अध्याय 96: युधिष्ठिर श्रीकृष्ण से वैष्णव धर्म पूछते हैं

अश्वमेधे पुरावृत्ते केशवं केशिसूदनम् ।
धर्मसंशयमुद्दिश्य किमपृच्छत्पितामहः

aśvamedhe purāvṛtte keśavaṃ keśisūdanam |
dharmasaṃśayamuddiśya kimapṛcchatpitāmahaḥ

पश्चिमेनाश्वमेधेन यदा स्नातो युधिष्ठिरः ।
तदा राजा नमस्कृत्य केशवं पुनरब्रवीत्

paścimenāśvamedhena yadā snāto yudhiṣṭhiraḥ |
tadā rājā namaskṛtya keśavaṃ punarabravīt

भववन्वैष्णवा धर्माः किंफलाः किंपरायणाः ।
किं धर्ममधिकृत्याथ भवतोत्पादिताः पुरा

bhavavanvaiṣṇavā dharmāḥ kiṃphalāḥ kiṃparāyaṇāḥ |
kiṃ dharmamadhikṛtyātha bhavatotpāditāḥ purā

यदि तेहमनुग्राह्यः प्रियोस्मि मधुसूदन ।
श्रोतव्या यदि मे कृष्ण तन्मे कथय सुव्रत

yadi tehamanugrāhyaḥ priyosmi madhusūdana |
śrotavyā yadi me kṛṣṇa tanme kathaya suvrata

पवित्रा किल ते धर्माः सर्वपापप्रणाशनाः ।
सर्वधर्मोत्तमाः पुण्या भगवंस्त्वन्मुखोद्गताः

pavitrā kila te dharmāḥ sarvapāpapraṇāśanāḥ |
sarvadharmottamāḥ puṇyā bhagavaṃstvanmukhodgatāḥ

याञ्श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मातृहा गुरुतल्पगः ।
पाकर्भेदी कृतघ्नश्च सुरापो ब्रह्मविक्रयी

yāñśrutvā brahmahā goghno mātṛhā gurutalpagaḥ |
pākarbhedī kṛtaghnaśca surāpo brahmavikrayī

मित्रविश्वासघाती च वीरहा भ्रूणहा तथा ।
तपोविक्रयिणश्चैव दानविक्रयिणस्तथा

mitraviśvāsaghātī ca vīrahā bhrūṇahā tathā |
tapovikrayiṇaścaiva dānavikrayiṇastathā

आत्मविक्रमयिणो मूढा जीवेद्यश्च विकर्मभिः ।
पापाः शठा नैकृतिका डांभिका दूषकास्तथा

ātmavikramayiṇo mūḍhā jīvedyaśca vikarmabhiḥ |
pāpāḥ śaṭhā naikṛtikā ḍāṃbhikā dūṣakāstathā

रसभेदकरा ये च ये च स्युर्ब्रह्मघातकाः ।
शूद्रप्रेष्यकराश्चोरा विप्रा ये च पुरोहिताः

rasabhedakarā ye ca ye ca syurbrahmaghātakāḥ |
śūdrapreṣyakarāścorā viprā ye ca purohitāḥ

निक्षेपहारिणः स्त्रीघ्नास्तथा ये पारदारिकाः ।
एते चान्ये च पापा ये मुच्यन्तेतेऽपि किल्बिषात्

nikṣepahāriṇaḥ strīghnāstathā ye pāradārikāḥ |
ete cānye ca pāpā ye mucyantete'pi kilbiṣāt

तानाचक्ष्व सुरश्रेष्ठ त्वद्भक्तस्य ममाच्युत

tānācakṣva suraśreṣṭha tvadbhaktasya mamācyuta

इत्येवं कथिते देवे धर्मपुत्रेण संसदि ।
वसिष्ठाद्यास्तपोयुक्ता मुनयस्तत्वदर्शिनः

ityevaṃ kathite deve dharmaputreṇa saṃsadi |
vasiṣṭhādyāstapoyuktā munayastatvadarśinaḥ

श्रोतुकामाः परं गुह्यं वैष्णवं धर्ममुत्तमम् ।
तथा भागवताश्चैव ततस्तं पर्यवारयन्

śrotukāmāḥ paraṃ guhyaṃ vaiṣṇavaṃ dharmamuttamam |
tathā bhāgavatāścaiva tatastaṃ paryavārayan

तत्वतस्तव भावेन पादमूलमुपागतम् ।
यदि जानासि मां भक्तं स्निग्धं वा भक्तवत्सल

tatvatastava bhāvena pādamūlamupāgatam |
yadi jānāsi māṃ bhaktaṃ snigdhaṃ vā bhaktavatsala

धर्मगुह्यानि सर्वाणि वेत्तुमिच्छामि तत्वतः ।
धर्मान्कथय मे देव यद्यनुग्रहभागहम्

dharmaguhyāni sarvāṇi vettumicchāmi tatvataḥ |
dharmānkathaya me deva yadyanugrahabhāgaham

श्रुता मे मानवा धर्मा वासिष्ठाः काश्यपास्तथा ।
गार्गीया गौतमीयाश्च तथा गोपालकस्य च

śrutā me mānavā dharmā vāsiṣṭhāḥ kāśyapāstathā |
gārgīyā gautamīyāśca tathā gopālakasya ca

पराशरकृताः पूर्वा मैत्रेयस्य च धीमतः ।
औमा माहेश्वराश्चैव नन्दिधर्माश्च पावनाः

parāśarakṛtāḥ pūrvā maitreyasya ca dhīmataḥ |
aumā māheśvarāścaiva nandidharmāśca pāvanāḥ

ब्रह्मणा कथिता ये च कौमाराश्च श्रुता मया ।
धूमायनकृता धर्माः काण्डवैश्वानरा अपि

brahmaṇā kathitā ye ca kaumārāśca śrutā mayā |
dhūmāyanakṛtā dharmāḥ kāṇḍavaiśvānarā api

भार्गवा याज्ञवल्क्याश्च मार्कण्डेयकृता अपि ।
भारद्वाजकृता ये च बृहस्पतिकृताश्च ये

bhārgavā yājñavalkyāśca mārkaṇḍeyakṛtā api |
bhāradvājakṛtā ye ca bṛhaspatikṛtāśca ye

कुणेश्च कुणिबाहोश्च विश्वामित्रकृताश्च ये ।
सुमन्तुजैमिनिकृताः शाकुनेयास्तथैव च

kuṇeśca kuṇibāhośca viśvāmitrakṛtāśca ye |
sumantujaiminikṛtāḥ śākuneyāstathaiva ca

पुलस्त्यपुलहोद्गीताः पावकीयास्तथैव च ।
अगस्त्यगीता मौद्गल्याः शाण्डिल्याः शलभायनाः

pulastyapulahodgītāḥ pāvakīyāstathaiva ca |
agastyagītā maudgalyāḥ śāṇḍilyāḥ śalabhāyanāḥ

वालखिल्यकृता ये च ये च सप्तर्षिभिस्तथा ।
आपस्तंबकृता धर्माः शङ्खस्य लिखितस्य च

vālakhilyakṛtā ye ca ye ca saptarṣibhistathā |
āpastaṃbakṛtā dharmāḥ śaṅkhasya likhitasya ca

प्राजापत्यास्तथा याम्या माहेन्द्राश्च श्रुता मया ।
वैयाघ्रव्यासकीयाश्च विभण्डककृताश्च ये

prājāpatyāstathā yāmyā māhendrāśca śrutā mayā |
vaiyāghravyāsakīyāśca vibhaṇḍakakṛtāśca ye

नारदीयाः श्रुता धर्माः कापोताश्च श्रुता मया ।
तथा विदुरवाक्यानि भृगोरङ्गिरसस्तथा

nāradīyāḥ śrutā dharmāḥ kāpotāśca śrutā mayā |
tathā viduravākyāni bhṛgoraṅgirasastathā

क्रौञ्चा मृदङ्गगीताश्च सौर्या हारीतकाश्च ये ।
ये पिशङ्गकृताश्चापि कातपायाः सुवालकाः

krauñcā mṛdaṅgagītāśca sauryā hārītakāśca ye |
ye piśaṅgakṛtāścāpi kātapāyāḥ suvālakāḥ

उद्दालककृता धर्मा औशनस्यास्तथैव च ।
वैशंपायनगीताश्च ये चान्येऽप्येवमादितः

uddālakakṛtā dharmā auśanasyāstathaiva ca |
vaiśaṃpāyanagītāśca ye cānye'pyevamāditaḥ

एतेभ्यः सर्वधर्मेभ्यो देव त्वन्मुखनिस्सृताः ।
पावनात्वात्पवित्रत्वाद्विशिष्टा इति मे मतिः

etebhyaḥ sarvadharmebhyo deva tvanmukhanissṛtāḥ |
pāvanātvātpavitratvādviśiṣṭā iti me matiḥ

तस्माद्धि त्वां प्रपन्नस्य त्वद्भक्तस्य च केशव ।
युष्मदीयान्वरान्धर्मान्पुण्यान्कथय मेच्युत

tasmāddhi tvāṃ prapannasya tvadbhaktasya ca keśava |
yuṣmadīyānvarāndharmānpuṇyānkathaya mecyuta

एवं पृष्टस्तु धर्मज्ञो धर्मपुत्रेण केशवः ।
उवाच धर्मान्सूक्ष्मार्थान्धर्मपुत्रस्य हर्षितः

evaṃ pṛṣṭastu dharmajño dharmaputreṇa keśavaḥ |
uvāca dharmānsūkṣmārthāndharmaputrasya harṣitaḥ

एवं ते यस्य कौन्तेय यत्नो धर्मेषु सुव्रत ।
तस्य ते दुर्लभो लोके न कश्चिदपि विद्येत

evaṃ te yasya kaunteya yatno dharmeṣu suvrata |
tasya te durlabho loke na kaścidapi vidyeta

धर्मः श्रुतो वा दृष्टो वा कथितो वा कृतोपि वा ।
अनुमोदितो वा राजेन्द्र नयतीन्द्रपदं नरम्

dharmaḥ śruto vā dṛṣṭo vā kathito vā kṛtopi vā |
anumodito vā rājendra nayatīndrapadaṃ naram

धर्मः पिता च माता च धर्मो नाथः सुहृत्तथा ।
धर्मो भ्राता सखा चैव धर्मः स्वामी परंतप

dharmaḥ pitā ca mātā ca dharmo nāthaḥ suhṛttathā |
dharmo bhrātā sakhā caiva dharmaḥ svāmī paraṃtapa

धर्मादर्थश्च कामश्च धर्माद्भोगाः सुखानि च ।
धर्मार्दैश्वर्यमेवाग्र्यं धर्मात्स्वर्गगतिः परा

dharmādarthaśca kāmaśca dharmādbhogāḥ sukhāni ca |
dharmārdaiśvaryamevāgryaṃ dharmātsvargagatiḥ parā

धर्मोयं सेवितः शुद्धस्त्रायते महतो भयात् ।
धर्माद्द्विजत्वं देवत्वं धर्मः पावयते नरम्

dharmoyaṃ sevitaḥ śuddhastrāyate mahato bhayāt |
dharmāddvijatvaṃ devatvaṃ dharmaḥ pāvayate naram

यदा च क्षीयते पापं कालेन पुरुषस्य तु ।
तदा संजायते बुद्धिर्धर्मं कर्तुं युधिष्ठिर

yadā ca kṣīyate pāpaṃ kālena puruṣasya tu |
tadā saṃjāyate buddhirdharmaṃ kartuṃ yudhiṣṭhira

जन्मान्तरसहस्रैस्तु मनुष्यत्वं हि दुर्लभम् ।
तद्गत्वापीह यो धर्मं न करोति स्ववञ्चितः

janmāntarasahasraistu manuṣyatvaṃ hi durlabham |
tadgatvāpīha yo dharmaṃ na karoti svavañcitaḥ

कुत्सिता ये दरिद्राश्च विरूपा व्याधितास्तथा ।
परद्वेष्याश्च मूर्खाश्च न तैर्धर्मः कृतः पुरा

kutsitā ye daridrāśca virūpā vyādhitāstathā |
paradveṣyāśca mūrkhāśca na tairdharmaḥ kṛtaḥ purā

ये च दीर्घायुषः शूराः पण्डिता भोगिनस्तथा ॥
नीरोगा रूपसंपन्नास्तैर्धर्मः सुकृतः पुरा

ye ca dīrghāyuṣaḥ śūrāḥ paṇḍitā bhoginastathā ||
nīrogā rūpasaṃpannāstairdharmaḥ sukṛtaḥ purā

एवं धर्मः कृतः शुद्धो नयते गतिमुत्तमाम् ।
अधर्मं सेवते यस्तु तिर्यग्योन्यां पतत्यसौ

evaṃ dharmaḥ kṛtaḥ śuddho nayate gatimuttamām |
adharmaṃ sevate yastu tiryagyonyāṃ patatyasau

इदं रहस्यं कौन्तेय शृणु धर्ममनुत्तमम् ।
कथयिष्ये परं धर्मं तव भक्तस्य पाण्डव

idaṃ rahasyaṃ kaunteya śṛṇu dharmamanuttamam |
kathayiṣye paraṃ dharmaṃ tava bhaktasya pāṇḍava

इष्टस्त्वमसि मेऽत्यर्थं प्रपन्नश्चापि मां सदा ।
परमार्थमपि ब्रूयां किं पुनर्धर्मसंहिताम्

iṣṭastvamasi me'tyarthaṃ prapannaścāpi māṃ sadā |
paramārthamapi brūyāṃ kiṃ punardharmasaṃhitām

इदं मे मानुषं जन्म कृतमात्मनि मायया ।
धर्मसंस्थापनार्थाय दुष्टानां नाशनाय च

idaṃ me mānuṣaṃ janma kṛtamātmani māyayā |
dharmasaṃsthāpanārthāya duṣṭānāṃ nāśanāya ca

मानुष्यं भावमापन्नं ये मां गृह्णन्त्यवज्ञया ।
संसारान्तर्हि ते मूढास्तिर्यग्योनिष्वनेकशः

mānuṣyaṃ bhāvamāpannaṃ ye māṃ gṛhṇantyavajñayā |
saṃsārāntarhi te mūḍhāstiryagyoniṣvanekaśaḥ

ये च मां सर्वभूतस्थं पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ।
मद्भक्तांस्तान्सदा युक्तान्मत्समीपं नयाम्यहम्

ye ca māṃ sarvabhūtasthaṃ paśyanti jñānacakṣuṣā |
madbhaktāṃstānsadā yuktānmatsamīpaṃ nayāmyaham

मद्भक्ता न विनश्यन्ति मद्भक्ता वीतकल्मषाः ।
मद्भाक्तानां तु मानुष्ये सफल जन्म पाण्डवा

madbhaktā na vinaśyanti madbhaktā vītakalmaṣāḥ |
madbhāktānāṃ tu mānuṣye saphala janma pāṇḍavā

अपि पापेष्वभिरता मद्भक्ताः पाण्डुनन्दन ।
मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा

api pāpeṣvabhiratā madbhaktāḥ pāṇḍunandana |
mucyante pātakaiḥ sarvaiḥ padmapatramivāṃbhasā

जन्मान्तरसहस्रेषु तपसा भावितात्मनाम् ।
भक्तिरुत्पद्यते तात मनुष्याणां न संशयः

janmāntarasahasreṣu tapasā bhāvitātmanām |
bhaktirutpadyate tāta manuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ

यच्च रूपं परं गुह्यं कूटस्तमचलं ध्रुवम् ।
न दृश्यते तता देवैर्मद्भक्तैर्दृश्यते यथा

yacca rūpaṃ paraṃ guhyaṃ kūṭastamacalaṃ dhruvam |
na dṛśyate tatā devairmadbhaktairdṛśyate yathā

अपरं यच्च मे रूपं पर्रादुर्भावेषु दृश्यते ।
तदर्चयन्ति सर्वार्थैः सर्वभूतानि पाण्डव

aparaṃ yacca me rūpaṃ parrādurbhāveṣu dṛśyate |
tadarcayanti sarvārthaiḥ sarvabhūtāni pāṇḍava

कल्पकोटिसहस्रेषु व्यतीतेष्वागते च ।
दर्शयामीह तद्रूपं यच्च पश्यन्ति मे सुराः

kalpakoṭisahasreṣu vyatīteṣvāgate ca |
darśayāmīha tadrūpaṃ yacca paśyanti me surāḥ

स्तित्युत्पत्त्यव्ययकरं यो मां ज्ञात्वा प्रपद्यते ।
अनुगृह्णाम्यहं तं वै संसारान्मोचयामि च

stityutpattyavyayakaraṃ yo māṃ jñātvā prapadyate |
anugṛhṇāmyahaṃ taṃ vai saṃsārānmocayāmi ca

अहमादिर्हि देवानां सृष्टा ब्रह्मादयो मया ।
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य जगत्सर्वं सृजाम्यहम्

ahamādirhi devānāṃ sṛṣṭā brahmādayo mayā |
prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya jagatsarvaṃ sṛjāmyaham

तमोमूलोहमव्यक्तो रजोमध्ये प्रतिष्ठितः ।
ऊर्ध्वं सत्त्वं विना लोभं ब्रह्मादिस्तंबपर्यतः

tamomūlohamavyakto rajomadhye pratiṣṭhitaḥ |
ūrdhvaṃ sattvaṃ vinā lobhaṃ brahmādistaṃbaparyataḥ

मूर्धानं मे विद्धि दिवं चन्द्रादित्यौ च लोचने ।
गावोग्निर्बाह्मणो वक्त्रं मारुतः श्वसनं च मे

mūrdhānaṃ me viddhi divaṃ candrādityau ca locane |
gāvognirbāhmaṇo vaktraṃ mārutaḥ śvasanaṃ ca me

दिशो मे बाहवश्चाष्टौ नक्षत्राणि च भूषणम् ।
अन्तरिक्षमुरो विद्धि सर्वभूतावकाशकम् ।
मार्गो मेघानिलाभ्यां तु यन्ममोदरमव्ययम्

diśo me bāhavaścāṣṭau nakṣatrāṇi ca bhūṣaṇam |
antarikṣamuro viddhi sarvabhūtāvakāśakam |
mārgo meghānilābhyāṃ tu yanmamodaramavyayam

पृथिवीमण्डलं यद्वै द्वीपार्णवनगैर्युतम् ।
सर्वसंधारणोपेतं पादौ मम युधिष्ठिर

pṛthivīmaṇḍalaṃ yadvai dvīpārṇavanagairyutam |
sarvasaṃdhāraṇopetaṃ pādau mama yudhiṣṭhira

स्थितो ह्येकगुणः खेऽहं द्विगुणश्चास्मि मारुते ।
त्रिगुणोग्नौ स्थितोहं वै सलिले च चतुर्गुणः

sthito hyekaguṇaḥ khe'haṃ dviguṇaścāsmi mārute |
triguṇognau sthitohaṃ vai salile ca caturguṇaḥ

शब्दाद्या ये गुणाः पञ्च महाभूतेषु पञ्चसु ।
तन्मात्रासंस्थितः सोहं पृथिव्यां पञ्चधास्थितः

śabdādyā ye guṇāḥ pañca mahābhūteṣu pañcasu |
tanmātrāsaṃsthitaḥ sohaṃ pṛthivyāṃ pañcadhāsthitaḥ

अहं सहस्रसीर्षस्तु सहस्रवदनेक्षणः ।
सहस्रबाहूदरधृक्सहस्रोरुः सहस्रपात्

ahaṃ sahasrasīrṣastu sahasravadanekṣaṇaḥ |
sahasrabāhūdaradhṛksahasroruḥ sahasrapāt

धृत्वोर्वीं सर्वतः सम्यगत्यतिष्ठं दशांगुलम् ।
सर्वभूतात्मभूतस्थः सर्वव्यापी ततोस्म्यहम्

dhṛtvorvīṃ sarvataḥ samyagatyatiṣṭhaṃ daśāṃgulam |
sarvabhūtātmabhūtasthaḥ sarvavyāpī tatosmyaham

अचिन्त्योहमनन्तोहमजरोहमजो ह्यहम् ।
अनाद्योऽहमवध्योहमप्रमेयोहमव्ययः

acintyohamanantohamajarohamajo hyaham |
anādyo'hamavadhyohamaprameyohamavyayaḥ

निर्गुणोहं निगूढात्मा निर्द्वन्द्वो निर्ममो नृप ।
निष्कलो निर्विकारोहं निदानममृतस्य तु

nirguṇohaṃ nigūḍhātmā nirdvandvo nirmamo nṛpa |
niṣkalo nirvikārohaṃ nidānamamṛtasya tu

सुधा चाहं स्वधा चाहं स्वाहा चाहं नराधिप ।
तेजसा तपसा चाहं भूतग्रामं चतुर्विधम्

sudhā cāhaṃ svadhā cāhaṃ svāhā cāhaṃ narādhipa |
tejasā tapasā cāhaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham

स्नेहपाशैर्गुणबद्ध्वा धारयाम्यात्ममायया ।
चातुराश्रमधर्मेहं चातुर्होत्रफलाशनः ।
चतुर्मूर्तिश्चतुर्यज्ञश्चतुराश्रमभावनः

snehapāśairguṇabaddhvā dhārayāmyātmamāyayā |
cāturāśramadharmehaṃ cāturhotraphalāśanaḥ |
caturmūrtiścaturyajñaścaturāśramabhāvanaḥ

संहृत्याहं जगत्सर्वं कृत्वा वै गर्भमात्मनः ।
शयामि दिव्ययोगेन प्रलयेषु युधिष्ठिर

saṃhṛtyāhaṃ jagatsarvaṃ kṛtvā vai garbhamātmanaḥ |
śayāmi divyayogena pralayeṣu yudhiṣṭhira

सहस्रयुगपर्यन्तां ब्राह्मीं रात्रिं महार्णवे ।
स्थित्वा सृजामि भूतानि जङ्गमानि स्थिराणि च

sahasrayugaparyantāṃ brāhmīṃ rātriṃ mahārṇave |
sthitvā sṛjāmi bhūtāni jaṅgamāni sthirāṇi ca

कल्पे कल्पे च भूतानि संहरामि सृजामि च ।
न च मां तानि जानन्ति मायया मोहितानि मे

kalpe kalpe ca bhūtāni saṃharāmi sṛjāmi ca |
na ca māṃ tāni jānanti māyayā mohitāni me

मम चैवान्धकारस्य मार्गितव्यस्य नित्यशः ।
प्रशान्तस्येव दीपस्य गतिर्नैपोपलभ्यते

mama caivāndhakārasya mārgitavyasya nityaśaḥ |
praśāntasyeva dīpasya gatirnaipopalabhyate

न तदस्ति क्वचिद्राजन्यत्राहं न प्रतिष्ठितः ।
न च तद्विद्यते भूतं मयि यन्न प्रतिष्ठितम्

na tadasti kvacidrājanyatrāhaṃ na pratiṣṭhitaḥ |
na ca tadvidyate bhūtaṃ mayi yanna pratiṣṭhitam

यावन्मित्रं भवेद्भूतं स्थूलं सूक्ष्ममिदं जगत् ।
दीवभूतो ह्यहं तस्मिंस्तावन्मात्रं प्रतिष्ठितः

yāvanmitraṃ bhavedbhūtaṃ sthūlaṃ sūkṣmamidaṃ jagat |
dīvabhūto hyahaṃ tasmiṃstāvanmātraṃ pratiṣṭhitaḥ

किंचात्र बहुनोक्तेन सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।
यद्भूतं यद्भविष्यच्च तत्सर्वमहमेव तु

kiṃcātra bahunoktena satyametadbravīmi te |
yadbhūtaṃ yadbhaviṣyacca tatsarvamahameva tu

मया सृष्टानि भूतानि मन्मयानि च भारत ।
मामेव न विजानन्ति मायया मोहितानि वै

mayā sṛṣṭāni bhūtāni manmayāni ca bhārata |
māmeva na vijānanti māyayā mohitāni vai

एवं सर्वं जगदिदं सदेवासुरमानुषम् ।
मत्तः प्रभवते राजन्मय्येव प्रविलीयते

evaṃ sarvaṃ jagadidaṃ sadevāsuramānuṣam |
mattaḥ prabhavate rājanmayyeva pravilīyate