अध्याय 101: अभिमन्यु अलम्बुष को हराते, सात्यकि अश्वत्थामा भिड़े

आर्जुनं समरे शूरं विनिघ्नन्तं महारथान् ।
अलम्बुसः कथं युद्धे प्रत्ययुध्यत सञ्जय

ārjunaṃ samare śūraṃ vinighnantaṃ mahārathān |
alambusaḥ kathaṃ yuddhe pratyayudhyata sañjaya

आर्श्यशृङ्गिं कथं चैव सौभद्रः परवीरहा ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन यथावृत्तं स्म संयुगे

ārśyaśṛṅgiṃ kathaṃ caiva saubhadraḥ paravīrahā |
tanmamācakṣva tattvena yathāvṛttaṃ sma saṃyuge

धनंजयश्च किं चक्रे मम सैन्येषु संयुगे ।
भीमो वा रथिनां श्रेष्ठो राक्षसो वा घटोत्कचः

dhanaṃjayaśca kiṃ cakre mama sainyeṣu saṃyuge |
bhīmo vā rathināṃ śreṣṭho rākṣaso vā ghaṭotkacaḥ

नकुलः सहदेवो वा सात्यकिर्वा महारथः ।
एतदाचक्ष्व मे सत्यं कुशलो ह्यसि सञ्जय

nakulaḥ sahadevo vā sātyakirvā mahārathaḥ |
etadācakṣva me satyaṃ kuśalo hyasi sañjaya

हन्ते तेऽहं प्रवक्ष्यामि संग्रामं रोमहर्षणम् ।
यथाऽभूद्राक्षसेन्द्रस्य सौभद्रस्य च मारिष

hante te'haṃ pravakṣyāmi saṃgrāmaṃ romaharṣaṇam |
yathā'bhūdrākṣasendrasya saubhadrasya ca māriṣa

अर्जुनश्च यथा सङ्ख्ये भीमसेनश्च पाण्डवः ।
नकुलः सहदेवश्च रणे चक्रुः पराक्रमम्

arjunaśca yathā saṅkhye bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca raṇe cakruḥ parākramam

तथैव तावकाः सर्वे भीष्मद्रोणपुरःसराः ।
अद्भुतानि विचिन्राणि चक्रुः कर्माण्यभीतवत्

tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ |
adbhutāni vicinrāṇi cakruḥ karmāṇyabhītavat

अलम्बुसस्तु समरे अभिमन्युं महारथम् ।
विनद्य सुमहानादं तर्जयित्वा मुहुर्मुहुः

alambusastu samare abhimanyuṃ mahāratham |
vinadya sumahānādaṃ tarjayitvā muhurmuhuḥ

अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ।
अभिमन्युश्च वेगेन सिंहवद्विनदन्मुहुः

abhidudrāva vegena tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt |
abhimanyuśca vegena siṃhavadvinadanmuhuḥ

आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासि पितुरत्यन्तवैरिणम् ।
ततः समीपतुः सङ्ख्ये त्वरितौ नरराक्षसौ

ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsi pituratyantavairiṇam |
tataḥ samīpatuḥ saṅkhye tvaritau nararākṣasau

रथाभ्यां रथिनौ श्रेष्ठौ यथा वै देवदानवौ ।
मायावा राक्षसश्रेष्ठो दिव्यास्त्रश्चैव फाल्गुनिः

rathābhyāṃ rathinau śreṣṭhau yathā vai devadānavau |
māyāvā rākṣasaśreṣṭho divyāstraścaiva phālguniḥ

ततः कर्ष्णिर्महाराज निशितैः सायकैस्त्रिभिः ।
आर्श्यशृङ्गिं रणे विद्ध्वा पुनर्विव्याव पञ्चभिः

tataḥ karṣṇirmahārāja niśitaiḥ sāyakaistribhiḥ |
ārśyaśṛṅgiṃ raṇe viddhvā punarvivyāva pañcabhiḥ

अलम्बुरोऽपि संक्रुद्धः कार्ष्णि नवभिराशुगैः ।
हृदि विव्याध वेगेन तोत्रैरिव महाद्विपम्

alamburo'pi saṃkruddhaḥ kārṣṇi navabhirāśugaiḥ |
hṛdi vivyādha vegena totrairiva mahādvipam

ततः शरसहस्रेण क्षिप्रकारी निशाचरः ।
अर्जुनास सुतं सङ्ख्ये पीडयामास भारत

tataḥ śarasahasreṇa kṣiprakārī niśācaraḥ |
arjunāsa sutaṃ saṅkhye pīḍayāmāsa bhārata

अभिमन्युस्ततः क्रुद्धो नवभिर्नतपर्वभिः ।
बिभेद निशिसैर्बाणै राक्षसेन्द्रं महोरसि

abhimanyustataḥ kruddho navabhirnataparvabhiḥ |
bibheda niśisairbāṇai rākṣasendraṃ mahorasi

ते तस्य विविशुस्तूर्णं कायं निर्भिद्य मर्मसु ।
स तैर्विभिन्नसर्वाङ्गः शुशुभे राक्षसोत्तमः

te tasya viviśustūrṇaṃ kāyaṃ nirbhidya marmasu |
sa tairvibhinnasarvāṅgaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ

पुष्पितैः किंशुकै राजन्संस्तीर्ण इव पर्वतः ।
स संदधानश्च शरान्हेमपुङ्खान्महाबलः

puṣpitaiḥ kiṃśukai rājansaṃstīrṇa iva parvataḥ |
sa saṃdadhānaśca śarānhemapuṅkhānmahābalaḥ

विबभौ राक्षसश्रेष्ठः सज्वाल इव पर्वतः ।
ततः क्रुद्धो महाराज आर्श्यशृङ्गिरमर्षणः

vibabhau rākṣasaśreṣṭhaḥ sajvāla iva parvataḥ |
tataḥ kruddho mahārāja ārśyaśṛṅgiramarṣaṇaḥ

महेन्द्रप्रतिमं कार्ष्णि छादयामास पत्रिभिः ।
तेन ते विशिखा मुक्ता यमदण्डोपमाः शिताः

mahendrapratimaṃ kārṣṇi chādayāmāsa patribhiḥ |
tena te viśikhā muktā yamadaṇḍopamāḥ śitāḥ

अभिमन्युं विनिर्भिद्य प्राविशन्त धरातलम् ।
तथैवार्जुनिना मुक्ताः शराः कनकभूषणाः

abhimanyuṃ vinirbhidya prāviśanta dharātalam |
tathaivārjuninā muktāḥ śarāḥ kanakabhūṣaṇāḥ

अलम्बुसं विनिर्भिद्य प्राविशन्त धरातलम् ।
सौभद्रस्तु रणे रक्षः शरैः सन्नतपर्वभिः

alambusaṃ vinirbhidya prāviśanta dharātalam |
saubhadrastu raṇe rakṣaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

चक्रे विमुखमासाद्य बलं शक्र इवाहवे ।
विमुखं च रणे रक्षो वध्यमानं रणेऽरिणा

cakre vimukhamāsādya balaṃ śakra ivāhave |
vimukhaṃ ca raṇe rakṣo vadhyamānaṃ raṇe'riṇā

प्रादुश्चक्रे महामायां तामसीमरिघातिनीम् ।
ततस्ते तमसा सर्वे वृताश्चासन्महीपते

prāduścakre mahāmāyāṃ tāmasīmarighātinīm |
tataste tamasā sarve vṛtāścāsanmahīpate

नाभिमन्युमपश्यन्त नैव स्वान्न परान्रणे ।
अभिमन्युश्च तदृष्ट्वा घोररूपं महत्तमः

nābhimanyumapaśyanta naiva svānna parānraṇe |
abhimanyuśca tadṛṣṭvā ghorarūpaṃ mahattamaḥ

प्रादुश्चक्रेऽस्त्रमत्सुग्रं भास्करं कुरुनन्दनः ।
ततः प्रकाशमभवज्जगत्सर्वं महीपते

prāduścakre'stramatsugraṃ bhāskaraṃ kurunandanaḥ |
tataḥ prakāśamabhavajjagatsarvaṃ mahīpate

तां चाभिजघ्निवान्मायां राक्षसस्य दुरात्मनः ।
संक्रुद्धश्च महावीर्यो राक्षसेन्द्रं नरोत्तमः

tāṃ cābhijaghnivānmāyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ |
saṃkruddhaśca mahāvīryo rākṣasendraṃ narottamaḥ

छादयामास समरे शरैः सन्नतपर्वभिः ।
बह्वीस्तथाऽन्या मायाश्च प्रयुक्तास्तेन रक्षसा

chādayāmāsa samare śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
bahvīstathā'nyā māyāśca prayuktāstena rakṣasā

सर्वास्त्रविदमेयात्मा वारयामास फाल्गुनिः ।
हतमायं ततो रक्षो वध्यमानं च सायकैः

sarvāstravidameyātmā vārayāmāsa phālguniḥ |
hatamāyaṃ tato rakṣo vadhyamānaṃ ca sāyakaiḥ

रथं तत्रैव संत्यज्य प्राद्रवन्महतो भयात् ।
तस्मिन्विनिर्जिते तूर्णं कूटयोधिनि राक्षसे

rathaṃ tatraiva saṃtyajya prādravanmahato bhayāt |
tasminvinirjite tūrṇaṃ kūṭayodhini rākṣase

आर्जुनिः समरे सैन्यं तावकं संममर्द ह ।
मदान्धो वन्यनागेन्द्रः सपद्मां पद्मिनीमिव

ārjuniḥ samare sainyaṃ tāvakaṃ saṃmamarda ha |
madāndho vanyanāgendraḥ sapadmāṃ padminīmiva

ततः शान्तनवो भीष्मः सैन्यं दृष्ट्वाऽभिविद्रुतम् ।
महता शरवर्षेण सौभद्रं पर्यवारयत्

tataḥ śāntanavo bhīṣmaḥ sainyaṃ dṛṣṭvā'bhividrutam |
mahatā śaravarṣeṇa saubhadraṃ paryavārayat

कोष्ठीकृत्य च तं वीरं धार्तराष्ट्रा महारथः ।
एवं सुबहवो युद्धे ततक्षुः सायकैर्दृढम्

koṣṭhīkṛtya ca taṃ vīraṃ dhārtarāṣṭrā mahārathaḥ |
evaṃ subahavo yuddhe tatakṣuḥ sāyakairdṛḍham

स तेषां रथिनां वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः ।
सदृशो वासुदेवस्य विक्रमेण बलेन च

sa teṣāṃ rathināṃ vīraḥ pitustulyaparākramaḥ |
sadṛśo vāsudevasya vikrameṇa balena ca

उभयोः सदृशं कर्म स पितुर्मातुलस्य च ।
रणे बहुविधं चक्रे सर्वशस्त्रभृतां वरः

ubhayoḥ sadṛśaṃ karma sa piturmātulasya ca |
raṇe bahuvidhaṃ cakre sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

ततो धनञ्जयो वीरो विनिघ्नंस्तव सैनिकान् ।
आससाद रणे भीष्मं पुत्रप्रेप्सुरमर्षणः

tato dhanañjayo vīro vinighnaṃstava sainikān |
āsasāda raṇe bhīṣmaṃ putraprepsuramarṣaṇaḥ

तथैव समरे राजन्पिता देवव्रतस्तव ।
आससाद रणे पार्थं स्वर्भानुरिव भास्करम्

tathaiva samare rājanpitā devavratastava |
āsasāda raṇe pārthaṃ svarbhānuriva bhāskaram

ततः सरथनागाश्वाः पुत्रास्तव जनेश्वर ।
परिवव्रू रणे भीष्मं जुगुपुश्च समन्ततः

tataḥ sarathanāgāśvāḥ putrāstava janeśvara |
parivavrū raṇe bhīṣmaṃ jugupuśca samantataḥ

तथैव पाण्डवा राजन्परिवार्य धनञ्जयम् ।
रणाय महते युक्ता दंशिता भरतर्षभ

tathaiva pāṇḍavā rājanparivārya dhanañjayam |
raṇāya mahate yuktā daṃśitā bharatarṣabha

शारद्वतस्ततो राजन्भीष्मस्य प्रमुखे स्थितम् ।
अर्जुनं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनोत्

śāradvatastato rājanbhīṣmasya pramukhe sthitam |
arjunaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinot

प्रत्युद्गम्याथ विव्याध सात्यकिस्तं शितैः शरैः ।
पाण्डवप्रियकामार्थं शार्दूल इव कुञ्जरम्

pratyudgamyātha vivyādha sātyakistaṃ śitaiḥ śaraiḥ |
pāṇḍavapriyakāmārthaṃ śārdūla iva kuñjaram

गौतमोऽपि त्वरायुक्तो माधवं नवभिः शरैः ।
हृदि विव्याध संक्रुद्धः कङ्कपत्रपरिच्छदैः

gautamo'pi tvarāyukto mādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
hṛdi vivyādha saṃkruddhaḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ

शैनेयोऽपि ततः क्रुद्धश्चापमानम्य वेगवान् ।
गौतमान्तकरं तूर्णं समाधत्त शिलीमुखम्

śaineyo'pi tataḥ kruddhaścāpamānamya vegavān |
gautamāntakaraṃ tūrṇaṃ samādhatta śilīmukham

तमापतन्तं वेगेन शक्राशनिसमद्युतिम् ।
द्विधा चिच्छेद संक्रुद्धो द्रौणिः परमकोपनः

tamāpatantaṃ vegena śakrāśanisamadyutim |
dvidhā ciccheda saṃkruddho drauṇiḥ paramakopanaḥ

समुत्सृज्याथ शैनेयो गौतमं रथिनां वरः ।
अभ्यद्रवद्रणे द्रौणिं राहुः खे शशिनं यथा

samutsṛjyātha śaineyo gautamaṃ rathināṃ varaḥ |
abhyadravadraṇe drauṇiṃ rāhuḥ khe śaśinaṃ yathā

तस्य द्रोणसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद भारत ।
अथैनं छिन्नधन्वानं ताडयामास सायकैः

tasya droṇasutaścāpaṃ dvidhā ciccheda bhārata |
athainaṃ chinnadhanvānaṃ tāḍayāmāsa sāyakaiḥ

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शत्रुघ्नं भारसाधनम् ।
द्रौणिं षष्ट्या महाराज बाह्वोरुरसि चार्पयत्

so'nyatkārmukamādāya śatrughnaṃ bhārasādhanam |
drauṇiṃ ṣaṣṭyā mahārāja bāhvorurasi cārpayat

स विद्धो व्यथितश्चैव मुहूर्तं कश्मलायुतः ।
निषसाद रथोपस्थे ध्वजयष्टिं समाश्रितः

sa viddho vyathitaścaiva muhūrtaṃ kaśmalāyutaḥ |
niṣasāda rathopasthe dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
वार्ष्णेयं समरे क्रुद्धो नाराचेन समार्पयत्

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ droṇaputraḥ pratāpavān |
vārṣṇeyaṃ samare kruddho nārācena samārpayat

शैनेयं स तु निर्भिद्य प्राविशद्धरणीतलम् ।
वसन्तकाले बलवान्बिलं सर्पशिशुर्यथा

śaineyaṃ sa tu nirbhidya prāviśaddharaṇītalam |
vasantakāle balavānbilaṃ sarpaśiśuryathā

अथापरेण भल्लेन माधवस्य ध्वजोत्तमम् ।
चिच्छेद समरे द्रौणिः सिंहनादं मुमोच ह

athāpareṇa bhallena mādhavasya dhvajottamam |
ciccheda samare drauṇiḥ siṃhanādaṃ mumoca ha

पुनश्चैनं शरैर्घोरैश्छादयामास भारत ।
निदाघान्ते महाराज यथा मेघो दिवाकरम्

punaścainaṃ śarairghoraiśchādayāmāsa bhārata |
nidāghānte mahārāja yathā megho divākaram

सात्यकोऽपि महाराज शरजालं निहत्य तत् ।
द्रौणिमभ्याकिरत्तूर्णं शरजालैरनेकधा

sātyako'pi mahārāja śarajālaṃ nihatya tat |
drauṇimabhyākirattūrṇaṃ śarajālairanekadhā

तापयामास च द्रौणिं शैनेयः परवारहा ।
विमुक्तो मेघजालेन यथैव तपनस्तथा

tāpayāmāsa ca drauṇiṃ śaineyaḥ paravārahā |
vimukto meghajālena yathaiva tapanastathā

शराणां च सहस्रेण पुनरेव समुद्यतः ।
सात्यकिश्छादयामास ननाद च महाबलः

śarāṇāṃ ca sahasreṇa punareva samudyataḥ |
sātyakiśchādayāmāsa nanāda ca mahābalaḥ

दृष्ट्वा पुत्रं च तं ग्रस्तं राहुणेव निशाकरम् ।
अभ्यद्रवत शैनेयं भारद्वाजः प्रतापवान्

dṛṣṭvā putraṃ ca taṃ grastaṃ rāhuṇeva niśākaram |
abhyadravata śaineyaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān

विव्याध च सुतीक्ष्णेन पृषत्केन महामृधे ।
परीप्सन्खसुतं राजन्वार्ष्णेयेनाभिपीडितम्

vivyādha ca sutīkṣṇena pṛṣatkena mahāmṛdhe |
parīpsankhasutaṃ rājanvārṣṇeyenābhipīḍitam

सात्यकिस्तु रणे हित्वा गुरुपुत्रं महारथम् ।
द्रोणं विव्याध विंशत्या सर्वपारशवैः शरैः

sātyakistu raṇe hitvā guruputraṃ mahāratham |
droṇaṃ vivyādha viṃśatyā sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ

तदन्तरममेयात्मा कौन्तेयः शत्रुतापनः ।
अभ्यद्रवद्रणे क्रुद्धो द्रोणं प्रति महारथः

tadantaramameyātmā kaunteyaḥ śatrutāpanaḥ |
abhyadravadraṇe kruddho droṇaṃ prati mahārathaḥ

ततो द्रोणश्च पार्थश्च समेयातां महामृधे ।
यथा बुधश्च शुक्रश्च महाराज नभस्तले

tato droṇaśca pārthaśca sameyātāṃ mahāmṛdhe |
yathā budhaśca śukraśca mahārāja nabhastale