अध्याय 97: चारों वर्णों की गति

एवमात्मोद्भवं सर्वं यगदुद्दिश्य केशवः ।
धर्मान्धर्मात्मजस्याथ पुण्यानकथयत्प्रभुः

evamātmodbhavaṃ sarvaṃ yagaduddiśya keśavaḥ |
dharmāndharmātmajasyātha puṇyānakathayatprabhuḥ

शृणु पाण्डव तत्वेन पवित्रं पापनाशनम् ।
कथ्यमानं मया पुण्यं धर्मशास्त्रफलं महत्

śṛṇu pāṇḍava tatvena pavitraṃ pāpanāśanam |
kathyamānaṃ mayā puṇyaṃ dharmaśāstraphalaṃ mahat

यः शृणोति शुचिर्भूत्वा एकचित्तस्तपोयुतः ।
स्वर्ग्यं यशस्यामायुष्यं धर्मं ज्ञेयं युधिष्ठिर

yaḥ śṛṇoti śucirbhūtvā ekacittastapoyutaḥ |
svargyaṃ yaśasyāmāyuṣyaṃ dharmaṃ jñeyaṃ yudhiṣṭhira

श्रद्दधानस्य तस्येह यत्पापं पूर्वसंचितम् ।
विनश्यत्याशु तत्सर्वं मद्भक्तस्य विशेषतः

śraddadhānasya tasyeha yatpāpaṃ pūrvasaṃcitam |
vinaśyatyāśu tatsarvaṃ madbhaktasya viśeṣataḥ

एवं श्रुत्वा वचः पुण्यं सत्यं केशवभाषितम् ।
प्रहृष्टमनसो भूत्वा चिन्तयन्तोऽद्भुतं परम्

evaṃ śrutvā vacaḥ puṇyaṃ satyaṃ keśavabhāṣitam |
prahṛṣṭamanaso bhūtvā cintayanto'dbhutaṃ param

देवब्रह्मर्षयः सर्वे गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
भूता यक्षग्रहाश्चैव गुह्यका भुजगास्तथा

devabrahmarṣayaḥ sarve gandharvāpsarasastathā |
bhūtā yakṣagrahāścaiva guhyakā bhujagāstathā

वालखिल्या महात्मानो योगिनस्तत्वदर्शिनः ।
तथा भागवताश्चापि पञ्चकालमुपासकाः

vālakhilyā mahātmāno yoginastatvadarśinaḥ |
tathā bhāgavatāścāpi pañcakālamupāsakāḥ

कौतूहलसमाविष्टाः प्रहृष्टैन्द्रियमानसाः ।
श्रोतुकामाः परं धर्मं वैष्णवं धर्मशासनम् ।
हृदि कर्तुं च तद्वाक्यं प्रणेमुः शिरसा नताः

kautūhalasamāviṣṭāḥ prahṛṣṭaindriyamānasāḥ |
śrotukāmāḥ paraṃ dharmaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanam |
hṛdi kartuṃ ca tadvākyaṃ praṇemuḥ śirasā natāḥ

ततस्तान्वासुदेवेन दृष्टान्दिव्येन चक्षुषा ।
विमुक्तपापानालोक्य प्रणम्य शिरसा हरिम् ।
पप्रच्छ केशवं धर्मं धर्मपुत्रः प्रतापवान्

tatastānvāsudevena dṛṣṭāndivyena cakṣuṣā |
vimuktapāpānālokya praṇamya śirasā harim |
papraccha keśavaṃ dharmaṃ dharmaputraḥ pratāpavān

कीदृशी ब्राह्मणस्याथ क्षत्रियस्यापि कीदृशी ।
वैश्यस्य कीदृशी देव गतिः शूद्रस्य कीदृशी

kīdṛśī brāhmaṇasyātha kṣatriyasyāpi kīdṛśī |
vaiśyasya kīdṛśī deva gatiḥ śūdrasya kīdṛśī

कथं बध्येत पाशेन ब्राह्मणस्तु यमालये ।
क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा शूद्रो वा बध्यते कथम् ।
एतत्कर्मफलं ब्रूहि लोकनाथ नमोस्तु ते

kathaṃ badhyeta pāśena brāhmaṇastu yamālaye |
kṣatriyo vātha vaiśyo vā śūdro vā badhyate katham |
etatkarmaphalaṃ brūhi lokanātha namostu te

पृष्टोऽथ केशवो ह्येवं धर्मपुत्रेण धीमता ।
उवाच संसारगतिं चातुर्वर्ण्यस्य कर्मजाम्

pṛṣṭo'tha keśavo hyevaṃ dharmaputreṇa dhīmatā |
uvāca saṃsāragatiṃ cāturvarṇyasya karmajām

शृणु वर्णक्रमेणैव धर्मं धर्मभृतां वर ।
नास्ति किंचिन्नरश्रेष्ठ ब्राह्मणस्य तु दुष्कृतम्

śṛṇu varṇakrameṇaiva dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara |
nāsti kiṃcinnaraśreṣṭha brāhmaṇasya tu duṣkṛtam

शिखांयज्ञोपवीता ये सन्ध्यां ये चाप्युपासते ।
यैश्च पूर्णाहुतिः प्राप्ता विधिवज्जुह्वते च ये

śikhāṃyajñopavītā ye sandhyāṃ ye cāpyupāsate |
yaiśca pūrṇāhutiḥ prāptā vidhivajjuhvate ca ye

वैश्वदेवं च ये चक्रुः पूजयन्त्यतिथींश्च ये ।
नित्यं स्वाध्यायशीलाश्च जपयज्ञपराश्च ये

vaiśvadevaṃ ca ye cakruḥ pūjayantyatithīṃśca ye |
nityaṃ svādhyāyaśīlāśca japayajñaparāśca ye

सायंप्रातर्हुताशाश्च शूद्रभोजनवर्जिताः ।
डंभानृतविमुक्ताश्च स्वदारनिरताश्च ये ।
पञ्चयज्ञपरा ये च येऽग्निहोत्रमुपासते

sāyaṃprātarhutāśāśca śūdrabhojanavarjitāḥ |
ḍaṃbhānṛtavimuktāśca svadāraniratāśca ye |
pañcayajñaparā ye ca ye'gnihotramupāsate

दहन्ति दुष्कृतं येषां हूयमानास्त्रयोऽग्नयः ।
नष्टदुष्कृतकर्माणो ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते

dahanti duṣkṛtaṃ yeṣāṃ hūyamānāstrayo'gnayaḥ |
naṣṭaduṣkṛtakarmāṇo brahmalokaṃ vrajanti te

ब्रह्मलोके पुनः कामं गन्धर्वैर्ब्रह्मगायकैः ।
उद्गीयमानाः प्रयतैः पूज्यमानाः स्वयंभुवा ।
ब्रह्मिलोके प्रमोदन्ते यावदाभूतसंप्लुवम्

brahmaloke punaḥ kāmaṃ gandharvairbrahmagāyakaiḥ |
udgīyamānāḥ prayataiḥ pūjyamānāḥ svayaṃbhuvā |
brahmiloke pramodante yāvadābhūtasaṃpluvam

क्षत्रियोपि स्थितो राज्ये स्वधर्मपरिपालकः ।
सम्यक्प्रजाः पालयिता षड्भागनिरतः सदा

kṣatriyopi sthito rājye svadharmaparipālakaḥ |
samyakprajāḥ pālayitā ṣaḍbhāganirataḥ sadā

यज्ञदानरतो धीरः स्वदारनिरतः सदा ।
शास्त्रानुसारी तत्वज्ञः प्रजाकार्यपरायणः

yajñadānarato dhīraḥ svadāranirataḥ sadā |
śāstrānusārī tatvajñaḥ prajākāryaparāyaṇaḥ

विप्रेभ्यः कामदो नित्यं भृत्यानां भरणे रतः ।
सत्यसन्धः शुचिर्नित्यं लोभडंभविवर्जितः ।
क्षत्रियोप्युत्तमां याति गतिं देवनिषेविताम्

viprebhyaḥ kāmado nityaṃ bhṛtyānāṃ bharaṇe rataḥ |
satyasandhaḥ śucirnityaṃ lobhaḍaṃbhavivarjitaḥ |
kṣatriyopyuttamāṃ yāti gatiṃ devaniṣevitām

तत्र दिव्याप्सरोभिस्तु गन्धर्वैश्च विशेषतः ।
सेव्यमानो महातेजाः क्रीडते शक्रपूजितः

tatra divyāpsarobhistu gandharvaiśca viśeṣataḥ |
sevyamāno mahātejāḥ krīḍate śakrapūjitaḥ

चतुर्थगानि वै त्रिंशत्क्रीडित्वा तत्र देववत् ।
इह मानुष्यलोके तु चतुर्वेदी द्विजो भवेत्

caturthagāni vai triṃśatkrīḍitvā tatra devavat |
iha mānuṣyaloke tu caturvedī dvijo bhavet

कृषिगोपालनिरतो धर्मानवेषणतत्परः ।
दानधर्मेपि निरतो विप्रशुश्रूषकस्तथा

kṛṣigopālanirato dharmānaveṣaṇatatparaḥ |
dānadharmepi nirato vipraśuśrūṣakastathā

सत्यसन्धः शुचिर्नित्यं लोभडंभविवर्जितः ।
ऋजुः स्वदारनिरतो हिंसाद्रोहविवर्जितः

satyasandhaḥ śucirnityaṃ lobhaḍaṃbhavivarjitaḥ |
ṛjuḥ svadāranirato hiṃsādrohavivarjitaḥ

वणिग्धर्मान्नमुञ्चन्वै देवब्राह्मणपूजकः ।
वैश्यः स्वर्गतिमाप्नोति पूज्यमानोप्सरोगणैः

vaṇigdharmānnamuñcanvai devabrāhmaṇapūjakaḥ |
vaiśyaḥ svargatimāpnoti pūjyamānopsarogaṇaiḥ

चतुर्युगानि वै त्रिंशत्क्रीडित्वा दश पञ्च च ।
इह मानुष्यलोके च राजा भवति वीर्यवान्

caturyugāni vai triṃśatkrīḍitvā daśa pañca ca |
iha mānuṣyaloke ca rājā bhavati vīryavān

सुवर्णकोट्यः पञ्चाशद्रत्नानां च शतं तथा ।
हस्त्यश्वरश्वसंयुक्तो महाभोगांश्च सेवते

suvarṇakoṭyaḥ pañcāśadratnānāṃ ca śataṃ tathā |
hastyaśvaraśvasaṃyukto mahābhogāṃśca sevate

त्रयाणामपि वर्णानां शुश्रूषानिरतः सदा ।
विशेषतस्तु विप्राणां दासवद्यस्तु तिष्टति

trayāṇāmapi varṇānāṃ śuśrūṣānirataḥ sadā |
viśeṣatastu viprāṇāṃ dāsavadyastu tiṣṭati

अयाचितप्रदाता च सत्यशौचसमन्वितः ।
गुरुदेवार्चनरतः परदारविवर्जितः

ayācitapradātā ca satyaśaucasamanvitaḥ |
gurudevārcanarataḥ paradāravivarjitaḥ

परपीडामकृत्वैव भत्यवर्गं बिभर्ति यः ।
शूद्रोपि स्वर्गमाप्नोति जीवानामभयप्रदः

parapīḍāmakṛtvaiva bhatyavargaṃ bibharti yaḥ |
śūdropi svargamāpnoti jīvānāmabhayapradaḥ

स स्वर्गकलोके क्रीडित्वा वर्षकोटिं महातपाः ।
इह मानुषलोके तु वैश्यो धनपतिर्भवेत्

sa svargakaloke krīḍitvā varṣakoṭiṃ mahātapāḥ |
iha mānuṣaloke tu vaiśyo dhanapatirbhavet

एवं धर्मात्परं नास्ति महत्संसारमोक्षणम् ।
न च धर्मात्पर किंचित्पापकर्मव्यपोहनम्

evaṃ dharmātparaṃ nāsti mahatsaṃsāramokṣaṇam |
na ca dharmātpara kiṃcitpāpakarmavyapohanam

तस्माद्धर्मः सदा कार्यो मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ।
न हि धर्मानुरक्तानां लोके किंचन दुर्लभम्

tasmāddharmaḥ sadā kāryo mānuṣyaṃ prāpya durlabham |
na hi dharmānuraktānāṃ loke kiṃcana durlabham

स्वयंभुविहितो धर्मो यो यस्येह नरेश्वर ।
स तेन क्षपयेत्पापं सम्यगाचरितेन च

svayaṃbhuvihito dharmo yo yasyeha nareśvara |
sa tena kṣapayetpāpaṃ samyagācaritena ca

सहजं यद्भदेत्कर्म न तत्त्याज्यं हि केनचित् ।
स एव तस्य धर्मो हि तेन सिद्धिं स गच्छति

sahajaṃ yadbhadetkarma na tattyājyaṃ hi kenacit |
sa eva tasya dharmo hi tena siddhiṃ sa gacchati

विगुणोपि स्वधर्मस्तु पापकर्म व्यपोहति ।
एवमेव तु धर्मोपि क्षीयते पापवर्धनात्

viguṇopi svadharmastu pāpakarma vyapohati |
evameva tu dharmopi kṣīyate pāpavardhanāt

भगवन्देवदेवेश श्रोतुं कौतूहलं हि मे ।
शुभस्याप्यशुभस्यापि क्षयवृद्धी यथाक्रमम्

bhagavandevadeveśa śrotuṃ kautūhalaṃ hi me |
śubhasyāpyaśubhasyāpi kṣayavṛddhī yathākramam

शृणु पार्थिव तत्सर्वं धर्मसूक्ष्मं सनातनम् ।
दुर्विज्ञेयतमं नित्यं यत्र मग्ना महाजनाः

śṛṇu pārthiva tatsarvaṃ dharmasūkṣmaṃ sanātanam |
durvijñeyatamaṃ nityaṃ yatra magnā mahājanāḥ

यथैव शीतमुदकमुष्णेन बहुना वृतम् ।
भवेत्तु तत्क्षणादुष्णं शीतत्वं च विनश्यति

yathaiva śītamudakamuṣṇena bahunā vṛtam |
bhavettu tatkṣaṇāduṣṇaṃ śītatvaṃ ca vinaśyati

यथोष्णं वा भवेदल्पं शीतेन बहुना वृतम् ।
शीतलं च भवेत्सर्वमुष्णत्वं च विनश्यति

yathoṣṇaṃ vā bhavedalpaṃ śītena bahunā vṛtam |
śītalaṃ ca bhavetsarvamuṣṇatvaṃ ca vinaśyati

एवं च यद्भवेद्भूरि सुकृतं वाऽपि दुष्कृतम् ।
तदल्पं क्षपयेच्छीघ्रं नात्र कार्या विचारणा

evaṃ ca yadbhavedbhūri sukṛtaṃ vā'pi duṣkṛtam |
tadalpaṃ kṣapayecchīghraṃ nātra kāryā vicāraṇā

समत्वे सति राजेन्द्र तयोः सुकृतपापयोः ।
गूहितस्य भवेद्वृद्धिः कीर्तितस्य भवेत्क्षयः

samatve sati rājendra tayoḥ sukṛtapāpayoḥ |
gūhitasya bhavedvṛddhiḥ kīrtitasya bhavetkṣayaḥ

ख्यापनेनानुतापेन प्रायः पापं विनश्यति ।
तथा कृतस्तु राजेन्द्र धर्मो नश्यति मानद

khyāpanenānutāpena prāyaḥ pāpaṃ vinaśyati |
tathā kṛtastu rājendra dharmo naśyati mānada

तावुभौ गूहितौ सम्यग्वृद्धिं यातो न संशयः ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन न पापं गूहयेद्बुधः

tāvubhau gūhitau samyagvṛddhiṃ yāto na saṃśayaḥ |
tasmātsarvaprayatnena na pāpaṃ gūhayedbudhaḥ

तस्मादेतत्प्रयत्नेनि कीर्तयेत्क्षयकारणात् ।
तस्मात्संकीर्तयेत्पापं नित्यं धर्मं च गूहयेत्

tasmādetatprayatneni kīrtayetkṣayakāraṇāt |
tasmātsaṃkīrtayetpāpaṃ nityaṃ dharmaṃ ca gūhayet