अध्याय 94: वर्षा बिना अगस्त्य का बारह वर्षीय सत्र

धर्मागतेन त्यागेन भगवन्सर्वमस्ति चेत् ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि भाषितुम्

dharmāgatena tyāgena bhagavansarvamasti cet |
etanme sarvamācakṣva kuśalo hyasi bhāṣitum

तस्योञ्छवृत्तेर्यद्वृत्तं सक्तुदाने फलं महत् ।
कथितं तु मम ब्रह्मंस्तथ्यमेतदसंशयम्

tasyoñchavṛtteryadvṛttaṃ saktudāne phalaṃ mahat |
kathitaṃ tu mama brahmaṃstathyametadasaṃśayam

कथं हि सर्वयज्ञेषु निश्चयः परमो भवेत् ।
एतदर्हसि मे वक्तुं निखिलेन द्विजर्षभ

kathaṃ hi sarvayajñeṣu niścayaḥ paramo bhavet |
etadarhasi me vaktuṃ nikhilena dvijarṣabha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अगस्त्यस्य महायज्ञे पुरावृत्तमरिंदम

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
agastyasya mahāyajñe purāvṛttamariṃdama

पुराऽगस्त्यो महातेजा दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ।
प्रविवेश महाराज सर्वभूतहिते रतः

purā'gastyo mahātejā dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm |
praviveśa mahārāja sarvabhūtahite rataḥ

तत्राग्निकल्पा होतार आसन्सत्रे महात्मनः ।
मूलाहाराः फलाहाराश्चाश्मकुट्टा मरीचिपाः

tatrāgnikalpā hotāra āsansatre mahātmanaḥ |
mūlāhārāḥ phalāhārāścāśmakuṭṭā marīcipāḥ

परिपृष्टिका वैघसिकाः प्रसङ्ख्यानास्तथैव च ।
यतयो भिक्षवश्चात्र बभूवुः पर्यवस्थिताः

paripṛṣṭikā vaighasikāḥ prasaṅkhyānāstathaiva ca |
yatayo bhikṣavaścātra babhūvuḥ paryavasthitāḥ

सर्वे प्रत्यक्षधर्माणो जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
दमे स्थिताश्च सर्वे ते हिंसादंभविवर्जिताः

sarve pratyakṣadharmāṇo jitakrodhā jitendriyāḥ |
dame sthitāśca sarve te hiṃsādaṃbhavivarjitāḥ

वृत्ते शुद्धे स्थिता नित्यमिन्द्रियैश्चाप्यबाधिताः ।
उपातिष्ठन्त तं यज्ञं यजन्तस्ते महर्षयः

vṛtte śuddhe sthitā nityamindriyaiścāpyabādhitāḥ |
upātiṣṭhanta taṃ yajñaṃ yajantaste maharṣayaḥ

यथाशक्त्या भगवता तदन्नं समुपार्जितम् ।
तस्मिन्सत्रे तु यद्वृत्तं यद्योग्यं च तदाऽभवत्

yathāśaktyā bhagavatā tadannaṃ samupārjitam |
tasminsatre tu yadvṛttaṃ yadyogyaṃ ca tadā'bhavat

तथा ह्यनेकैर्मुनिभिर्महान्तः क्रतवः कृताः ।
एवंविधे त्वगस्त्यस्य वर्तमाने तथाऽध्वरे ।
न ववर्ष सहस्राक्षस्तदा भरतसत्तम

tathā hyanekairmunibhirmahāntaḥ kratavaḥ kṛtāḥ |
evaṃvidhe tvagastyasya vartamāne tathā'dhvare |
na vavarṣa sahasrākṣastadā bharatasattama

ततः कर्मान्तरे राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः ।
कथेयमभिनिर्वृत्ता मुनीनां भावितात्मनाम्

tataḥ karmāntare rājannagastyasya mahātmanaḥ |
katheyamabhinirvṛttā munīnāṃ bhāvitātmanām

अगस्त्यो यजमानोसौ ददात्यन्नं विमत्सरः ।
न च वर्षति पर्जन्यः कथमन्नं भविष्यति

agastyo yajamānosau dadātyannaṃ vimatsaraḥ |
na ca varṣati parjanyaḥ kathamannaṃ bhaviṣyati

सत्रं चेदं महद्विप्रा मुनेर्द्वादशवार्षिकम् ।
न वर्षिष्यति देवश्च वर्षाण्येतानि द्वादश

satraṃ cedaṃ mahadviprā munerdvādaśavārṣikam |
na varṣiṣyati devaśca varṣāṇyetāni dvādaśa

एतद्भवन्तः संचिन्त्य महर्षेरस्य धीमतः ।
अगस्त्यस्यातितपसः कर्तुमर्हन्त्यनुग्रहम्

etadbhavantaḥ saṃcintya maharṣerasya dhīmataḥ |
agastyasyātitapasaḥ kartumarhantyanugraham

इत्येवमुक्ते वचने ततोऽगस्त्यः प्रतापवान् ।
प्रोवाच वाक्यं स तदा प्रसाद्य शिरसा मुनीन्

ityevamukte vacane tato'gastyaḥ pratāpavān |
provāca vākyaṃ sa tadā prasādya śirasā munīn

यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः ।
चिन्तायज्ञं करिष्यामि विधिरेष सनातनः

yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ |
cintāyajñaṃ kariṣyāmi vidhireṣa sanātanaḥ

यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः ।
स्पर्शयज्ञं करिष्यामि विधिरेष सनातनः

yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ |
sparśayajñaṃ kariṣyāmi vidhireṣa sanātanaḥ

यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः ।
व्यायामेनाहरिष्यामि यज्ञानेतान्यतव्रतः

yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ |
vyāyāmenāhariṣyāmi yajñānetānyatavrataḥ

बीजयज्ञो मयाऽयं वै बहुवर्षसमाचितः ।
बीजैर्हितं करिष्यामि नात्र विघ्नो भविष्यति

bījayajño mayā'yaṃ vai bahuvarṣasamācitaḥ |
bījairhitaṃ kariṣyāmi nātra vighno bhaviṣyati

नेदं शक्यं वृथा कर्तुं मम सत्रं कथञ्चन ।
वर्षिष्यतीह वा देवो नवा वर्षं भविष्यति

nedaṃ śakyaṃ vṛthā kartuṃ mama satraṃ kathañcana |
varṣiṣyatīha vā devo navā varṣaṃ bhaviṣyati

अथवाऽभ्यर्थनामिन्द्रो न करिष्यति कामतः ।
स्वयमिन्द्रो भविष्यामि जीवयिष्यामि च प्रजाः

athavā'bhyarthanāmindro na kariṣyati kāmataḥ |
svayamindro bhaviṣyāmi jīvayiṣyāmi ca prajāḥ

यो यदाहारजातश्च स तथैव भविष्यति ।
विशेषं चैव कर्तास्मि पुनः पुनरतीव हि

yo yadāhārajātaśca sa tathaiva bhaviṣyati |
viśeṣaṃ caiva kartāsmi punaḥ punaratīva hi

अद्येह स्वर्णमभ्येतु यच्चान्यद्वसु दुर्लभम् ।
त्रिषु लोकेषु यच्चास्ति तदिहागम्यतां स्वयम्

adyeha svarṇamabhyetu yaccānyadvasu durlabham |
triṣu lokeṣu yaccāsti tadihāgamyatāṃ svayam

दिव्याश्चाप्सरसां सङ्घा गन्धर्वाश्च सकिन्नराः ।
विश्वावसुश्च ये चान्ये तेऽप्युपासन्तु मे मखम्

divyāścāpsarasāṃ saṅghā gandharvāśca sakinnarāḥ |
viśvāvasuśca ye cānye te'pyupāsantu me makham

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च यत्किंचिद्वसु विद्यते ।
सर्वं तदिह यज्ञेषु स्वयमेवोपतिष्ठतु

uttarebhyaḥ kurubhyaśca yatkiṃcidvasu vidyate |
sarvaṃ tadiha yajñeṣu svayamevopatiṣṭhatu

स्वर्गः स्वर्गसदश्चैवक धर्मश्च स्वयमेव तु ।
इत्युक्ते सर्वमेवैतदभवत्तपसा मुनेः ।
तस्य दीप्ताग्निमहसस्त्वगस्त्यस्यातितेजसः

svargaḥ svargasadaścaivaka dharmaśca svayameva tu |
ityukte sarvamevaitadabhavattapasā muneḥ |
tasya dīptāgnimahasastvagastyasyātitejasaḥ

ततस्ते मुनयो हृष्टा ददृशुस्तपसो बलम् ।
विस्मिता वचनं प्राहुरिदं सर्वे महार्थवत्

tataste munayo hṛṣṭā dadṛśustapaso balam |
vismitā vacanaṃ prāhuridaṃ sarve mahārthavat

प्रीताः स्म तव वाक्येन न त्विच्छामस्तपोवनम् ।
तैरेव यज्ञैस्तुष्टाः स्य न्यायेनेच्छामहे वयम्

prītāḥ sma tava vākyena na tvicchāmastapovanam |
taireva yajñaistuṣṭāḥ sya nyāyenecchāmahe vayam

यज्ञं दीक्षां तथा होमान्यच्चान्यन्मृगयामहे ।
तयोस्संधर्षितैर्यज्ञैर्नान्यतो मृगयामहे

yajñaṃ dīkṣāṃ tathā homānyaccānyanmṛgayāmahe |
tayossaṃdharṣitairyajñairnānyato mṛgayāmahe

न्यायेनोपार्जिताहाराः स्वकर्माभिरता वयम् ।
वेदांश्च ब्रह्मचर्येण न्यायतः प्रार्थयामहे

nyāyenopārjitāhārāḥ svakarmābhiratā vayam |
vedāṃśca brahmacaryeṇa nyāyataḥ prārthayāmahe

न्यायेनोत्तरकालं च गृहेभ्यो निःसृता वयम् ।
धर्मदृष्टैर्विधिद्वारैस्तपस्तप्स्यामहे वयम्

nyāyenottarakālaṃ ca gṛhebhyo niḥsṛtā vayam |
dharmadṛṣṭairvidhidvāraistapastapsyāmahe vayam

भवतः सम्यगिष्टा तु बुद्धिर्हिसाविवर्जिता ।
एतामहिंसा यज्ञेषु ब्रूयास्त्वं सततं प्रभो

bhavataḥ samyagiṣṭā tu buddhirhisāvivarjitā |
etāmahiṃsā yajñeṣu brūyāstvaṃ satataṃ prabho

प्रीतास्ततो भविष्यामो वयं तु द्विजसत्तम ।
विसर्जिताः समाप्तौ च सत्रादस्माद्व्रजामहे

prītāstato bhaviṣyāmo vayaṃ tu dvijasattama |
visarjitāḥ samāptau ca satrādasmādvrajāmahe

तथा कथयतां तेषां देवराजः पुरंदरः ।
ववर्ष सुमहातेजा दृष्ट्वा तस्य तपोबलम्

tathā kathayatāṃ teṣāṃ devarājaḥ puraṃdaraḥ |
vavarṣa sumahātejā dṛṣṭvā tasya tapobalam

आसमाप्तेश्च यज्ञस्य तस्यामितपराक्रमः ।
निकामवर्षी पर्जन्यो बभूव जनमेजय

āsamāpteśca yajñasya tasyāmitaparākramaḥ |
nikāmavarṣī parjanyo babhūva janamejaya

प्रसादयामास च तमगस्त्यं त्रिदशेश्वरः ।
स्वयमभ्येत्य राजर्षे पुरस्कृत्य बृहस्पतिम्

prasādayāmāsa ca tamagastyaṃ tridaśeśvaraḥ |
svayamabhyetya rājarṣe puraskṛtya bṛhaspatim

ततो यज्ञसमाप्तौ तान्विससर्ज महामुनीन् ।
अगस्त्यः परमप्रीतः पूजयित्वा यथाविधि

tato yajñasamāptau tānvisasarja mahāmunīn |
agastyaḥ paramaprītaḥ pūjayitvā yathāvidhi