अध्याय 108: दसवाँ दिन: शिखण्डी पाण्डव सेना के अग्रभाग में

कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यवर्तत संयुगे ।
पाण्डवाश्च कथं भीष्मं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyamabhyavartata saṃyuge |
pāṇḍavāśca kathaṃ bhīṣmaṃ tanmamācakṣva sañjaya

ततः प्रभाते विमले सूर्यस्योदयनं प्रति ।
ताड्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेष्वानकेषु च

tataḥ prabhāte vimale sūryasyodayanaṃ prati |
tāḍyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣvānakeṣu ca

ध्मायमानेषु शङ्खेषु पाण्डरेषु समन्ततः ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य निर्याप्ताः पाण्डवा युधि

dhmāyamāneṣu śaṅkheṣu pāṇḍareṣu samantataḥ |
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya niryāptāḥ pāṇḍavā yudhi

कृत्वा व्यूहं महाराज सर्वशत्रुनिबर्हणम् ।
शिखण्डी सर्वसैन्यानामग्र आसीद्विशांपते

kṛtvā vyūhaṃ mahārāja sarvaśatrunibarhaṇam |
śikhaṇḍī sarvasainyānāmagra āsīdviśāṃpate

चक्ररक्षौ ततस्तस्य भीमसेनधनंजयौ ।
पृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चैव वीर्यवान्

cakrarakṣau tatastasya bhīmasenadhanaṃjayau |
pṛṣṭhato draupadeyāśca saubhadraścaiva vīryavān

सात्यकिश्चेकितानश्च तेषां गोप्ता महारथः ।
धृष्टद्युम्नस्ततः पश्चात्पाञ्चालैरभिरक्षितः

sātyakiścekitānaśca teṣāṃ goptā mahārathaḥ |
dhṛṣṭadyumnastataḥ paścātpāñcālairabhirakṣitaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा यमाभ्यां सहितः प्रभुः ।
प्रययौ सिंहनादेन नादयन्भरतर्षभ

tato yudhiṣṭhiro rājā yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ |
prayayau siṃhanādena nādayanbharatarṣabha

विराटस्तु ततः पश्चात्स्वेन सैन्येन संवृत्तः ।
द्रुपदश्च महाबाहो ततः पञ्चादुपाद्रवत्

virāṭastu tataḥ paścātsvena sainyena saṃvṛttaḥ |
drupadaśca mahābāho tataḥ pañcādupādravat

केकया भ्रातरः पञ्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ।
जघनं पालयामासुः पाण्डवेयश्च राक्षसः

kekayā bhrātaraḥ pañca dhṛṣṭaketuśca vīryavān |
jaghanaṃ pālayāmāsuḥ pāṇḍaveyaśca rākṣasaḥ

एवं व्यूह्य महासैन्यं पाण्डवास्तव वाहिनीम् ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा जीवितमात्मनः

evaṃ vyūhya mahāsainyaṃ pāṇḍavāstava vāhinīm |
abhyadravanta saṃgrāme tyaktvā jīvitamātmanaḥ

तथैव कुरवो राजन्भीष्मं कृत्वा महारथम् ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां प्रययुः पाण्डवान्प्रति

tathaiva kuravo rājanbhīṣmaṃ kṛtvā mahāratham |
agrataḥ sarvasainyānāṃ prayayuḥ pāṇḍavānprati

पुत्रैस्तव दुराधर्षो रक्षितः सुमहाबलैः ।
ततो द्रोणो महेष्वासः पुत्रश्चास्य महाबलः

putraistava durādharṣo rakṣitaḥ sumahābalaiḥ |
tato droṇo maheṣvāsaḥ putraścāsya mahābalaḥ

भगदत्तस्ततः पश्चाद्गजानीकेन संवृतः ।
कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तमनुव्रतौ

bhagadattastataḥ paścādgajānīkena saṃvṛtaḥ |
kṛpaśca kṛtavarmā ca bhagadattamanuvratau

काम्भोजराजो बलवांस्ततः पश्चात्सुदक्षिणः ।
मागधश्च जयत्सेनः सौबलश्च बृहद्बलः

kāmbhojarājo balavāṃstataḥ paścātsudakṣiṇaḥ |
māgadhaśca jayatsenaḥ saubalaśca bṛhadbalaḥ

तथैवान्ये महेष्वासाः सुशर्मप्रमुखा नृपाः ।
जघनं पालयामासुस्तव सैन्यस्य भारत

tathaivānye maheṣvāsāḥ suśarmapramukhā nṛpāḥ |
jaghanaṃ pālayāmāsustava sainyasya bhārata

दिवसेदिवसे प्राप्ते भीष्मः शान्तनवो युधि ।
आसुरानकरोद्व्यूहान्पैशाचानथ राक्षसान्

divasedivase prāpte bhīṣmaḥ śāntanavo yudhi |
āsurānakarodvyūhānpaiśācānatha rākṣasān

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत ।
अन्योन्यं निघ्नतां राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata |
anyonyaṃ nighnatāṃ rājanyamarāṣṭravivardhanam

अर्जुनप्रमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
भीष्मं युद्धेऽभ्यवर्तन्त किरन्तो विविधाञ्शरान्

arjunapramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam |
bhīṣmaṃ yuddhe'bhyavartanta kiranto vividhāñśarān

तत्र भारत भीमेन ताडितास्तावकाः शरैः ।
रुधिरौघपरिक्लिन्नाः परलोकं ययुस्तदा

tatra bhārata bhīmena tāḍitāstāvakāḥ śaraiḥ |
rudhiraughapariklinnāḥ paralokaṃ yayustadā

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः ।
तव सैनयं समासाद्य पीडयामासुरोजसा

nakulaḥ sahadevaśca sātyakiśca mahārathaḥ |
tava sainayaṃ samāsādya pīḍayāmāsurojasā

ते वध्यामानाः समरे तावका भरतर्षभ ।
नाशक्नुवन्वारयितुं पाण्डवानां महद्बलम्

te vadhyāmānāḥ samare tāvakā bharatarṣabha |
nāśaknuvanvārayituṃ pāṇḍavānāṃ mahadbalam

ततस्तु तावकं सैन्यं वध्यमानं समन्ततः ।
संप्राद्रवद्दशः दिशः काल्यमानं महारथैः

tatastu tāvakaṃ sainyaṃ vadhyamānaṃ samantataḥ |
saṃprādravaddaśaḥ diśaḥ kālyamānaṃ mahārathaiḥ

त्रातारं नाध्यगच्छन्त तावका भरतर्षभ ।
वध्यमानाः शितैर्बाणैः पाण्डवैः सह सृञ्जयैः

trātāraṃ nādhyagacchanta tāvakā bharatarṣabha |
vadhyamānāḥ śitairbāṇaiḥ pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ

पीड्यमानं बलं दृष्ट्वा पार्थैर्भीष्मः पराक्रमी ।
यदकार्षीद्रणे क्रुद्धस्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

pīḍyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā pārthairbhīṣmaḥ parākramī |
yadakārṣīdraṇe kruddhastanmamācakṣva sañjaya

कथं वा पाण्डवा युद्धे प्रत्युद्याताः परंतपाः ।
निघ्नन्तो मामकान्वीरांस्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

kathaṃ vā pāṇḍavā yuddhe pratyudyātāḥ paraṃtapāḥ |
nighnanto māmakānvīrāṃstanmamācakṣva sañjaya

आचक्षे ते महाराज यदकार्षीत्पिता तव ।
पीडिते तव पुत्रस्य सैन्ये पाण्डव सृञ्जयैः

ācakṣe te mahārāja yadakārṣītpitā tava |
pīḍite tava putrasya sainye pāṇḍava sṛñjayaiḥ

प्रंहृष्टमनसः शूराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
अभ्यवर्तन्त निघ्नन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम्

praṃhṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja |
abhyavartanta nighnantastava putrasya vāhinīm

तं विनाशं मनुष्येन्द्र नरवारणवाजिनाम् ।
नामृष्यत तदा भीष्मः सैन्यघातं रणे परैः

taṃ vināśaṃ manuṣyendra naravāraṇavājinām |
nāmṛṣyata tadā bhīṣmaḥ sainyaghātaṃ raṇe paraiḥ

स पाणडवान्महेष्वासः पञ्चालांश्चैव सृञ्जयान् ।
नाराचैर्वत्सदन्तैश्च शितैरञ्जलिकैस्तथा

sa pāṇaḍavānmaheṣvāsaḥ pañcālāṃścaiva sṛñjayān |
nārācairvatsadantaiśca śitairañjalikaistathā

अभ्यवर्षत दुर्धर्षस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।
स पाण्डवानां प्रवरान्पञ्च राजन्महारथान्

abhyavarṣata durdharṣastyaktvā jīvitamātmanaḥ |
sa pāṇḍavānāṃ pravarānpañca rājanmahārathān

आत्तशस्त्रो रणे यत्नाद्वारयामास सायकैः ।
नानाशस्त्रास्त्रवर्षैस्तान्वीर्यामर्षप्रवेरितैः

āttaśastro raṇe yatnādvārayāmāsa sāyakaiḥ |
nānāśastrāstravarṣaistānvīryāmarṣapraveritaiḥ

निजघ्ने समरे क्रुद्धो हस्त्यश्वं चामितं बहु ।
रथिनोऽपातयद्राजन्रथेभ्यः पुरुषर्षभ

nijaghne samare kruddho hastyaśvaṃ cāmitaṃ bahu |
rathino'pātayadrājanrathebhyaḥ puruṣarṣabha

सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यः पादातांश्च समागतान्

sādinaścāśvapṛṣṭhebhyaḥ pādātāṃśca samāgatān

गजारोहान्गजेभ्यश्च परेषां जयकारिणः ।
तमेकं समरे भीष्मं त्वरमाणं महारथम्

gajārohāngajebhyaśca pareṣāṃ jayakāriṇaḥ |
tamekaṃ samare bhīṣmaṃ tvaramāṇaṃ mahāratham

पाण्डवाः समवर्तन्त वज्रहस्तमिवासुराः ।
शक्राशनिसमस्पर्शान्विमुञ्चन्निशिताञ्छरान्

pāṇḍavāḥ samavartanta vajrahastamivāsurāḥ |
śakrāśanisamasparśānvimuñcanniśitāñcharān

दिक्ष्वदृश्यत सर्वासु घोरं सन्धारयन्वपुः ।
मण्डलीभूतमेवास्य नित्यं धनुरदृश्यत

dikṣvadṛśyata sarvāsu ghoraṃ sandhārayanvapuḥ |
maṇḍalībhūtamevāsya nityaṃ dhanuradṛśyata

संग्रामे युध्यमानस्य शक्रचापोपमं महत् ॥
तदृष्ट्वा समरे कर्म पुत्रास्तव विशांपते

saṃgrāme yudhyamānasya śakracāpopamaṃ mahat ||
tadṛṣṭvā samare karma putrāstava viśāṃpate

विस्मायं परमं गत्वा पितामहमपूजयन् ।
पार्था विमनसो भूत्वा प्रैक्षन्त पितरं तव

vismāyaṃ paramaṃ gatvā pitāmahamapūjayan |
pārthā vimanaso bhūtvā praikṣanta pitaraṃ tava

युध्यमानं रणे शूरं विप्रचित्तिमिवामराः ।
न चैनं वारयामासुर्व्यात्ताननमिवान्तकम्

yudhyamānaṃ raṇe śūraṃ vipracittimivāmarāḥ |
na cainaṃ vārayāmāsurvyāttānanamivāntakam

दशमेऽहनि संप्राप्ते रथानीकं शिखण्डिनः ।
अदहन्निशितैर्बाणैः कृष्णवर्त्मेव काननम्

daśame'hani saṃprāpte rathānīkaṃ śikhaṇḍinaḥ |
adahanniśitairbāṇaiḥ kṛṣṇavartmeva kānanam

तं शिखण्डी त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्सनान्तरे ।
आशीविषमिव क्रुद्धं कालसृष्टमिवान्तकम्

taṃ śikhaṇḍī tribhirbāṇairabhyavidhyatsanāntare |
āśīviṣamiva kruddhaṃ kālasṛṣṭamivāntakam

स तेनातिभृशं विद्धः प्रेक्ष्य भीष्मः शिखण्डिनम् ।
पुनर्नालोकयत्क्रुद्धः प्रहसन्निदमब्रवीत्

sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ prekṣya bhīṣmaḥ śikhaṇḍinam |
punarnālokayatkruddhaḥ prahasannidamabravīt

कामं प्रहर वा मा वा न त्वां योत्स्ये कथंचन ।
यैव हि त्वं कृता धात्रा सैव हि त्वं शिखण्डिनी

kāmaṃ prahara vā mā vā na tvāṃ yotsye kathaṃcana |
yaiva hi tvaṃ kṛtā dhātrā saiva hi tvaṃ śikhaṇḍinī

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिखण्डी क्रोधमूर्च्छितः ।
उवाच भीष्मं समरे सृक्विणी परिलेलिहन्

tasya tadvacanaṃ śrutvā śikhaṇḍī krodhamūrcchitaḥ |
uvāca bhīṣmaṃ samare sṛkviṇī parilelihan

जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रियाणां भयंकरम् ।
मया श्रुतं च ते युद्धं जामदग्न्येन वै सह

jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatriyāṇāṃ bhayaṃkaram |
mayā śrutaṃ ca te yuddhaṃ jāmadagnyena vai saha

दिव्यश्च ते प्रभावोऽयं मया च बहुशः श्रुतः ।
जनन्नपि प्रभावं ते योत्स्येऽद्याहं त्वया सह

divyaśca te prabhāvo'yaṃ mayā ca bahuśaḥ śrutaḥ |
janannapi prabhāvaṃ te yotsye'dyāhaṃ tvayā saha

पाण्डवानां प्रियं कुर्वन्नात्मनश्च नरोत्तम ॥
अद्य त्वां योधयिष्यामि रणे पुरुषसत्तम

pāṇḍavānāṃ priyaṃ kurvannātmanaśca narottama ||
adya tvāṃ yodhayiṣyāmi raṇe puruṣasattama

ध्रुवं च त्वां हनिष्यामि शपे सत्येन तेऽग्रतः ।
एतच्छ्रुत्वा च मद्वाक्यं यत्कृत्यं तत्समाचर

dhruvaṃ ca tvāṃ haniṣyāmi śape satyena te'grataḥ |
etacchrutvā ca madvākyaṃ yatkṛtyaṃ tatsamācara

कामं युध्यस्व वा मा वा न मे जीवन्प्रमोक्ष्यसे ।
सुदृष्टः क्रियतां भीष्म लोकोऽयं समितिंजय

kāmaṃ yudhyasva vā mā vā na me jīvanpramokṣyase |
sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ bhīṣma loko'yaṃ samitiṃjaya

एवमुक्त्वा ततो भीष्मं पञ्चभिर्नतपर्वभिः ।
अविध्यत रणे भीष्मं प्रतुदन्वाक्यसायकैः

evamuktvā tato bhīṣmaṃ pañcabhirnataparvabhiḥ |
avidhyata raṇe bhīṣmaṃ pratudanvākyasāyakaiḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सव्यसाची महारथः ।
कालोऽयमिति संचिन्त्य शिखण्डिनमचोदयत्

tasya tadvacanaṃ śrutvā savyasācī mahārathaḥ |
kālo'yamiti saṃcintya śikhaṇḍinamacodayat

अहं त्वामनुयास्यामि परान्विद्रावयञ्शरैः ।
अभिद्रव सुसंरब्धो भीष्मं भीमपराक्रमम्

ahaṃ tvāmanuyāsyāmi parānvidrāvayañśaraiḥ |
abhidrava susaṃrabdho bhīṣmaṃ bhīmaparākramam

न हि ते संयुगे पीडां शक्ताः कर्तुं महाबलाः ।
तस्मादद्य महाबाहो यत्नाद्भीष्यमभिद्रव

na hi te saṃyuge pīḍāṃ śaktāḥ kartuṃ mahābalāḥ |
tasmādadya mahābāho yatnādbhīṣyamabhidrava

अहत्वा समरे भीष्म यदि यास्यसि मारिष ।
अवहास्योऽस्य लोकस्य भविष्यसि मया सह

ahatvā samare bhīṣma yadi yāsyasi māriṣa |
avahāsyo'sya lokasya bhaviṣyasi mayā saha

नावहास्या यथा वीर भवेम परमाहवे ।
तथा कुरु रणे यत्नं साधयस्व पितामहम्

nāvahāsyā yathā vīra bhavema paramāhave |
tathā kuru raṇe yatnaṃ sādhayasva pitāmaham

कुरूंश्च सहितान्सर्वान्यतमानान्महारथान् ।
अहमावारयिष्यामि सावयस्व पितामहम्

kurūṃśca sahitānsarvānyatamānānmahārathān |
ahamāvārayiṣyāmi sāvayasva pitāmaham

द्रोणं च द्रोणपुत्रं च कृपं चाथ सुयोधनम् ।
चित्रसेनं विकर्णं च सैन्धवं च यजद्रथम्

droṇaṃ ca droṇaputraṃ ca kṛpaṃ cātha suyodhanam |
citrasenaṃ vikarṇaṃ ca saindhavaṃ ca yajadratham

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्भोजं च सुदक्षिणम् ।
भगदत्तं तथा शूरं मागदं च महाबलम्

vindānuvindāvāvantyau kāmbhojaṃ ca sudakṣiṇam |
bhagadattaṃ tathā śūraṃ māgadaṃ ca mahābalam

सौमदत्तिं तथा शूरमार्श्यशृङ्गिं च राक्षसम् ।
त्रिगर्तराजं च रणे सह सर्वैर्महारथैः

saumadattiṃ tathā śūramārśyaśṛṅgiṃ ca rākṣasam |
trigartarājaṃ ca raṇe saha sarvairmahārathaiḥ

अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् ।
कुरूंश्च सहितान्सर्वान्युध्यमानान्महाबलान् ।
निवारयिष्यामि रणे साधयस्व पितामहम्

ahamāvārayiṣyāmi veleva makarālayam |
kurūṃśca sahitānsarvānyudhyamānānmahābalān |
nivārayiṣyāmi raṇe sādhayasva pitāmaham