अध्याय 114: भीम और अर्जुन कौरव सेना को बिखेर देते हैं

अर्जुनस्तु रणे शल्यं यतमानं महारथम् ।
छादयामास समरे शरैः सन्नतपर्वभिः

arjunastu raṇe śalyaṃ yatamānaṃ mahāratham |
chādayāmāsa samare śaraiḥ sannataparvabhiḥ

सुशर्माणं कृपं चव त्रिभीस्त्रिभिरविध्यत ।
प्राग्ज्योतिषं च समरे सैन्धवं च जयद्रथम्

suśarmāṇaṃ kṛpaṃ cava tribhīstribhiravidhyata |
prāgjyotiṣaṃ ca samare saindhavaṃ ca jayadratham

चित्रसेनं विकर्णं च कृतवर्माणमेव च ।
दुर्मर्षणं च राजेन्द्र ह्यावन्त्यौ च महारथौ

citrasenaṃ vikarṇaṃ ca kṛtavarmāṇameva ca |
durmarṣaṇaṃ ca rājendra hyāvantyau ca mahārathau

एकैकं त्रिभिरानर्च्छत्कङ्कबर्हिणवाजितैः ।
शरैरतिरथो युद्धे पीडयन्वाहिनीं तव

ekaikaṃ tribhirānarcchatkaṅkabarhiṇavājitaiḥ |
śarairatiratho yuddhe pīḍayanvāhinīṃ tava

जयद्रथो रणे पार्थं विद्ध्वा भारत सायकैः ।
भीमं विव्याध तरसा चित्रसेनरथे स्थितः

jayadratho raṇe pārthaṃ viddhvā bhārata sāyakaiḥ |
bhīmaṃ vivyādha tarasā citrasenarathe sthitaḥ

शल्यश्च समरे जिष्णुं कृपश्च रथिनां वरः ॥
विव्याधाते महाराज बहुधा मर्ममेदिभिः

śalyaśca samare jiṣṇuṃ kṛpaśca rathināṃ varaḥ ||
vivyādhāte mahārāja bahudhā marmamedibhiḥ

चित्रसेनादयश्चैव पुत्रास्तव विशांपते ।
पञ्चाभिः पञ्चभिस्तूर्णं सुंयुगे निशितैः शरैः

citrasenādayaścaiva putrāstava viśāṃpate |
pañcābhiḥ pañcabhistūrṇaṃ suṃyuge niśitaiḥ śaraiḥ

आजघ्नुरर्जुनं सङ्ख्ये भीमसेनं च मारिष ।
तौ तत्र रथिनां श्रेष्ठौ कौन्तेयौ भरतर्षभौ

ājaghnurarjunaṃ saṅkhye bhīmasenaṃ ca māriṣa |
tau tatra rathināṃ śreṣṭhau kaunteyau bharatarṣabhau

अपीडयेतां समरे त्रिगर्तानां महद्बलम् ।
सुशर्माणि रणे पार्थं शरैर्नवभिराशुगैः

apīḍayetāṃ samare trigartānāṃ mahadbalam |
suśarmāṇi raṇe pārthaṃ śarairnavabhirāśugaiḥ

ननाद बलवन्नादं त्रासयानो महद्बलम् ।
अन्ये च रथिनः शूरा भीमसेनधनञ्जयौ

nanāda balavannādaṃ trāsayāno mahadbalam |
anye ca rathinaḥ śūrā bhīmasenadhanañjayau

विव्यधुर्निशितैर्बाणै रुक्मपुङ्खैरजिह्मगैः ।
तेषां च रथिनां मध्ये कौन्तेयौ भरतर्षभौ

vivyadhurniśitairbāṇai rukmapuṅkhairajihmagaiḥ |
teṣāṃ ca rathināṃ madhye kaunteyau bharatarṣabhau

क्रीडमानौ रथोदारौ चित्ररूपौ व्यदृश्यताम् ।
आमिषेप्सू गवां मध्ये सिंहाविव मदोत्कटौ

krīḍamānau rathodārau citrarūpau vyadṛśyatām |
āmiṣepsū gavāṃ madhye siṃhāviva madotkaṭau

छित्त्वा धनूंषि शूराणां शरांश्च बहुधा रणे ।
पातयामासतुर्वीरौ शिरांसि शतशो नृणाम्

chittvā dhanūṃṣi śūrāṇāṃ śarāṃśca bahudhā raṇe |
pātayāmāsaturvīrau śirāṃsi śataśo nṛṇām

रथाश्च बहवो भग्ना हयाश्च शतशो हताः ।
गजाश्च सगजारोहाः पेतुरुर्व्यां महाहवे

rathāśca bahavo bhagnā hayāśca śataśo hatāḥ |
gajāśca sagajārohāḥ petururvyāṃ mahāhave

रथिनः सादिनश्चापि तत्रतत्र निषूदिताः ।
दृश्यन्ते बहवो राजन्वेषमानाः समन्ततः

rathinaḥ sādinaścāpi tatratatra niṣūditāḥ |
dṛśyante bahavo rājanveṣamānāḥ samantataḥ

हतैर्गजपदात्योघैर्वाजिभिश्च निषूदितैः ।
रथैश्च बहुधा भग्नैः समास्तीर्यत मेदिनी

hatairgajapadātyoghairvājibhiśca niṣūditaiḥ |
rathaiśca bahudhā bhagnaiḥ samāstīryata medinī

छत्रैश्च बहुधा च्छिन्नैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः ।
अङ्कुशैरपविद्धैश्च परिस्तोमैश्च भारत

chatraiśca bahudhā cchinnairdhvajaiśca vinipātitaiḥ |
aṅkuśairapaviddhaiśca paristomaiśca bhārata

केयूरैरङ्गदैर्हारै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा ।
उष्णीषैर्ऋष्टिभिश्चैव चामरव्यजनैरपि

keyūrairaṅgadairhārai rāṅkavairmṛditaistathā |
uṣṇīṣairṛṣṭibhiścaiva cāmaravyajanairapi

तत्रतत्रापविद्धैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः ।
ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां समास्तीर्यत मेदिनी

tatratatrāpaviddhaiśca bāhubhiścandanokṣitaiḥ |
ūrubhiśca narendrāṇāṃ samāstīryata medinī

तत्राद्भुतमपश्याम रणे पार्थस्य विक्रमम् ।
शरैः संवार्य तान्वीरान्यज्जघान महाबलः

tatrādbhutamapaśyāma raṇe pārthasya vikramam |
śaraiḥ saṃvārya tānvīrānyajjaghāna mahābalaḥ

पुत्रस्तु तव तं दृष्ट्वा भीमार्जुनपराक्रमम् ।
गाङ्गेयस्य रथाभ्याशमुपजग्मे महाबलः

putrastu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmārjunaparākramam |
gāṅgeyasya rathābhyāśamupajagme mahābalaḥ

कृपश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ नाजहुः संयुगं तदा

kṛpaśca kṛtavarmā ca saindhavaśca jayadrathaḥ |
vindānuvindāvāvantyau nājahuḥ saṃyugaṃ tadā

ततो भीमो महेष्वासः फल्गुनश्च महारथः ।
कौरवाणां चमूं घोरां भृशं दुद्रुवतू रणे

tato bhīmo maheṣvāsaḥ phalgunaśca mahārathaḥ |
kauravāṇāṃ camūṃ ghorāṃ bhṛśaṃ dudruvatū raṇe

ततो बर्हिणवाजानामयुतान्यर्बुदानि च ।
धनञ्जयरथे तूर्णं पातयन्ति स्म भूमिपाः

tato barhiṇavājānāmayutānyarbudāni ca |
dhanañjayarathe tūrṇaṃ pātayanti sma bhūmipāḥ

ततस्तञ्शरजालेन सन्निवार्य महारथान् ।
पार्थः समन्तात्समरे प्रेषयामास मृत्यवे

tatastañśarajālena sannivārya mahārathān |
pārthaḥ samantātsamare preṣayāmāsa mṛtyave

शल्यस्तु समरे जिष्णुं क्रीडन्निव महारथः ।
आजघानोरसि क्रुद्धो भल्लैः सन्नतपर्वभिः

śalyastu samare jiṣṇuṃ krīḍanniva mahārathaḥ |
ājaghānorasi kruddho bhallaiḥ sannataparvabhiḥ

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा हस्तावापं च पञ्चभिः ।
अथैनं सायकैस्तीक्ष्णैर्भृशं विव्याध मर्मणि

tasya pārtho dhanuśchittvā hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ |
athainaṃ sāyakaistīkṣṇairbhṛśaṃ vivyādha marmaṇi

अथान्यद्धनुरादाय समरे भारसाधनम् ।
मद्रेश्वरो रणे जिष्णुं ताडयामास रोषितः

athānyaddhanurādāya samare bhārasādhanam |
madreśvaro raṇe jiṣṇuṃ tāḍayāmāsa roṣitaḥ

त्रिभिः शरैर्महाराज वासुदेवं कच पञ्चभिः ।
भीमसेनं च नवभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्

tribhiḥ śarairmahārāja vāsudevaṃ kaca pañcabhiḥ |
bhīmasenaṃ ca navabhirbāhvorurasi cārpayat

ततो द्रोणो महाराज मागधश्च महारथः ।
दुर्योधनसमादिष्टौ तं देशमुपजग्मतुः

tato droṇo mahārāja māgadhaśca mahārathaḥ |
duryodhanasamādiṣṭau taṃ deśamupajagmatuḥ

यत्र पार्थो महाराज भीमसेनश्च पाण्डवः ।
कौरव्यस्य महासेनां जघ्नुतुः सुमहारथौ

yatra pārtho mahārāja bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
kauravyasya mahāsenāṃ jaghnutuḥ sumahārathau

जयत्सेनस्तु समरे भीमं भीमायुधं युधि ।
विव्याध निशितैर्बाणैरष्टभिर्भरतर्षभ

jayatsenastu samare bhīmaṃ bhīmāyudhaṃ yudhi |
vivyādha niśitairbāṇairaṣṭabhirbharatarṣabha

तं भीमो दशभिर्विद्धा पुनर्वीव्याध पञ्चभिः ।
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्

taṃ bhīmo daśabhirviddhā punarvīvyādha pañcabhiḥ |
sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat

उद्भ्रांतैस्तुरगैः सोऽथ द्रवमाणैः समन्ततः ।
मागधोऽपसृतो राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः

udbhrāṃtaisturagaiḥ so'tha dravamāṇaiḥ samantataḥ |
māgadho'pasṛto rājā sarvasainyasya paśyataḥ

द्रोणश्च विवरं दृष्ट्वा भीमसेनं शिलीमुखैः ।
विव्याध बाणैर्निशितैः पञ्चषष्टिभिरायसैः

droṇaśca vivaraṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ śilīmukhaiḥ |
vivyādha bāṇairniśitaiḥ pañcaṣaṣṭibhirāyasaiḥ

तं भीमः समरश्लाघी गुरुं पितृसमं रणे ।
विव्याध पञ्चभिर्भल्लैस्तथा षष्ट्या च भारत

taṃ bhīmaḥ samaraślāghī guruṃ pitṛsamaṃ raṇe |
vivyādha pañcabhirbhallaistathā ṣaṣṭyā ca bhārata

अर्जुनस्तु सुशर्माणं विद्ध्वा बहुभिरायसैः ।
व्यधमत्तस्य तत्सैन्यं महाभ्राणि यथाऽनिलः

arjunastu suśarmāṇaṃ viddhvā bahubhirāyasaiḥ |
vyadhamattasya tatsainyaṃ mahābhrāṇi yathā'nilaḥ

ततो भीष्मश्च राज च कौसल्यश्च बृहद्बलः ।
समवर्तन्त संक्रुद्धा भीमसेनधनञ्जयौ

tato bhīṣmaśca rāja ca kausalyaśca bṛhadbalaḥ |
samavartanta saṃkruddhā bhīmasenadhanañjayau

तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
अभ्यद्रवन्रणे भीष्मं व्यादितास्यमिवान्तकम्

tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
abhyadravanraṇe bhīṣmaṃ vyāditāsyamivāntakam

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् ।
अभ्यद्रवत संहृष्टो भयं त्यक्त्वा महारथात्

śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham |
abhyadravata saṃhṛṣṭo bhayaṃ tyaktvā mahārathāt

युधिष्ठिरमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
अयोधयन्रणे भीष्मं सहिताः सर्वसृञ्जयैः

yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam |
ayodhayanraṇe bhīṣmaṃ sahitāḥ sarvasṛñjayaiḥ

तथैव तावकाः सर्वे पुरस्कृत्य यतव्रतम् ।
शिखण्डिप्रमुखान्पार्थान्योधयन्ति स्म संयुगे

tathaiva tāvakāḥ sarve puraskṛtya yatavratam |
śikhaṇḍipramukhānpārthānyodhayanti sma saṃyuge

ततः प्रववृते युद्धं कौरवाणां भयावहम् ।
तत्र पाण्डुसुतैः सार्धं भीष्मस्य विजयं प्रति

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kauravāṇāṃ bhayāvaham |
tatra pāṇḍusutaiḥ sārdhaṃ bhīṣmasya vijayaṃ prati

तावकानां जये भीष्मो ग्लह आसीद्विशांपते ।
तत्र हि द्यूतमासक्तं विजयायेतराय वा

tāvakānāṃ jaye bhīṣmo glaha āsīdviśāṃpate |
tatra hi dyūtamāsaktaṃ vijayāyetarāya vā

धृष्टद्युम्नस्तु राजेन्द्र सर्वसैन्यान्यचोदयत् ।
अभ्यद्रवत गाङ्गेयं मा भैष्ट रथसत्तमाः

dhṛṣṭadyumnastu rājendra sarvasainyānyacodayat |
abhyadravata gāṅgeyaṃ mā bhaiṣṭa rathasattamāḥ

सेनापतिवचः श्रुत्वा पाण्डवानां वरूथिनी ।
भीष्मं समभ्ययात्तूर्णं प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे

senāpativacaḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ varūthinī |
bhīṣmaṃ samabhyayāttūrṇaṃ prāṇāṃstyaktvā mahāhave

भीष्मोऽपि रथिनां श्रेष्ठः प्रतिजग्राह तां चमूम् ।
आपतन्तीं महाराज वेलामिव महोदधिः

bhīṣmo'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pratijagrāha tāṃ camūm |
āpatantīṃ mahārāja velāmiva mahodadhiḥ