अध्याय 103: दोपहर में रक्त की नदी

मध्यंदिनो महाराज संग्रामः समपद्यत ।
लोकक्षयकरो रौद्रो भीष्मस्य सह सोमकैः

madhyaṃdino mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata |
lokakṣayakaro raudro bhīṣmasya saha somakaiḥ

गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
व्यधमन्निशितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः

gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm |
vyadhamanniśitairbāṇaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

संममर्द च तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव ।
मर्दयेच्च यथा राजन्सिंहः प्राप्य मृगव्रजम्

saṃmamarda ca tatsainyaṃ pitā devavratastava |
mardayecca yathā rājansiṃhaḥ prāpya mṛgavrajam

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च विराटो द्रुपदस्तथा ।
भीष्ममासाद्य समरे शरैर्जघ्नुर्महारथम्

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca virāṭo drupadastathā |
bhīṣmamāsādya samare śarairjaghnurmahāratham

धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विराटं च शरैस्त्रिभिः ।
द्रुपदस्य च नाराचं प्रेषयामास भारत

dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā virāṭaṃ ca śaraistribhiḥ |
drupadasya ca nārācaṃ preṣayāmāsa bhārata

तेन विद्धा महेष्वासा भीष्मेणामित्रकर्शिना ।
चुक्रुधुः समरे राजन्पादस्पृष्टा इवोरगाः

tena viddhā maheṣvāsā bhīṣmeṇāmitrakarśinā |
cukrudhuḥ samare rājanpādaspṛṣṭā ivoragāḥ

शिखण्डी तं च विव्याध भरतानां पितामहम् ।
स्त्रीमयं मनसा ध्यात्वा नास्मै प्राहरदच्युतः

śikhaṇḍī taṃ ca vivyādha bharatānāṃ pitāmaham |
strīmayaṃ manasā dhyātvā nāsmai prāharadacyutaḥ

धृष्टद्युम्नस्तु समरे क्रोधेनाग्निरिव ज्वलन् ।
पितामहं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्

dhṛṣṭadyumnastu samare krodhenāgniriva jvalan |
pitāmahaṃ tribhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat

द्रुपदः पञ्चविंशत्या विराटो दशमिः शरैः ।
शिखण्डी पञ्चविंशत्या भीष्मं विव्याध सायकैः

drupadaḥ pañcaviṃśatyā virāṭo daśamiḥ śaraiḥ |
śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā bhīṣmaṃ vivyādha sāyakaiḥ

सोऽतिविद्धो महाराज शोणितौघपरिप्लुतः ।
वसन्ते पुष्पशबलो रक्ताशोक इवाबभौ

so'tividdho mahārāja śoṇitaughapariplutaḥ |
vasante puṣpaśabalo raktāśoka ivābabhau

तान्प्रत्यविध्यद्गाङ्गेयस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
द्रुपदस्य च भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिष

tānpratyavidhyadgāṅgeyastribhistribhirajihmagaiḥ |
drupadasya ca bhallena dhanuściccheda māriṣa

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय भीष्मं विव्याध पञ्चभिः ।
सारथिं च त्रिभिर्बाणैः सुशितै रणमूर्धनि

so'nyatkārmukamādāya bhīṣmaṃ vivyādha pañcabhiḥ |
sārathiṃ ca tribhirbāṇaiḥ suśitai raṇamūrdhani

तथा भीमो महाराज द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ।
केकया भ्रातरः पञ्च सात्यकिश्चैव सात्वतः

tathā bhīmo mahārāja draupadyāḥ pañca cātmajāḥ |
kekayā bhrātaraḥ pañca sātyakiścaiva sātvataḥ

अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं युधिष्ठिरसमाज्ञया ।
प्रति रक्षणकार्यार्थं धृष्टद्युम्नमुखान्रणे

abhyadravanta gāṅgeyaṃ yudhiṣṭhirasamājñayā |
prati rakṣaṇakāryārthaṃ dhṛṣṭadyumnamukhānraṇe

तथैव तावकाः सर्वे भीष्मरक्षार्थमुद्यताः ।
प्रत्युद्ययुः पाण्डुसेनां सहसैन्या नराधिप

tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmarakṣārthamudyatāḥ |
pratyudyayuḥ pāṇḍusenāṃ sahasainyā narādhipa

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तव तेषां च संकुलम् ।
नराश्वरथनागानां यमराष्ट्रविवर्धनम्

tatrāsītsumahadyuddhaṃ tava teṣāṃ ca saṃkulam |
narāśvarathanāgānāṃ yamarāṣṭravivardhanam

रथी रथिनमासाद्य प्राहिणोद्यमसादनम् ।
तथेतरान्समासाद्य नरनागाश्वसादिनः

rathī rathinamāsādya prāhiṇodyamasādanam |
tathetarānsamāsādya naranāgāśvasādinaḥ

अनयन्परलोकाय शरैः सन्नतपर्वभिः ।
शरैश्च विविधैर्घोरैस्तत्रतत्र विशांपते

anayanparalokāya śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
śaraiśca vividhairghoraistatratatra viśāṃpate

रथास्तु रथिभिर्हीना हतसारथयस्तथा ।
विप्रद्रुताश्वाः समरे दिशो जग्मुः समन्ततः

rathāstu rathibhirhīnā hatasārathayastathā |
vipradrutāśvāḥ samare diśo jagmuḥ samantataḥ

मृद्गन्तस्ते नरान्राजन्हयांश्च सुबहून्रणे ।
वातायमाना दृश्यन्ते गन्धर्वनगरोपमाः

mṛdgantaste narānrājanhayāṃśca subahūnraṇe |
vātāyamānā dṛśyante gandharvanagaropamāḥ

रथिनश्च रथैर्हीना वर्मिणस्तेजसा युताः ।
कुण्डलोष्णीषिणः सर्वे निष्काङ्गदविभूषणाः

rathinaśca rathairhīnā varmiṇastejasā yutāḥ |
kuṇḍaloṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṅgadavibhūṣaṇāḥ

देवपुत्रसमाः सर्वे शौर्ये शक्रसमा युधि ।
ऋद्ध्या वैश्रवणां चाति नयेन च बृहस्पतिम्

devaputrasamāḥ sarve śaurye śakrasamā yudhi |
ṛddhyā vaiśravaṇāṃ cāti nayena ca bṛhaspatim

सर्वलोकेश्वराः शूरास्तत्रतत्र विशांपते ।
विप्रद्रुता व्यदृश्यन्त प्राकृता इव मानवाः

sarvalokeśvarāḥ śūrāstatratatra viśāṃpate |
vipradrutā vyadṛśyanta prākṛtā iva mānavāḥ

दन्तिनश्च नरश्रेष्ठ हीनाः परमसादिभिः ।
मृद्गन्तः स्वान्यनीकानि निपेतुः सर्वशब्दगाः

dantinaśca naraśreṣṭha hīnāḥ paramasādibhiḥ |
mṛdgantaḥ svānyanīkāni nipetuḥ sarvaśabdagāḥ

चर्मभिश्चामरैश्चित्रैः पताकाभिश्च मारिष ।
छत्रैः सितैर्हेमदण्डैश्चामरैश्च समन्ततः

carmabhiścāmaraiścitraiḥ patākābhiśca māriṣa |
chatraiḥ sitairhemadaṇḍaiścāmaraiśca samantataḥ

विशीर्णैर्विप्रधावन्तो दृश्यन्ते स्म दिशो दश ।
नवमेघप्रतीकाशा जलदोपमनिःस्वनाः

viśīrṇairvipradhāvanto dṛśyante sma diśo daśa |
navameghapratīkāśā jaladopamaniḥsvanāḥ

तथैव दन्तिभिर्हीना गजारोहा विशांपते ।
प्रधावन्तोऽन्वदृश्यन्त तव तेषां च संकुले

tathaiva dantibhirhīnā gajārohā viśāṃpate |
pradhāvanto'nvadṛśyanta tava teṣāṃ ca saṃkule

नानादेशसमुत्थांश्च तुरगान्हेमभीषितान् ।
वातायमानानद्राक्षं शतशोऽथ सहस्रशः

nānādeśasamutthāṃśca turagānhemabhīṣitān |
vātāyamānānadrākṣaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

अश्वारोहान्हतैरश्वैर्गृहीतासन्समन्ततः ।
द्रवमाणानपश्याम द्राव्यमाणांश्च संयुगे

aśvārohānhatairaśvairgṛhītāsansamantataḥ |
dravamāṇānapaśyāma drāvyamāṇāṃśca saṃyuge

गजो गजं समासाद्य द्रवमाणं महाहवे ।
ययौ प्रमृद्य तरसा पादातान्वाजिनस्तथा ।
तथैव च रथान्राजन्प्रममर्द रणे गजः

gajo gajaṃ samāsādya dravamāṇaṃ mahāhave |
yayau pramṛdya tarasā pādātānvājinastathā |
tathaiva ca rathānrājanpramamarda raṇe gajaḥ

रथाश्चैव समासाद्य पतितांस्तुरगान्भुवि ।
व्यमृद्गन्समरे राजंस्तुरगांश्च नरान्रमे

rathāścaiva samāsādya patitāṃsturagānbhuvi |
vyamṛdgansamare rājaṃsturagāṃśca narānrame

एवं ते बहुधा राजन्प्रत्यमृद्गन्परस्परम् ।
दृश्यन्तेस्म महाबाहो तत्रतत्र महाबलाः

evaṃ te bahudhā rājanpratyamṛdganparasparam |
dṛśyantesma mahābāho tatratatra mahābalāḥ

तस्मिन्रौद्रे तथा युद्धे वर्तमाने महाभये ।
प्रावर्तत नदी घोरा शोमितान्त्रतरङ्गिणी

tasminraudre tathā yuddhe vartamāne mahābhaye |
prāvartata nadī ghorā śomitāntrataraṅgiṇī

अस्थिसङ्घातसंबाधा केशशैवलाद्वला ।
रथह्रदा शरावर्ता हयमीना दुरासदा

asthisaṅghātasaṃbādhā keśaśaivalādvalā |
rathahradā śarāvartā hayamīnā durāsadā

शीर्षोपलसमाकीर्णा हस्तिग्राहसमाकुला ।
कवचोष्णीषफेनौघा धनुर्वेगासिकच्छपा

śīrṣopalasamākīrṇā hastigrāhasamākulā |
kavacoṣṇīṣaphenaughā dhanurvegāsikacchapā

शङ्खनक्रौघसंकीर्णा छत्रकूर्मरथोडुपा ।
पताकाध्वजवृक्षाढ्या मर्त्यकूलापहारिणी ।
क्रव्यादहंससंकीर्णा यमराष्ट्रविवर्धनी

śaṅkhanakraughasaṃkīrṇā chatrakūrmarathoḍupā |
patākādhvajavṛkṣāḍhyā martyakūlāpahāriṇī |
kravyādahaṃsasaṃkīrṇā yamarāṣṭravivardhanī

तां नदीं क्षत्रियाः शूरा रथनागहयप्लवैः ।
प्रतेरुर्बहवो राजन्भयं त्यक्त्वा महारथाः

tāṃ nadīṃ kṣatriyāḥ śūrā rathanāgahayaplavaiḥ |
praterurbahavo rājanbhayaṃ tyaktvā mahārathāḥ

अपोवाह रणे भीरून्कश्मलेनाभिसंवृतान् ।
यथा वैतरणी प्रेतान्प्रेतराजपुरं प्रति

apovāha raṇe bhīrūnkaśmalenābhisaṃvṛtān |
yathā vaitaraṇī pretānpretarājapuraṃ prati

प्राक्रोशन्क्षत्रियास्तत्र दृष्ट्वा तद्वैशसं महत् ।
दुर्योधनापराधेन गच्छन्ति क्षत्रियाः क्षयम्

prākrośankṣatriyāstatra dṛṣṭvā tadvaiśasaṃ mahat |
duryodhanāparādhena gacchanti kṣatriyāḥ kṣayam

गुणवत्सु कथं द्वेषं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
कृतवान्पाण्डुपुत्रेषु पापात्मा लोभमोहितः

guṇavatsu kathaṃ dveṣaṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
kṛtavānpāṇḍuputreṣu pāpātmā lobhamohitaḥ

एवं बहुविधा वाचः श्रूयन्ते स्म परस्परम् ।
पाण्डवस्तवसंयुक्ताः पुत्राणां ते सुदारुणाः

evaṃ bahuvidhā vācaḥ śrūyante sma parasparam |
pāṇḍavastavasaṃyuktāḥ putrāṇāṃ te sudāruṇāḥ

ता निशम्य ततो वाचः सर्वयोधैरुदाहृताः ।
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव

tā niśamya tato vācaḥ sarvayodhairudāhṛtāḥ |
āgaskṛtsarvalokasya putro duryodhanastava

भीष्मं द्रोणं कृपं चैव शल्यं चोवाच भारत ।
युध्यध्वमनहंकराः किं चिरं कुरुथेति च

bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva śalyaṃ covāca bhārata |
yudhyadhvamanahaṃkarāḥ kiṃ ciraṃ kurutheti ca

इति दुर्योधनोत्सृष्टाः सर्वे युयुधिरे नृपाः
ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह ।
अक्षद्यूतकृतं राजन्सुघोरं वैशसं तदा

iti duryodhanotsṛṣṭāḥ sarve yuyudhire nṛpāḥ
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha |
akṣadyūtakṛtaṃ rājansughoraṃ vaiśasaṃ tadā

यत्पुरा न निगृह्णासि वार्यमाणो महात्मभिः ।
वैचित्रवीर्य तस्येदं फलं पश्य सुदारुणम्

yatpurā na nigṛhṇāsi vāryamāṇo mahātmabhiḥ |
vaicitravīrya tasyedaṃ phalaṃ paśya sudāruṇam

न हि पाण्डुसुता राजन्ससैन्याः सपदानुगाः ।
रक्षन्ति समरे प्राणान्कौरवा वापि संयुगे

na hi pāṇḍusutā rājansasainyāḥ sapadānugāḥ |
rakṣanti samare prāṇānkauravā vāpi saṃyuge

एतस्मात्कारणाद्धोरो वर्तते स्वजनक्षयः ।
दैवाद्वा पुरुषव्याघ्र तव चापनयान्नृप

etasmātkāraṇāddhoro vartate svajanakṣayaḥ |
daivādvā puruṣavyāghra tava cāpanayānnṛpa