अध्याय 93: इन्द्र का यज्ञ और आहुति पर विवाद

यज्ञे सक्ता नृपतयस्तपःसका महर्षयः ।
शान्तिव्यवस्थिता विप्राः शमे दम इति प्रभो

yajñe saktā nṛpatayastapaḥsakā maharṣayaḥ |
śāntivyavasthitā viprāḥ śame dama iti prabho

तस्माद्यज्ञफलैस्तुल्यं न किञ्चिदिह दृश्यते ।
इति मे वर्तते बुद्धिस्तथा चैतदसंशयम्

tasmādyajñaphalaistulyaṃ na kiñcidiha dṛśyate |
iti me vartate buddhistathā caitadasaṃśayam

यज्ञैरिष्ट्वा तु बहवो राजानो द्विजसत्तमाः ।
इह कीर्ति परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमितो गताः

yajñairiṣṭvā tu bahavo rājāno dvijasattamāḥ |
iha kīrti parāṃ prāpya pretya svargamito gatāḥ

देवराजः सहस्राक्षः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
देवराज्यं महातेजाःक प्राप्तवानखिलं विभुः

devarājaḥ sahasrākṣaḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ |
devarājyaṃ mahātejāḥka prāptavānakhilaṃ vibhuḥ

अतो युधिष्ठिरो राजा भीमार्जुनपुरःसरः ।
सदृशो देवराजेन समृद्ध्या विक्रमेण च

ato yudhiṣṭhiro rājā bhīmārjunapuraḥsaraḥ |
sadṛśo devarājena samṛddhyā vikrameṇa ca

अथ कस्मात्स नकुलो गर्हयामास तं क्रतुम् ।
अश्वमेधं महायज्ञं राज्ञस्तस्य महात्मनः

atha kasmātsa nakulo garhayāmāsa taṃ kratum |
aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ rājñastasya mahātmanaḥ

यज्ञस्य विधिमग्र्यं वै फलं चापि नराधिप ।
गदतः शृणु मे राजन्यथावदिह भारत

yajñasya vidhimagryaṃ vai phalaṃ cāpi narādhipa |
gadataḥ śṛṇu me rājanyathāvadiha bhārata

पुरा शक्रस्य यजतः सर्व ऊचुर्महर्षयः ।
ऋत्विक्षु कर्मव्यग्रेषु वितते यज्ञकर्मणि

purā śakrasya yajataḥ sarva ūcurmaharṣayaḥ |
ṛtvikṣu karmavyagreṣu vitate yajñakarmaṇi

हूयमाने तथा वह्नौ होत्रा गुणसमन्विते ।
देवष्वाहूयमानेषु स्थितेषु परमर्षिषु

hūyamāne tathā vahnau hotrā guṇasamanvite |
devaṣvāhūyamāneṣu sthiteṣu paramarṣiṣu

सुप्रतीतैस्तथा विप्रैः स्वागमैः सुस्वरैर्नृप ।
अश्रान्तैश्चापि लघुभिरध्वर्युवृषभैस्तथा

supratītaistathā vipraiḥ svāgamaiḥ susvarairnṛpa |
aśrāntaiścāpi laghubhiradhvaryuvṛṣabhaistathā

आलम्भसमये तस्मिन्गृहीतेषु पशुष्वथ ।
महर्षयो महाराज बभूवुः कृपयाऽन्विताः

ālambhasamaye tasmingṛhīteṣu paśuṣvatha |
maharṣayo mahārāja babhūvuḥ kṛpayā'nvitāḥ

ततो दीनान्पशून्दृष्ट्वा ऋषयस्ते तपोधनाः ।
ऊचुः शक्रं समागम्य नायं यज्ञविधिः शुभः

tato dīnānpaśūndṛṣṭvā ṛṣayaste tapodhanāḥ |
ūcuḥ śakraṃ samāgamya nāyaṃ yajñavidhiḥ śubhaḥ

अपरिज्ञानमेतत्ते महान्तं धर्ममिच्छतः ।
सन्ति यज्ञे बहुगुणा विधिदृष्टाः पुरंदर

aparijñānametatte mahāntaṃ dharmamicchataḥ |
santi yajñe bahuguṇā vidhidṛṣṭāḥ puraṃdara

धर्मोपघातकस्त्वेष समारंभस्तव प्रभो ।
नायं धर्मकृतो यज्ञो न हिंसा धर्म उच्यते

dharmopaghātakastveṣa samāraṃbhastava prabho |
nāyaṃ dharmakṛto yajño na hiṃsā dharma ucyate

आगमेनैव ते यज्ञं कुर्वन्तु यदि चेच्छसि ।
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मस्ते सुमहान्भवेत्

āgamenaiva te yajñaṃ kurvantu yadi cecchasi |
vidhidṛṣṭena yajñena dharmaste sumahānbhavet

यज्ञं बीजैः सहस्राक्ष त्रिवर्षपरमोषितेः ।
एष धर्मो महाञ्शक्र चिन्तयानोसि गम्यते

yajñaṃ bījaiḥ sahasrākṣa trivarṣaparamoṣiteḥ |
eṣa dharmo mahāñśakra cintayānosi gamyate

शतक्रतुस्तु तद्वाक्यमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
उक्तं न प्रतिजग्राह मानमोहवशं गतः

śatakratustu tadvākyamṛṣibhistattvadarśibhiḥ |
uktaṃ na pratijagrāha mānamohavaśaṃ gataḥ

तेषां विवादः सुमहाञ्शक्रयज्ञे तपस्विनाम् ।
जङ्गमैः स्थावरैर्वाऽपि यष्टव्यमिति भारत

teṣāṃ vivādaḥ sumahāñśakrayajñe tapasvinām |
jaṅgamaiḥ sthāvarairvā'pi yaṣṭavyamiti bhārata

ते तु खिन्ना विवादेन ऋषयस्तत्त्वदर्शिनः ।
अभिसंधाय शक्रेण पप्रच्छुर्नृपतिं वसुम्

te tu khinnā vivādena ṛṣayastattvadarśinaḥ |
abhisaṃdhāya śakreṇa papracchurnṛpatiṃ vasum

धर्मसंशयमापन्नान्सत्यं ब्रूहि महामते ।
महाभाग कथं यज्ञेष्वागमो नृपसत्तम ।
यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथो बीजैरजैरिति

dharmasaṃśayamāpannānsatyaṃ brūhi mahāmate |
mahābhāga kathaṃ yajñeṣvāgamo nṛpasattama |
yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyairatho bījairajairiti

तच्छ्रुत्वा तु वसुस्तेषामविचार्य बलाबलम् ।
यथोपनीतैर्यष्टव्यमिति प्रोवाच पार्थिवः

tacchrutvā tu vasusteṣāmavicārya balābalam |
yathopanītairyaṣṭavyamiti provāca pārthivaḥ

एवमुक्त्वा स नृपतिः प्रविवेश रसातलम् ।
उक्त्वेह वितथं राजंश्चेदीनामीश्वरः प्रभुः

evamuktvā sa nṛpatiḥ praviveśa rasātalam |
uktveha vitathaṃ rājaṃścedīnāmīśvaraḥ prabhuḥ

तस्मान्नि वाच्यं ह्येकेन बहुज्ञेनापि संशये ।
प्रजापतिमपाहाय स्वयंभुवमृते प्रभुम्

tasmānni vācyaṃ hyekena bahujñenāpi saṃśaye |
prajāpatimapāhāya svayaṃbhuvamṛte prabhum

तेन दत्तानि दानानि पापेनाशुद्धबुद्धिना ।
तानि सर्वाण्यनादृत्य नश्यन्ति विपुलान्यपि

tena dattāni dānāni pāpenāśuddhabuddhinā |
tāni sarvāṇyanādṛtya naśyanti vipulānyapi

तस्याधर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः ।
दानेन कीर्तिर्भवति न प्रेत्येह च दुर्मतेः

tasyādharmapravṛttasya hiṃsakasya durātmanaḥ |
dānena kīrtirbhavati na pretyeha ca durmateḥ

अन्यायोपगतं द्रव्यमभीक्ष्णं यो ह्यपण्डितः ।
धर्माभिकाङ्क्षी त्यजति न स धर्मफलं लभेत्

anyāyopagataṃ dravyamabhīkṣṇaṃ yo hyapaṇḍitaḥ |
dharmābhikāṅkṣī tyajati na sa dharmaphalaṃ labhet

धर्मवैतंसिको यस्तु पापात्मा पुरुषाधमः ।
ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकविश्वासकारणम्

dharmavaitaṃsiko yastu pāpātmā puruṣādhamaḥ |
dadāti dānaṃ viprebhyo lokaviśvāsakāraṇam

पापेन कर्मणा विप्रो धनं प्राप्य निरङ्कुशः ।
रागमोहान्वितः सोन्ते कलुषां गतिमश्नुते

pāpena karmaṇā vipro dhanaṃ prāpya niraṅkuśaḥ |
rāgamohānvitaḥ sonte kaluṣāṃ gatimaśnute

अपि संचयबुद्धिर्हि लोभमोहवशं गतः ।
यज्ञं करोति भूतानि पापेनाशुद्धबुद्धिना

api saṃcayabuddhirhi lobhamohavaśaṃ gataḥ |
yajñaṃ karoti bhūtāni pāpenāśuddhabuddhinā

एवं लब्ध्वा धनं मोहाद्यो हि दद्याद्यजेत वा ।
न तस्य स फलं प्रेत्य भुंक्ते पापधनागमात्

evaṃ labdhvā dhanaṃ mohādyo hi dadyādyajeta vā |
na tasya sa phalaṃ pretya bhuṃkte pāpadhanāgamāt

उञ्छं मूलं फलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः ।
दानं विभवतो दत्त्वा नराः स्वर्यान्ति धार्मिकाः

uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākamudapātraṃ tapodhanāḥ |
dānaṃ vibhavato dattvā narāḥ svaryānti dhārmikāḥ

एष धर्मो महायोगो दानं भूतदया तथा ।
ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशो धृतिः क्षमा

eṣa dharmo mahāyogo dānaṃ bhūtadayā tathā |
brahmacaryaṃ tathā satyamanukrośo dhṛtiḥ kṣamā

सनातनस्य धर्मस्य फलमेतत्सनातनम् ।
श्रूयन्ते हि पुरावृत्ता विश्वामित्रादयो नृपाः

sanātanasya dharmasya phalametatsanātanam |
śrūyante hi purāvṛttā viśvāmitrādayo nṛpāḥ

विश्वामित्रोसितश्चैवं जनसश्च महीपतिः ।
कक्षसेनार्ष्टिसेनौ च सिन्धुद्वीपश्च पार्थिवः

viśvāmitrositaścaivaṃ janasaśca mahīpatiḥ |
kakṣasenārṣṭisenau ca sindhudvīpaśca pārthivaḥ

एते चान्ये च बहवः सिद्धिं परमिकां गताः ।
नृपाः सत्यैश्च दानैश्च न्यायलब्धैस्तपोधनाः

ete cānye ca bahavaḥ siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ |
nṛpāḥ satyaiśca dānaiśca nyāyalabdhaistapodhanāḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये चाश्रितास्तपः ।
दानधर्माग्निना शुद्धास्ते स्वर्गं यान्ति भारत

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye cāśritāstapaḥ |
dānadharmāgninā śuddhāste svargaṃ yānti bhārata