अध्याय 102: अर्जुन और द्रोण, भीम का गजसंहार

कथं द्रोणो महेष्वासः पाण्डवश्च धनञ्जयः ।
समीयतू रणे यत्तौ तावुभौ पुरुषर्षभौ

kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāṇḍavaśca dhanañjayaḥ |
samīyatū raṇe yattau tāvubhau puruṣarṣabhau

प्रियो हि पाण्डवो नित्यं भारद्वाजस्य धीमतः ।
आचार्यश्च रणे नित्यं प्रियः पार्थस्य सञ्जय

priyo hi pāṇḍavo nityaṃ bhāradvājasya dhīmataḥ |
ācāryaśca raṇe nityaṃ priyaḥ pārthasya sañjaya

तावुभौ रथिनो सङ्ख्ये हृष्टौ सिंहाविवोत्कटौ ।
कथं समीयतुर्यत्तौ भारद्वाजधनञ्जयौ

tāvubhau rathino saṅkhye hṛṣṭau siṃhāvivotkaṭau |
kathaṃ samīyaturyattau bhāradvājadhanañjayau

न द्रोणः समरे पार्थं जानीते प्रियमात्मनः ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य पार्थो वा गुरुमाहवे

na droṇaḥ samare pārthaṃ jānīte priyamātmanaḥ |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya pārtho vā gurumāhave

न क्षत्रिया रणे राजन्वर्जयन्ति परस्परम् ।
निर्मर्यादं हि युध्यन्ते पितृभिर्भ्रातृभिः सह

na kṣatriyā raṇe rājanvarjayanti parasparam |
nirmaryādaṃ hi yudhyante pitṛbhirbhrātṛbhiḥ saha

रणे भारत पार्थेन द्रोणो विद्धस्त्रिभिः शरैः ।
नाचिन्तयच्च तान्बाणान्पार्थचापच्युतान्युधि

raṇe bhārata pārthena droṇo viddhastribhiḥ śaraiḥ |
nācintayacca tānbāṇānpārthacāpacyutānyudhi

शरवृष्ट्या पुनः पार्थश्छादयामास तं रणे ।
स प्रजज्वाल रोषेण गहनेऽग्निरिवोर्जितः

śaravṛṣṭyā punaḥ pārthaśchādayāmāsa taṃ raṇe |
sa prajajvāla roṣeṇa gahane'gnirivorjitaḥ

ततोऽर्जुनं रणे द्रोणः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
छादयामास राजेन्द्र नचिरादेव भारत

tato'rjunaṃ raṇe droṇaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
chādayāmāsa rājendra nacirādeva bhārata

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत् ।
द्रोणस्य समरे राजन्पार्ष्णिग्रहणकारणात्

tato duryodhano rājā suśarmāṇamacodayat |
droṇasya samare rājanpārṣṇigrahaṇakāraṇāt

त्रिगर्तराडपि क्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् ।
छादयामास समरे पार्थं बाणैरयोमुखैः

trigartarāḍapi kruddho bhṛśamāyamya kārmukam |
chādayāmāsa samare pārthaṃ bāṇairayomukhaiḥ

ताभ्यां मुक्ताः शरा राजन्नन्तरिक्षे विरेजिरे ।
हंसा इव महाराज शरत्काले नभस्तले

tābhyāṃ muktāḥ śarā rājannantarikṣe virejire |
haṃsā iva mahārāja śaratkāle nabhastale

ते शराः प्राप्य कौन्तेयं समन्ताद्विविशुः प्रभो ।
फलभारनतं यद्वत्स्वादुवृक्षं विहंगमाः

te śarāḥ prāpya kaunteyaṃ samantādviviśuḥ prabho |
phalabhāranataṃ yadvatsvāduvṛkṣaṃ vihaṃgamāḥ

अर्जुनस्तु रणे नादं विनद्य रथिनां वरः ।
त्रिगर्तराजं समरे सपुत्रं विव्यधे शरैः

arjunastu raṇe nādaṃ vinadya rathināṃ varaḥ |
trigartarājaṃ samare saputraṃ vivyadhe śaraiḥ

ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये ।
पार्थमेवाभ्यवर्तन्त मरणे कृतनिश्चयाः ।
मुमुचुः शरवृष्टिं च पाण्डवस्य रथं प्रति

te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye |
pārthamevābhyavartanta maraṇe kṛtaniścayāḥ |
mumucuḥ śaravṛṣṭiṃ ca pāṇḍavasya rathaṃ prati

शरवृष्टिं ततस्तां तु शरवर्षैः समन्ततः ।
प्रतिजग्राह राजेन्द्र तोयवृष्टिमिवाचलः

śaravṛṣṭiṃ tatastāṃ tu śaravarṣaiḥ samantataḥ |
pratijagrāha rājendra toyavṛṣṭimivācalaḥ

तत्राद्भुतमपश्याम बीभत्सोर्हस्तलाघवम् ।
विमुक्तां बहुभिर्योधैः शस्त्रवृष्टिं दुरासदाम्

tatrādbhutamapaśyāma bībhatsorhastalāghavam |
vimuktāṃ bahubhiryodhaiḥ śastravṛṣṭiṃ durāsadām

यदेको वारयामास मारुतोऽभ्रगणानिव ।
कर्मणा तेन पार्थस्य तुतुषुर्देवदानवाः

yadeko vārayāmāsa māruto'bhragaṇāniva |
karmaṇā tena pārthasya tutuṣurdevadānavāḥ

अथ क्रुद्धो रणे पार्थस्त्रिगर्तान्प्रति भारत ।
मुमोचास्त्रं महाराज वायव्यं पृतनामुखे

atha kruddho raṇe pārthastrigartānprati bhārata |
mumocāstraṃ mahārāja vāyavyaṃ pṛtanāmukhe

प्रादुरासीत्ततो वायुः क्षोभयाणो नभस्तलम् ।
पातयन्वै तरुगणान्विनिघ्नंश्चैव सैनिकान्

prādurāsīttato vāyuḥ kṣobhayāṇo nabhastalam |
pātayanvai tarugaṇānvinighnaṃścaiva sainikān

ततो द्रोणोऽभिवीक्ष्यैव वायव्यास्त्रं सुदारुणम् ।
शैलमन्यन्महाराज घोरमस्त्रं मुमोच ह

tato droṇo'bhivīkṣyaiva vāyavyāstraṃ sudāruṇam |
śailamanyanmahārāja ghoramastraṃ mumoca ha

द्रोणेन युधि निर्मुक्ते तस्मिन्नस्त्रे नराधिप ।
प्रशशाम ततो वयुः प्रसन्नाश्च दिशो दश

droṇena yudhi nirmukte tasminnastre narādhipa |
praśaśāma tato vayuḥ prasannāśca diśo daśa

ततः पाण्डुसुतो वीरस्त्रिगर्तस्य रथव्रजान् ।
निरुत्साहान्रणे चक्रे विमुखान्विपराक्रमान्

tataḥ pāṇḍusuto vīrastrigartasya rathavrajān |
nirutsāhānraṇe cakre vimukhānviparākramān

ततो दुर्योधनश्चैव कृपश्च रथिनां वरः ।
अश्वत्थामा तथा शल्यः काम्भोजश्च सुदक्षिणः

tato duryodhanaścaiva kṛpaśca rathināṃ varaḥ |
aśvatthāmā tathā śalyaḥ kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्लिकः सह बाह्लिकैः ।
महता रथवंशेन पार्थस्यावारयन्दिशः

vindānuvindāvāvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ |
mahatā rathavaṃśena pārthasyāvārayandiśaḥ

तथैव भगदत्तश्च श्रतायुश्च महाबलः ।
गजानीकेन भीमस्य ताववारयतां दिशः

tathaiva bhagadattaśca śratāyuśca mahābalaḥ |
gajānīkena bhīmasya tāvavārayatāṃ diśaḥ

भूरिश्रवाः शलश्चैव सौबलश्च विशांपते ।
शरौघैर्विमलैस्तीक्ष्णैर्माद्रीपुत्राववारयन्

bhūriśravāḥ śalaścaiva saubalaśca viśāṃpate |
śaraughairvimalaistīkṣṇairmādrīputrāvavārayan

भीष्मस्तु संहतः सङ्ख्ये धार्तराष्ट्रैः ससैनिकैः ।
युधिष्ठिरं समासाद्य सर्वतः पर्यवारयत्

bhīṣmastu saṃhataḥ saṅkhye dhārtarāṣṭraiḥ sasainikaiḥ |
yudhiṣṭhiraṃ samāsādya sarvataḥ paryavārayat

आपतन्तं गजानीकं दृष्ट्वा पार्थो वृकोदरः ।
लोलिहन्सृक्किणी वीरो मृगराडिव कानने

āpatantaṃ gajānīkaṃ dṛṣṭvā pārtho vṛkodaraḥ |
lolihansṛkkiṇī vīro mṛgarāḍiva kānane

भीमस्तु रथिनां श्रेष्ठो गदां गृह्य महाहवे ।
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं तव सैन्यान्यभीषयत्

bhīmastu rathināṃ śreṣṭho gadāṃ gṛhya mahāhave |
avaplutya rathāttūrṇaṃ tava sainyānyabhīṣayat

तमुद्वीक्ष्य गदाहस्तं ततस्ते गजसादिनः ।
परिवव्रू रणे यत्ता भीमसेनं समन्ततः

tamudvīkṣya gadāhastaṃ tataste gajasādinaḥ |
parivavrū raṇe yattā bhīmasenaṃ samantataḥ

गजमध्यमनुप्राप्तः पाण्डवः स व्यराजत ।
मेघजालस्य महतो यथा मध्यगतो रविः

gajamadhyamanuprāptaḥ pāṇḍavaḥ sa vyarājata |
meghajālasya mahato yathā madhyagato raviḥ

व्यधमत्स गजानीकं गदया पाण्डवर्षभः ।
महाभ्रजालमतुलं मातरिश्वेव सन्ततम्

vyadhamatsa gajānīkaṃ gadayā pāṇḍavarṣabhaḥ |
mahābhrajālamatulaṃ mātariśveva santatam

ते वध्यमाना बलिना भीमसेनेन दन्तिनः ।
आर्तनादं रणे चक्रुर्गर्जन्तो जलदा इव

te vadhyamānā balinā bhīmasenena dantinaḥ |
ārtanādaṃ raṇe cakrurgarjanto jaladā iva

बहुधा दारितश्चैव विषाणैस्तत्र दन्तिभिः ।
फुल्लाशोकनिभः पार्थः शुशुभे रणमूर्धनि

bahudhā dāritaścaiva viṣāṇaistatra dantibhiḥ |
phullāśokanibhaḥ pārthaḥ śuśubhe raṇamūrdhani

सादिनां शस्त्रवृष्टिं च व्यधमद्गदया ततः ।
वायुवेगसमायुक्तो व्यचरत्पाण्डवो युधि

sādināṃ śastravṛṣṭiṃ ca vyadhamadgadayā tataḥ |
vāyuvegasamāyukto vyacaratpāṇḍavo yudhi

विषाणोल्लिखितैर्गात्रौर्विषाणाभिहतो भृशम् ।
विषाणे दन्तिनं गृह्य निर्विषाणमथाकरोत्

viṣāṇollikhitairgātraurviṣāṇābhihato bhṛśam |
viṣāṇe dantinaṃ gṛhya nirviṣāṇamathākarot

विषाणेन च तेनैव कुम्भोऽभ्याहत्य दन्तिनम् ।
पातयामास समरे दण्डहस्त इवान्तकः

viṣāṇena ca tenaiva kumbho'bhyāhatya dantinam |
pātayāmāsa samare daṇḍahasta ivāntakaḥ

शोणिताक्तां गदां बिभ्रन्मेदोभञ्जाकृतच्छविः ।
कृताभ्यङ्गः शोणितेन रुद्रवत्प्रत्यदृश्यत

śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhranmedobhañjākṛtacchaviḥ |
kṛtābhyaṅgaḥ śoṇitena rudravatpratyadṛśyata

एवं के वध्यमानाश्च हतशेषा महागजाः ।
प्राद्रवन्त दिशो राजन्विमृद्गन्तः स्वकं बलम्

evaṃ ke vadhyamānāśca hataśeṣā mahāgajāḥ |
prādravanta diśo rājanvimṛdgantaḥ svakaṃ balam

द्रवद्भिस्तैर्महानागैः समन्ताद्भरतर्षभ ।
दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्भुखम्

dravadbhistairmahānāgaiḥ samantādbharatarṣabha |
duryodhanabalaṃ sarvaṃ punarāsītparāṅbhukham