sāṃpratam

गमिताः परलोकाय परमास्त्रैः किरीटिना ।
अहन्यहनि संप्राप्ते तावकानां महारथाः

gamitāḥ paralokāya paramāstraiḥ kirīṭinā |
ahanyahani saṃprāpte tāvakānāṃ mahārathāḥ

यथाप्रतिज्ञं कौरव्यः स चापि समितिंजयः ।
पार्थानामकरोद्भीष्मः सततं समिति क्षयम्

yathāpratijñaṃ kauravyaḥ sa cāpi samitiṃjayaḥ |
pārthānāmakarodbhīṣmaḥ satataṃ samiti kṣayam

कुरुभिः सहितं भीष्मं युध्यमानं परंतप ।
अर्जुनं च सपाञ्चाल्यं दृष्ट्वा संशयिता जनाः

kurubhiḥ sahitaṃ bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ paraṃtapa |
arjunaṃ ca sapāñcālyaṃ dṛṣṭvā saṃśayitā janāḥ

दशमेऽहनि तस्मिंस्तु भीष्मार्जुनसमागमे ।
अवर्तत महारौद्रः सततं समिति क्षयः

daśame'hani tasmiṃstu bhīṣmārjunasamāgame |
avartata mahāraudraḥ satataṃ samiti kṣayaḥ

तस्मिन्नयुतशो राजन्भूयशश्च परंतपः ।
भीष्मः शान्तनवो योधाञ्जघान परामास्त्रवित्

tasminnayutaśo rājanbhūyaśaśca paraṃtapaḥ |
bhīṣmaḥ śāntanavo yodhāñjaghāna parāmāstravit

येषामज्ञातकल्पानि नामगोत्राणि पार्थिव ।
ते हतास्तत्र भीष्मेण शूराः सर्वेऽनिवर्तिनः

yeṣāmajñātakalpāni nāmagotrāṇi pārthiva |
te hatāstatra bhīṣmeṇa śūrāḥ sarve'nivartinaḥ

दशाहानि तथा तप्त्वा भीष्मः पाण्डववाहिनीम् ।
निरविद्यत धर्मात्मा जीविते स परंतपः

daśāhāni tathā taptvā bhīṣmaḥ pāṇḍavavāhinīm |
niravidyata dharmātmā jīvite sa paraṃtapaḥ

स क्षिप्रं वधमन्विच्छन्नात्मनोऽभिसुखं रणे ।
न हन्यां मानवश्रेष्ठान्संग्रामेऽभिमुखानिति

sa kṣipraṃ vadhamanvicchannātmano'bhisukhaṃ raṇe |
na hanyāṃ mānavaśreṣṭhānsaṃgrāme'bhimukhāniti

चिन्तयित्वा महाबाहुः पिता देवव्रतस्तव ।
अभ्याशस्थं महाराज पाण्डवं वाक्यमब्रवीत्

cintayitvā mahābāhuḥ pitā devavratastava |
abhyāśasthaṃ mahārāja pāṇḍavaṃ vākyamabravīt

युधिष्ठिर महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
शृणुष्व वचनं तात धर्म्यं स्वर्ग्यं च जल्पतः

yudhiṣṭhira mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
śṛṇuṣva vacanaṃ tāta dharmyaṃ svargyaṃ ca jalpataḥ

निर्विष्णोऽस्मि भृशं तात देहेनानेन भारत ।
घ्नतश्च मे गतः कालः सुबहून्प्राणिनो रणे

nirviṣṇo'smi bhṛśaṃ tāta dehenānena bhārata |
ghnataśca me gataḥ kālaḥ subahūnprāṇino raṇe

तस्मात्पार्थं पुरोधाय पाञ्चालान्सृज्जयांस्तथा ।
मद्वधे क्रियतां यत्नो मम चेदिच्छसि प्रियम्

tasmātpārthaṃ purodhāya pāñcālānsṛjjayāṃstathā |
madvadhe kriyatāṃ yatno mama cedicchasi priyam

तस्य तन्मतमाज्ञाय पाण्डवः सत्यदर्शनः ।
भीष्मं प्रति ययौ राजा संग्रामे सह सृञ्जयैः

tasya tanmatamājñāya pāṇḍavaḥ satyadarśanaḥ |
bhīṣmaṃ prati yayau rājā saṃgrāme saha sṛñjayaiḥ

धृष्टद्युम्नस्ततो राजन्पाण्डवश्च युधिष्ठिरः ।
श्रुत्वा भीष्मस्य तां वाचं चोदयामासतुर्बलम्

dhṛṣṭadyumnastato rājanpāṇḍavaśca yudhiṣṭhiraḥ |
śrutvā bhīṣmasya tāṃ vācaṃ codayāmāsaturbalam

अभिद्रवध्यं युद्ध्यध्वं भीष्मं जयत संयुगे ।
रक्षिताः सत्यसन्धेन जिष्णुना रिपुजिष्णुना

abhidravadhyaṃ yuddhyadhvaṃ bhīṣmaṃ jayata saṃyuge |
rakṣitāḥ satyasandhena jiṣṇunā ripujiṣṇunā

अयं चापि महेष्वासः पार्षतो वाहिनीपतिः ।
भीमसेनश्च समरे पालयिष्यति वो ध्रुवम्

ayaṃ cāpi maheṣvāsaḥ pārṣato vāhinīpatiḥ |
bhīmasenaśca samare pālayiṣyati vo dhruvam

मा वो भीष्माद्भयं किंचिदस्त्वद्य युधि सृञ्जयाः ।
ध्रुवं भीष्मं विजेष्यामः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्

mā vo bhīṣmādbhayaṃ kiṃcidastvadya yudhi sṛñjayāḥ |
dhruvaṃ bhīṣmaṃ vijeṣyāmaḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam

ते तथा समयं कृत्वा दशमेऽहनि पाण्डवाः ।
ब्रह्मलोकपरा भूत्वा संजग्मुः क्रोधमूर्च्छिताः

te tathā samayaṃ kṛtvā daśame'hani pāṇḍavāḥ |
brahmalokaparā bhūtvā saṃjagmuḥ krodhamūrcchitāḥ

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य पाण्डवं च धनञ्जयम् ।
भीष्मस्य पातने यत्नं परमं ते समास्थिताः

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam |
bhīṣmasya pātane yatnaṃ paramaṃ te samāsthitāḥ

ततस्त्व सुतादिष्टा नानाजनपदेश्वराः ।
द्रोणेन सहपुत्रेण सहसेना महाबलाः

tatastva sutādiṣṭā nānājanapadeśvarāḥ |
droṇena sahaputreṇa sahasenā mahābalāḥ

दुःशासनश्च बलवान्सह सर्वैः सहोदरैः ।
भीष्मं समरमध्यस्थं पालयांचक्रिरे तदा

duḥśāsanaśca balavānsaha sarvaiḥ sahodaraiḥ |
bhīṣmaṃ samaramadhyasthaṃ pālayāṃcakrire tadā

ततस्तु तावकाः शूराः पुरस्कृत्य महाव्रतम् ।
शिखण्डिप्रमुखान्पार्थान्योधयन्ति स्म संयुगे

tatastu tāvakāḥ śūrāḥ puraskṛtya mahāvratam |
śikhaṇḍipramukhānpārthānyodhayanti sma saṃyuge

चेदिभिस्तु सपाञ्चालैः सहितो वानरध्वजः ।
ययौ शान्तनवं भीष्मं पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्

cedibhistu sapāñcālaiḥ sahito vānaradhvajaḥ |
yayau śāntanavaṃ bhīṣmaṃ puraskṛtya śikhaṇḍinam

द्रोणपुत्रं शिनेर्नप्ता धृष्टकेतुस्तु पौरवम् ।
अभिमन्युः सहामात्यं दुर्योधमयोधयत्

droṇaputraṃ śinernaptā dhṛṣṭaketustu pauravam |
abhimanyuḥ sahāmātyaṃ duryodhamayodhayat

विराटस्तु सहानीकः सहसेनं जयद्रथम् ।
वृद्धक्षत्रस्य दायादमाससाद परंतप

virāṭastu sahānīkaḥ sahasenaṃ jayadratham |
vṛddhakṣatrasya dāyādamāsasāda paraṃtapa

मद्रराजं महेष्वासं सहसैन्यं युधिष्ठिरः ।
भीमसेनोऽभिगुप्तस्तु नागानीकमुपाद्रवत्

madrarājaṃ maheṣvāsaṃ sahasainyaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmaseno'bhiguptastu nāgānīkamupādravat

अप्रधृष्यमनावार्यं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
द्रोणं प्रति ययौ यत्तः पाञ्चाल्यः सह सोदरैः

apradhṛṣyamanāvāryaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
droṇaṃ prati yayau yattaḥ pāñcālyaḥ saha sodaraiḥ

कर्णिकारध्वजं चैव सिंहकैतुररिंदमः ।
प्रत्युज्जगाम सौभद्रं राजपुत्रो बृहद्बलः

karṇikāradhvajaṃ caiva siṃhakaiturariṃdamaḥ |
pratyujjagāma saubhadraṃ rājaputro bṛhadbalaḥ

शिखण्डिनं च पुत्रास्ते पाण्डवं च धनञ्जयम् ।
राजभिः समरे पार्थमभिपेतुर्जिघांसवः

śikhaṇḍinaṃ ca putrāste pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam |
rājabhiḥ samare pārthamabhipeturjighāṃsavaḥ

तस्मिन्नतिमहाभीमे सेनयोर्वै पराक्रमे ।
संप्रधावत्स्वनीकेषु मेदिनी समकम्पत

tasminnatimahābhīme senayorvai parākrame |
saṃpradhāvatsvanīkeṣu medinī samakampata

तान्यनीकान्यनीकेषु समयुध्यन्त भारत ।
तावकानां परेषां च दृष्ट्वा शान्तनवं रणे

tānyanīkānyanīkeṣu samayudhyanta bhārata |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca dṛṣṭvā śāntanavaṃ raṇe

ततस्तेषां प्रयततामन्योन्यमभिधावताम् ।
प्रादुरासीन्महाशब्दो दिक्षु सर्वासु भारत

tatasteṣāṃ prayatatāmanyonyamabhidhāvatām |
prādurāsīnmahāśabdo dikṣu sarvāsu bhārata

शङ्खदुन्दुभिघोषश्च वारणानां च बृंहितैः ।
सिंहनादश्च सैन्यानां दारुणः समपद्यत

śaṅkhadundubhighoṣaśca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ |
siṃhanādaśca sainyānāṃ dāruṇaḥ samapadyata

सा च सर्वनरेन्द्राणां चन्द्रार्कसदृशी प्रभा ।
हाराङ्गदकिरीटेषु निष्प्रभा समपद्यत

sā ca sarvanarendrāṇāṃ candrārkasadṛśī prabhā |
hārāṅgadakirīṭeṣu niṣprabhā samapadyata

रजोमेघास्तु संजज्ञुः शस्त्रविद्युद्भिरावृताः ।
धनुषां चापि निर्घोषो दारुणः समपद्यत

rajomeghāstu saṃjajñuḥ śastravidyudbhirāvṛtāḥ |
dhanuṣāṃ cāpi nirghoṣo dāruṇaḥ samapadyata

बाणशङ्खप्रणादाश्च भेरीणां च महास्वनाः ।
रथघोषश्च संजज्ञे सेनयोरुभयोरपि

bāṇaśaṅkhapraṇādāśca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ |
rathaghoṣaśca saṃjajñe senayorubhayorapi

प्रासशक्त्यृष्टिसङ्घैश्च बाणौघैश्च समाकुलम् ।
निष्प्रकाशमिवाकाशं सेनयोः समपद्यत

prāsaśaktyṛṣṭisaṅghaiśca bāṇaughaiśca samākulam |
niṣprakāśamivākāśaṃ senayoḥ samapadyata

अन्योन्यं रथिनः पेतुर्वाजिनश्च महाहवे ।
कुञ्जरान्कुञ्जरा जघ्नुः पादातांश्च पदातयः

anyonyaṃ rathinaḥ peturvājinaśca mahāhave |
kuñjarānkuñjarā jaghnuḥ pādātāṃśca padātayaḥ

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह ।
भीष्महेतोर्नरव्याघ्र श्येनयोरामिषे यथा

tatrāsītsumahadyuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha |
bhīṣmahetornaravyāghra śyenayorāmiṣe yathā

तयोः समागमो घोरो बभूव युधि भारत ।
अन्योन्यस्य वधार्थाय जिगीषूणां महाहवे

tayoḥ samāgamo ghoro babhūva yudhi bhārata |
anyonyasya vadhārthāya jigīṣūṇāṃ mahāhave