अध्याय 107: भीष्म पाण्डवों को अपने वध का उपाय बताते हैं

युध्यतामेव तेषां तु भास्करेऽस्तमुपागते ।
सन्ध्या समभवद्धोरा नापश्याम ततो रणम्

yudhyatāmeva teṣāṃ tu bhāskare'stamupāgate |
sandhyā samabhavaddhorā nāpaśyāma tato raṇam

ततो युधिष्ठिरो राजा सन्ध्यां संदृश्य भारत ।
वध्यमानं च भीष्मेण त्यक्तास्त्रं भयविह्वलम्

tato yudhiṣṭhiro rājā sandhyāṃ saṃdṛśya bhārata |
vadhyamānaṃ ca bhīṣmeṇa tyaktāstraṃ bhayavihvalam

स्वसैन्यं च परावृत्तं पलायनपरायणम् ।
भीष्मं च युधि संरब्धं पीडयन्तं महारथम्

svasainyaṃ ca parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇam |
bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ pīḍayantaṃ mahāratham

सोमकांश्च जितान्दृष्ट्वा निरुत्साहान्महारथान् ।
निशामुखं च संप्रेक्ष्य घोररूपं भयानकम् ।
चिन्तयित्वा ततो राज्ञामपहारमकारयत्

somakāṃśca jitāndṛṣṭvā nirutsāhānmahārathān |
niśāmukhaṃ ca saṃprekṣya ghorarūpaṃ bhayānakam |
cintayitvā tato rājñāmapahāramakārayat

ततोऽपहारं सैन्यानां चक्रे राजा युधिष्ठिरः ।
तथैव तव सैन्यानामपहारे ह्यभूत्तदा

tato'pahāraṃ sainyānāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ |
tathaiva tava sainyānāmapahāre hyabhūttadā

ततोऽपहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथाः ।
न्यविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षताः

tato'pahāraṃ sainyānāṃ kṛtvā tatra mahārathāḥ |
nyaviśanta kuruśreṣṭha saṃgrāme kṣatavikṣatāḥ

भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवाः ।
नालभन्त तदा शान्तिं भीष्मबाणप्रपीडिताः

bhīṣmasya samare karma cintayānāstu pāṇḍavāḥ |
nālabhanta tadā śāntiṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitāḥ

भीष्मोऽपि समरे जित्वा पाण्डवान्सह सृञ्जयान् ।
पूज्यमानस्तव सुतैर्वन्द्यमानश्च भारत

bhīṣmo'pi samare jitvā pāṇḍavānsaha sṛñjayān |
pūjyamānastava sutairvandyamānaśca bhārata

न्यविशत्कुरुभिः सार्धं हृष्टरूपैः समन्ततः ।
ततो रात्रिः समभवत्सर्वभूतप्रमोहिनी

nyaviśatkurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥ |
tato rātriḥ samabhavatsarvabhūtapramohinī

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभिः सह ।
सृञ्जयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन्

tasminrātrimukhe ghore pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha |
sṛñjayāśca durādharṣā mantrāya samupāviśan

आत्मनिःश्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबलाः ।
मन्त्रयामासुरव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदाः

ātmaniḥśreyasaṃ sarve prāptakālaṃ mahābalāḥ |
mantrayāmāsuravyagrā mantraniścayakovidāḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृप ।
वासुदेवं समुद्वीक्ष्य वचनं चेदमाददे

tato yudhiṣṭhiro rājā mantrayitvā ciraṃ nṛpa |
vāsudevaṃ samudvīkṣya vacanaṃ cedamādade

कृष्ण पश्य माहात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
गजं नलवनानीव विमृद्गन्तं बलं मम

kṛṣṇa paśya māhātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam |
gajaṃ nalavanānīva vimṛdgantaṃ balaṃ mama

न चैवैनं महात्मानमुत्सहामो निरीक्षितुम् ।
लेलिह्यमानं सैन्येषु प्रवृद्धमिव पावकम्

na caivainaṃ mahātmānamutsahāmo nirīkṣitum |
lelihyamānaṃ sainyeṣu pravṛddhamiva pāvakam

यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बणः ।
तथा भीष्मो रणे क्रुद्धस्तीक्ष्णशस्त्रः प्रतापवान्

yathā ghoro mahānāgastakṣako vai viṣolbaṇaḥ |
tathā bhīṣmo raṇe kruddhastīkṣṇaśastraḥ pratāpavān

गृहीतचापः समरे प्रमुञ्चन्निशिताञ्छरान् ।
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च देवराट्

gṛhītacāpaḥ samare pramuñcanniśitāñcharān |
śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiśca devarāṭ

वरुणः पाशभृच्चापि सगदो वा धनेश्वरः ।
न तु भीष्मः सुसंक्रुद्धः शक्यो जेतुं महाहवे

varuṇaḥ pāśabhṛccāpi sagado vā dhaneśvaraḥ |
na tu bhīṣmaḥ susaṃkruddhaḥ śakyo jetuṃ mahāhave

सोऽहमेवं गते कृष्ण निमग्नः शोकसागरे ।
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य संयुगे

so'hamevaṃ gate kṛṣṇa nimagnaḥ śokasāgare |
ātmano buddhidaurbalyādbhīṣmamāsādya saṃyuge

वनं यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो वै तत्र मे गतम् ।
न युद्धं रोचते कृष्ण हन्ति भीष्मो हि नः सदा

vanaṃ yāsyāmi durdharṣa śreyo vai tatra me gatam |
na yuddhaṃ rocate kṛṣṇa hanti bhīṣmo hi naḥ sadā

यथा प्रज्वलितं वह्निं पतङ्गः समभिद्रवन् ।
एकतो मृत्युमभ्येति तथाऽहं भीष्ममेयिवान्

yathā prajvalitaṃ vahniṃ pataṅgaḥ samabhidravan |
ekato mṛtyumabhyeti tathā'haṃ bhīṣmameyivān

क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी ।
भ्रातरश्चैव मे शुराः सायकैर्भृशपीडिताः

kṣayaṃ nīto'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī |
bhrātaraścaiva me śurāḥ sāyakairbhṛśapīḍitāḥ

मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्यभ्रष्टा वनं गताः ।
परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन

matkṛte bhrātṛsauhārdādrājyabhraṣṭā vanaṃ gatāḥ |
parikliṣṭā tathā kṛṣṇā matkṛte madhusūdana

जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम् ।
जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्ममुत्तमम्

jīvitaṃ bahu manye'haṃ jīvitaṃ hyadya durlabham |
jīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmamuttamam

यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः स केशव ।
स्वधर्मस्याविरोधेन हितं व्याहर केशव

yadi te'hamanugrāhyo bhrātṛbhiḥ sa keśava |
svadharmasyāvirodhena hitaṃ vyāhara keśava

एवं श्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद्बहुविस्तरम् ।
प्रत्युवाच ततः कृष्णः सान्त्वयानो युधिष्ठिरम्

evaṃ śrutvā vacastasya kāruṇyādbahuvistaram |
pratyuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sāntvayāno yudhiṣṭhiram

धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथाः सत्यसंगर ।
यस्य ते भ्रातरः शूरा दुर्जयाः सत्रुसूदनाः

dharmaputra viṣādaṃ tvaṃ mā kṛthāḥ satyasaṃgara |
yasya te bhrātaraḥ śūrā durjayāḥ satrusūdanāḥ

अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ ।
माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानामिविश्वरौ

arjuno bhīmasenaśca vāyvagnisamatejasau |
mādrīputrau ca vikrāntau tridaśānāmiviśvarau

मां वा नियुङ्क्ष्व सौहार्दाद्योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव ।
त्वप्रयुक्तो महाराज किं न कुर्यां महाहवे

māṃ vā niyuṅkṣva sauhārdādyotsye bhīṣmeṇa pāṇḍava |
tvaprayukto mahārāja kiṃ na kuryāṃ mahāhave

हनिष्यामि रणे भीष्ममाहूय पुरुषर्षभम् ।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फल्गुनः

haniṣyāmi raṇe bhīṣmamāhūya puruṣarṣabham |
paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ yadi necchati phalgunaḥ

यदि भीष्मे हते वीरे जयं पश्यसि पण्डव ।
हन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम्

yadi bhīṣme hate vīre jayaṃ paśyasi paṇḍava |
hantāsmyekarathenādya kuruvṛddhaṃ pitāmaham

पश्य मे विक्रमं राजन्महेन्द्रस्येव संयुगे ।
विमुञ्चन्तं महास्त्रामि पातयिष्यामि तं रथात्

paśya me vikramaṃ rājanmahendrasyeva saṃyuge |
vimuñcantaṃ mahāstrāmi pātayiṣyāmi taṃ rathāt

यः शत्रुः पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रुः स न संशयः ।
मदर्था भवदर्था ये ये मदीयास्तवैव ते

yaḥ śatruḥ pāṇḍuputrāṇāṃ macchatruḥ sa na saṃśayaḥ |
madarthā bhavadarthā ye ye madīyāstavaiva te

तव भ्राता मम सखा संबन्धी शिष्य एव च ।
मांसान्युत्कृत्य दास्यामि फल्गुनार्थे महीपते

tava bhrātā mama sakhā saṃbandhī śiṣya eva ca |
māṃsānyutkṛtya dāsyāmi phalgunārthe mahīpate

एष चापि नरव्याघ्रो मत्कृते जीवितं त्यजेत् ।
एष नः समयस्तात तारयेम परस्परम्

eṣa cāpi naravyāghro matkṛte jīvitaṃ tyajet |
eṣa naḥ samayastāta tārayema parasparam

स मां नियुङ्क्ष्व राजेन्द्र यावत्सज्जो भवाम्यहम् ।
प्रतिज्ञातमुपप्लाव्ये यत्तत्पार्थेन पूर्वतः

sa māṃ niyuṅkṣva rājendra yāvatsajjo bhavāmyaham |
pratijñātamupaplāvye yattatpārthena pūrvataḥ

पातयिष्यामि गाङ्गेयमित्युलूकस्य संनिधौ ।
परिरक्ष्यमिदं तावद्वचः पार्थस्य धीमतः

pātayiṣyāmi gāṅgeyamityulūkasya saṃnidhau |
parirakṣyamidaṃ tāvadvacaḥ pārthasya dhīmataḥ

अनुज्ञातेन पार्थेन मया कार्यं न संशयः ।
अथवा फल्गुनस्यैष भारः परिमितो रणे

anujñātena pārthena mayā kāryaṃ na saṃśayaḥ |
athavā phalgunasyaiṣa bhāraḥ parimito raṇe

स हनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरंजयम् ।
अशक्यमपि कुर्याद्धि रणे पार्थः समुद्यतः

sa haniṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ parapuraṃjayam |
aśakyamapi kuryāddhi raṇe pārthaḥ samudyataḥ

त्रिदशान्वा समुद्युक्तान्सहितान्दैत्यदानवैः ।
निहन्त्यादर्जुनः सङ्ख्ये किमु भीष्मं नराधिप

tridaśānvā samudyuktānsahitāndaityadānavaiḥ |
nihantyādarjunaḥ saṅkhye kimu bhīṣmaṃ narādhipa

विपरीतो महावीर्यो गतसत्वोऽल्पजीवनः ।
भीष्मः शान्तनवो नूनं कर्तव्यं नावबुध्यते

viparīto mahāvīryo gatasatvo'lpajīvanaḥ |
bhīṣmaḥ śāntanavo nūnaṃ kartavyaṃ nāvabudhyate

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव ।
सर्वे ह्येते न पर्याप्तास्तव वेगविधारणे

evametanmahābāho yathā vadasi mādhava |
sarve hyete na paryāptāstava vegavidhāraṇe

नियतं समावाप्स्यामि सर्वमेतद्यथेप्सितम् ।
यस्य मे पुरुषव्याघ्र भवान्पक्षे व्यवस्थितः

niyataṃ samāvāpsyāmi sarvametadyathepsitam |
yasya me puruṣavyāghra bhavānpakṣe vyavasthitaḥ

सेन्द्रानपि रणे देवाञ्जयेयं जयतां वर ।
त्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्मं महारथम्

sendrānapi raṇe devāñjayeyaṃ jayatāṃ vara |
tvayā nāthena govinda kimu bhīṣmaṃ mahāratham

न तु त्वामनृतं कर्तुमुत्सहे स्वात्मगौरवात् ।
अयुध्यमानाः सहाय्यं यथोक्तं कुरु माधव

na tu tvāmanṛtaṃ kartumutsahe svātmagauravāt |
ayudhyamānāḥ sahāyyaṃ yathoktaṃ kuru mādhava

समयस्तु कृतः कश्चिन्मम भीष्मेण संयुगे ।
मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथंचन

samayastu kṛtaḥ kaścinmama bhīṣmeṇa saṃyuge |
mantrayiṣye tavārthāya na tu yotsye kathaṃcana

दुर्योधनार्थं योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभो ।
स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव

duryodhanārthaṃ yotsyāmi satyametaditi prabho |
sa hi rājyasya me dātā mantrasyaiva ca mādhava

तस्माद्देवव्रतं भूयो वधोपायार्थमात्मनः ।
भवता सहिताः सर्वे प्रयाम मधुसूदन

tasmāddevavrataṃ bhūyo vadhopāyārthamātmanaḥ |
bhavatā sahitāḥ sarve prayāma madhusūdana

तद्वयं सहिता गत्वा भीष्ममाशु नरोत्तमम् ।
रुचिते तव पृच्छामि मन्त्रं वार्ष्णेय माचिरम्

tadvayaṃ sahitā gatvā bhīṣmamāśu narottamam |
rucite tava pṛcchāmi mantraṃ vārṣṇeya māciram

स वक्ष्यति हितं वाक्यं सत्यमस्माज्जनार्दन ।
यथा च वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे

sa vakṣyati hitaṃ vākyaṃ satyamasmājjanārdana |
yathā ca vakṣyate kṛṣṇa tathā kartāsmi saṃyuge

स नो जयस्य दाता स्यान्मन्त्रस्य च दृढव्रतः ।
बालाः पित्रा विहीनाश्च तेन संवर्धिता वयम्

sa no jayasya dātā syānmantrasya ca dṛḍhavrataḥ |
bālāḥ pitrā vihīnāśca tena saṃvardhitā vayam

तं चेत्पितामहं वृद्धं हन्तुमिच्छामि माधव ।
पितुः पितरमिष्टं च धिगस्तु क्षत्रजीविकाम्

taṃ cetpitāmahaṃ vṛddhaṃ hantumicchāmi mādhava |
pituḥ pitaramiṣṭaṃ ca dhigastu kṣatrajīvikām

ततोऽब्रवीन्महाराज वार्ष्णेयः कुरुनन्दनम् ।
रोचते मे महाप्राज्ञ राजेन्द्र तव भाषितम्

tato'bravīnmahārāja vārṣṇeyaḥ kurunandanam |
rocate me mahāprājña rājendra tava bhāṣitam

देवव्रतः कृती भीष्मः प्रेक्षितेनापि निर्दहेत् ।
गम्यतां स्ववधोपायं प्रष्टुं सागरगासुतम्

devavrataḥ kṛtī bhīṣmaḥ prekṣitenāpi nirdahet |
gamyatāṃ svavadhopāyaṃ praṣṭuṃ sāgaragāsutam

वक्तमर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषतः ।
ते वयं तत्र गच्छामः प्रष्टुं कुरुपितामहम्

vaktamarhati satyaṃ sa tvayā pṛṣṭo viśeṣataḥ |
te vayaṃ tatra gacchāmaḥ praṣṭuṃ kurupitāmaham

गत्वा शान्तनवं वृद्धं मन्त्रं पृच्छाम भारत ।
स नो दास्यति मन्त्रं यं तेन योत्स्यामहे परान्

gatvā śāntanavaṃ vṛddhaṃ mantraṃ pṛcchāma bhārata |
sa no dāsyati mantraṃ yaṃ tena yotsyāmahe parān

एवमामन्त्र्य ते वीराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
जग्मुस्ते सहिताः सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान्

evamāmantrya te vīrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja |
jagmuste sahitāḥ sarve vāsudevaśca vīryavān

विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदनं प्रति ।
प्रविश्य च तदा भीष्मं शिरोभिः प्रणिपेदिरे

vimuktaśastrakavacā bhīṣmasya sadanaṃ prati |
praviśya ca tadā bhīṣmaṃ śirobhiḥ praṇipedire

पूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभम् ।
प्रणम्य शिरसा चैनं भीष्मं शरणमभ्ययुः

pūjayanto mahārāja pāṇḍavā bharatarṣabham |
praṇamya śirasā cainaṃ bhīṣmaṃ śaraṇamabhyayuḥ

तानुवाच महाबाहुर्भीष्मः कुरुपितामहः ।
स्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनञ्जय

tānuvāca mahābāhurbhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ |
svāgataṃ tava vārṣṇeya svāgataṃ te dhanañjaya

स्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा ।
किं वा कार्यं करोम्यद्य युष्माकं प्रीतिवर्धनं

svāgataṃ dharmaputrāya bhīmāya yamayostathā |
kiṃ vā kāryaṃ karomyadya yuṣmākaṃ prītivardhanaṃ

युद्धादन्यत्र हे वत्साः प्रीयन्तां मा विशङ्कथ ।
सर्वात्मनापि कर्तास्मि यदपि स्यात्सदुष्करम् ।
तथा ब्रुवाणं गाङ्गेयं प्रीतियुक्तं पुनःपुनः

yuddhādanyatra he vatsāḥ prīyantāṃ mā viśaṅkatha |
sarvātmanāpi kartāsmi yadapi syātsaduṣkaram |
tathā bruvāṇaṃ gāṅgeyaṃ prītiyuktaṃ punaḥpunaḥ

उवाच राजा दीनात्मा प्रीतियुक्तमिदं वचः ।
कथं जयेम सर्वज्ञ कथं राज्यं लभेमहि

uvāca rājā dīnātmā prītiyuktamidaṃ vacaḥ |
kathaṃ jayema sarvajña kathaṃ rājyaṃ labhemahi

प्रजानां संशयो न स्यात्कथं तन्मे बद प्रभो ।
भवान्हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वयमात्मनः

prajānāṃ saṃśayo na syātkathaṃ tanme bada prabho |
bhavānhi no vadhopāyaṃ bravītu svayamātmanaḥ

भवन्तं समरे वीर विषहेम कथं वयम् ।
न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्ध्रं कुरुपितामह

bhavantaṃ samare vīra viṣahema kathaṃ vayam |
na hi te sūkṣmamapyasti randhraṃ kurupitāmaha

मण्डलेनैव धनुषा दृश्यसे संयुगे सदा ।
आददानं संदधानं विकर्षन्तं धनुर्न च

maṇḍalenaiva dhanuṣā dṛśyase saṃyuge sadā |
ādadānaṃ saṃdadhānaṃ vikarṣantaṃ dhanurna ca

पश्यामस्त्वां महाबाहो रथे सूर्यमिवापरम् ।
रथाश्वनरनागानां हन्तारं परवीरहन्

paśyāmastvāṃ mahābāho rathe sūryamivāparam |
rathāśvanaranāgānāṃ hantāraṃ paravīrahan

कोऽथवोत्सहते जेतुं वां पुमान्भरतर्षभ ।
वर्षता शरवर्षाणि महान्ति पुरुषर्षभ

ko'thavotsahate jetuṃ vāṃ pumānbharatarṣabha |
varṣatā śaravarṣāṇi mahānti puruṣarṣabha

क्षयं निता हि पृतना संयुगे महती मम ।
यथा युधि जयेम त्वां यथा राज्यं भृशं मम

kṣayaṃ nitā hi pṛtanā saṃyuge mahatī mama |
yathā yudhi jayema tvāṃ yathā rājyaṃ bhṛśaṃ mama

मम सैन्यस्य च क्षेमं तन्मे ब्रूहि पितामह ।
(सञ्जय उवाच)
ततोऽब्रवीच्छान्तनवः पाण्डवान्पाण्डुपूर्वज

mama sainyasya ca kṣemaṃ tanme brūhi pitāmaha |
(sañjaya uvāca)
tato'bravīcchāntanavaḥ pāṇḍavānpāṇḍupūrvaja

न कथंचन कौन्तेय मयि जीवति संयुगे ।
जयो भवति सर्वज्ञ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

na kathaṃcana kaunteya mayi jīvati saṃyuge |
jayo bhavati sarvajña satyametadbravīmi te

निर्जिते मयि युद्धेन रणे जेष्यथ पाण्डवाः ।
क्षिप्रं मयि प्रहरत यदीच्छथ रणे जयम्

nirjite mayi yuddhena raṇe jeṣyatha pāṇḍavāḥ |
kṣipraṃ mayi praharata yadīcchatha raṇe jayam

अनुजानामि वः पार्थाः प्रहरध्वं यथासुखम् ।
एवं हि सुकृतं मन्ये भवतां विदितो ह्यहम् ।
हते मयि हतं सर्वं तस्मादेवं विधीयताम्

anujānāmi vaḥ pārthāḥ praharadhvaṃ yathāsukham |
evaṃ hi sukṛtaṃ manye bhavatāṃ vidito hyaham |
hate mayi hataṃ sarvaṃ tasmādevaṃ vidhīyatām

ब्रूहि तस्मादुपायं नो यथा युद्धे जयेमहि ।
भवन्तं समरे क्रुद्धं दण्डहस्तमिवान्तकम्

brūhi tasmādupāyaṃ no yathā yuddhe jayemahi |
bhavantaṃ samare kruddhaṃ daṇḍahastamivāntakam

शक्यो वज्रधरो जेतुं वरुणोऽथ यमस्तथा ।
न भवान्समरे शक्यः सेन्द्रैरपि सुरासुरैः

śakyo vajradharo jetuṃ varuṇo'tha yamastathā |
na bhavānsamare śakyaḥ sendrairapi surāsuraiḥ

सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव

satyametanmahābāho yathā vadasi pāṇḍava

नाहं जेतुं रणे शक्यः सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।
आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः ।
ततो मां न्यस्तशस्त्रं तु एते हन्युर्महारथाः

nāhaṃ jetuṃ raṇe śakyaḥ sendrairapi surāsuraiḥ |
āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥ |
tato māṃ nyastaśastraṃ tu ete hanyurmahārathāḥ

निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे ।
द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि

nikṣiptaśastre patite vimuktakavacadhvaje |
dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini

स्त्रीजिते स्त्रीप्रधाने च स्त्रीप्रधायिनि धर्मज
स्त्रियां स्त्रीनामधेये च विकले चैकपुत्रिणि ।
अप्रसूते च षण्डे च न युद्धं रोचते मम

strījite strīpradhāne ca strīpradhāyini dharmaja
striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputriṇi |
aprasūte ca ṣaṇḍe ca na yuddhaṃ rocate mama

इमं मे शृणु राजेन्द्र संकल्पं पूर्वचिन्तितम् ।
असंकल्पध्वजं दृष्ट्वा न युध्येयं कदाचन

imaṃ me śṛṇu rājendra saṃkalpaṃ pūrvacintitam |
asaṃkalpadhvajaṃ dṛṣṭvā na yudhyeyaṃ kadācana

य एष द्रौपदो राजंस्तव सैन्ये महारथः ।
शिखण्डी समरामर्षी शूरश्च समितिंजयः

ya eṣa draupado rājaṃstava sainye mahārathaḥ |
śikhaṇḍī samarāmarṣī śūraśca samitiṃjayaḥ

यथाऽभवच्च स्त्रीपूर्वं पश्चात्पुंस्त्वं समागतः ।
जानन्ति च भवन्तोऽपि सर्वमेतद्यथातथम्

yathā'bhavacca strīpūrvaṃ paścātpuṃstvaṃ samāgataḥ |
jānanti ca bhavanto'pi sarvametadyathātatham

अर्जुनः समरे शूरः पुरस्कृत्य शिखण्डीनम् ।
मामेव विशिखैस्तीक्ष्णैरभिद्रवतु दंशितः

arjunaḥ samare śūraḥ puraskṛtya śikhaṇḍīnam |
māmeva viśikhaistīkṣṇairabhidravatu daṃśitaḥ

असंकल्पध्वजे तस्मिन्स्त्रीपूर्वे च विशेषतः ।
न प्रहर्तुमभीप्सामि गृहीतेषु कथंचन

asaṃkalpadhvaje tasminstrīpūrve ca viśeṣataḥ |
na prahartumabhīpsāmi gṛhīteṣu kathaṃcana

तदन्तरं समासाद्य पाण्डवो मां धनञ्जयः ।
शरैर्घातयतु क्षिप्रं समन्ताद्भरतर्षभ

tadantaraṃ samāsādya pāṇḍavo māṃ dhanañjayaḥ |
śarairghātayatu kṣipraṃ samantādbharatarṣabha

न तं पश्यामि लोकेष मां हन्याद्यः समुद्यतम् ।
ऋते कृष्णान्महाभागात्पाण्डवाद्वा धनञ्जयात्

na taṃ paśyāmi lokeṣa māṃ hanyādyaḥ samudyatam |
ṛte kṛṣṇānmahābhāgātpāṇḍavādvā dhanañjayāt

पार्षतं तु पुरोधाय क्लीबमद्य ममाग्रतः ।
आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः ।
मां पातयतु बीभत्सुरेवं तव जयो ध्रुवम्

pārṣataṃ tu purodhāya klībamadya mamāgrataḥ |
āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥ |
māṃ pātayatu bībhatsurevaṃ tava jayo dhruvam

एतत्कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं मम सुव्रत ।
ततो जेष्वसि संग्रामे धार्तराष्ट्रान्समागतान्

etatkuruṣva kaunteya yathoktaṃ mama suvrata |
tato jeṣvasi saṃgrāme dhārtarāṣṭrānsamāgatān

तेऽनुज्ञातास्ततः पार्था जग्मुः स्वशिबिरं प्रति ।
अभिवाद्य महात्मानं भीष्मं कुरुपितामहम्

te'nujñātāstataḥ pārthā jagmuḥ svaśibiraṃ prati |
abhivādya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham

तथोक्तवति गाङ्गेये परलोकाय दीक्षिते ।
अर्जुनो दुःखसंतप्तः सव्रीडमिदमब्रवीत्

tathoktavati gāṅgeye paralokāya dīkṣite |
arjuno duḥkhasaṃtaptaḥ savrīḍamidamabravīt

गुरुणा कुरुवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमता ।
पितामहेन संग्रामे कथं योद्धास्मि माधव

guruṇā kuruvṛddhena kṛtaprajñena dhīmatā |
pitāmahena saṃgrāme kathaṃ yoddhāsmi mādhava

क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामनाः ।
पांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृतः

krīḍatā hi mayā bālye vāsudeva mahāmanāḥ |
pāṃsurūṣitagātreṇa mahātmā paruṣīkṛtaḥ

यस्याहमधिरुह्याङ्कं वालः किल गदाग्रज ।
तातेत्यवोचं पितरं पितुः पाण्डोर्महात्मनः

yasyāhamadhiruhyāṅkaṃ vālaḥ kila gadāgraja |
tātetyavocaṃ pitaraṃ pituḥ pāṇḍormahātmanaḥ

नाहं तातस्तव पितुस्तातोऽस्मि तव भारत ।
इति मामब्रवीद्बाल्ये यः स वध्यः कथं मया

nāhaṃ tātastava pitustāto'smi tava bhārata |
iti māmabravīdbālye yaḥ sa vadhyaḥ kathaṃ mayā

कामं वध्यतु सैन्यं मे नाहं योत्स्ये महात्मना ।
जयो वास्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे

kāmaṃ vadhyatu sainyaṃ me nāhaṃ yotsye mahātmanā |
jayo vāstu vadho vā me kathaṃ vā kṛṣṇa manyase

कथमस्माद्विधः कृष्ण जानन्धर्मं सनातनम् ।
न्यस्तशस्त्रे च वृद्धे च प्रहरेद्धि पितामहे

kathamasmādvidhaḥ kṛṣṇa jānandharmaṃ sanātanam |
nyastaśastre ca vṛddhe ca prahareddhi pitāmahe

प्रतिज्ञाय वधं जिष्णो पुरा भीष्मस्य संयुगे ।
क्षत्रधर्मे स्थितः पार्थ कथं नैनं हनिष्यसि

pratijñāya vadhaṃ jiṣṇo purā bhīṣmasya saṃyuge |
kṣatradharme sthitaḥ pārtha kathaṃ nainaṃ haniṣyasi

पातयैनं रथात्पार्थ क्षत्रियं युद्धदुर्मदम् ।
नाहत्वा युधि गाङ्गेयं विजयस्ते भविष्यति

pātayainaṃ rathātpārtha kṣatriyaṃ yuddhadurmadam |
nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ vijayaste bhaviṣyati

दृष्टमेतत्पुरा देवैर्भविष्यत्यवशस्य ते ।
यद्दृष्टं हि पुरा पार्थ तत्तथा न तदन्यथा

dṛṣṭametatpurā devairbhaviṣyatyavaśasya te |
yaddṛṣṭaṃ hi purā pārtha tattathā na tadanyathā

न हि भीष्मं दुराधर्षं व्यात्ताननमिवान्तकम् ।
त्वदन्यः शक्नुयाद्योद्धुमपि वज्रधरः स्वयम्

na hi bhīṣmaṃ durādharṣaṃ vyāttānanamivāntakam |
tvadanyaḥ śaknuyādyoddhumapi vajradharaḥ svayam

जहि भीष्मं स्थिरो भूत्वा शृणु चेदं वचो मम ।
यथोवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिर्बृहस्पतिः

jahi bhīṣmaṃ sthiro bhūtvā śṛṇu cedaṃ vaco mama |
yathovāca purā śakraṃ mahābuddhirbṛhaspatiḥ

ज्यायांसमपि चेद्वृद्धं गुणैरपि समन्वितम् ।
आततायिनमायान्तं हन्याद्धातकमात्मनः

jyāyāṃsamapi cedvṛddhaṃ guṇairapi samanvitam |
ātatāyinamāyāntaṃ hanyāddhātakamātmanaḥ

शाश्वतोऽयं स्थितो धर्मः क्षत्रियाणां धनञ्जय ।
योद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभिः

śāśvato'yaṃ sthito dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanañjaya |
yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca yaṣṭavyaṃ cānasūyubhiḥ

शिखण्डी निधनं कृष्ण भीष्मस्य भविता ध्रुवम् ।
दृष्ट्वैव हि सदा भीष्मः पाञ्चाल्यं विनिवर्तते

śikhaṇḍī nidhanaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya bhavitā dhruvam |
dṛṣṭvaiva hi sadā bhīṣmaḥ pāñcālyaṃ vinivartate

ते वयं प्रमुखे तस्य पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
गाङ्गेयं पातयिष्याम उपायेनेति मे मतिः

te vayaṃ pramukhe tasya puraskṛtya śikhaṇḍinam |
gāṅgeyaṃ pātayiṣyāma upāyeneti me matiḥ

अहमन्यान्महेष्वासान्वारयिष्यामि सायकैः ।
शिखण्ड्यपि युधां श्रेष्ठं भीष्ममेवाभियोधयेत्

ahamanyānmaheṣvāsānvārayiṣyāmi sāyakaiḥ |
śikhaṇḍyapi yudhāṃ śreṣṭhaṃ bhīṣmamevābhiyodhayet

श्रुतं हि कुरुमुख्यस्य नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।
कन्या ह्येषा पुरा भूत्वा पुरुषः समपद्यत

śrutaṃ hi kurumukhyasya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam |
kanyā hyeṣā purā bhūtvā puruṣaḥ samapadyata

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीष्मस्य वधसंयुतम् ।
जहृषुर्हृष्टरोमाणः सकृष्णाः पाण्डवास्तदा

arjunasya vacaḥ śrutvā bhīṣmasya vadhasaṃyutam |
jahṛṣurhṛṣṭaromāṇaḥ sakṛṣṇāḥ pāṇḍavāstadā

इत्येवं निश्चयं कृत्वा पाण्डवाः सहमाधवाः ।
अनुमान्य महात्मानं प्रययुर्हृष्टमानसाः ।
शयनानि यथा स्वानि भेजिरे पुरुषर्षभाः

ityevaṃ niścayaṃ kṛtvā pāṇḍavāḥ sahamādhavāḥ |
anumānya mahātmānaṃ prayayurhṛṣṭamānasāḥ |
śayanāni yathā svāni bhejire puruṣarṣabhāḥ