अध्याय 92: उञ्छवृत्ति ब्राह्मण का सत्तू दान

हन्त वः कथयिष्यामि दानस्य फलमुत्तमम् ।
न्यायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद्द्विजाः

hanta vaḥ kathayiṣyāmi dānasya phalamuttamam |
nyāyalabdhasya sūkṣmasya vipradattasya yaddvijāḥ

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे धर्मज्ञैर्बहुभिर्वृते ।
उञ्छवृत्तिर्द्विजः कश्चित्कापोतिरभवत्पुरा

dharmakṣetre kurukṣetre dharmajñairbahubhirvṛte |
uñchavṛttirdvijaḥ kaścitkāpotirabhavatpurā

सभार्यः सहपुत्रेण सस्नुषस्तपसि स्थितः ।
बभूव शुक्लवृत्तः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः

sabhāryaḥ sahaputreṇa sasnuṣastapasi sthitaḥ |
babhūva śuklavṛttaḥ sa dharmātmā niyatendriyaḥ

षष्ठे काले सदा विप्रो भुङ्क्ते तैः सह संवृतः

ṣaṣṭhe kāle sadā vipro bhuṅkte taiḥ saha saṃvṛtaḥ

षष्ठे काले कदाचित्तु तस्याहारो न विद्यते ।
भुङ्क्तेऽन्यस्मिन्कदाचित्स षष्ठे काले द्विजोत्तमः

ṣaṣṭhe kāle kadācittu tasyāhāro na vidyate |
bhuṅkte'nyasminkadācitsa ṣaṣṭhe kāle dvijottamaḥ

कपोतधर्मिणस्तस्य दुर्भिक्षे सति दारुणे ।
नाविद्यत तदा विप्राः संचयस्तन्निबोधत

kapotadharmiṇastasya durbhikṣe sati dāruṇe |
nāvidyata tadā viprāḥ saṃcayastannibodhata

क्षीणाषैदिसमावापो द्रव्यहीनोऽभवत्तदा ।
कालेकालेऽस्य सम्प्राप्ते नैव विद्येत भोजनम्

kṣīṇāṣaidisamāvāpo dravyahīno'bhavattadā |
kālekāle'sya samprāpte naiva vidyeta bhojanam

क्षुधापरिगताः सर्वे प्रातिष्ठन्त तदा तु ते ।
उञ्छं तदा शुक्लपक्षे मध्यं तपति भास्करे

kṣudhāparigatāḥ sarve prātiṣṭhanta tadā tu te |
uñchaṃ tadā śuklapakṣe madhyaṃ tapati bhāskare

उष्णार्तश्च क्षुधार्तश्च विप्रस्तपसि संस्थितः ।
उञ्छमप्राप्तवानेव ब्राह्मणः क्षुच्छ्रमान्वितः

uṣṇārtaśca kṣudhārtaśca viprastapasi saṃsthitaḥ |
uñchamaprāptavāneva brāhmaṇaḥ kṣucchramānvitaḥ

स तथैव क्षुधाविष्टः सार्धं परिजनेन ह ।
क्षपयामास तं कालं कृच्छ्रप्राणो द्विजोत्तमः

sa tathaiva kṣudhāviṣṭaḥ sārdhaṃ parijanena ha |
kṣapayāmāsa taṃ kālaṃ kṛcchraprāṇo dvijottamaḥ

अथ षष्ठे गते काले यवप्रस्थमुपार्जयन् ।
यवप्रस्थं तु तं सक्तूनकुर्वन्त तपस्विनः

atha ṣaṣṭhe gate kāle yavaprasthamupārjayan |
yavaprasthaṃ tu taṃ saktūnakurvanta tapasvinaḥ

कृतजप्याह्निकास्ते तु हुत्वा चाग्निं यथाविधि ।
कुडवंकुडवं सर्वे व्यभजन्त तपस्विनः

kṛtajapyāhnikāste tu hutvā cāgniṃ yathāvidhi |
kuḍavaṃkuḍavaṃ sarve vyabhajanta tapasvinaḥ

अथागच्छद्द्विजः कश्चिदतिथिर्भुञ्जतां तदा ।
ते तं दृष्ट्वाऽतिथिं प्राप्तं प्रहृष्टमनसोऽभवन्

athāgacchaddvijaḥ kaścidatithirbhuñjatāṃ tadā |
te taṃ dṛṣṭvā'tithiṃ prāptaṃ prahṛṣṭamanaso'bhavan

तेऽभिवाद्य सुखप्रश्नं पृष्ट्वा तमतिथिं तदा ।
विशुद्धमनसो दान्ताः श्रद्धादमसमन्विताः

te'bhivādya sukhapraśnaṃ pṛṣṭvā tamatithiṃ tadā |
viśuddhamanaso dāntāḥ śraddhādamasamanvitāḥ

अनसूया गतक्रोधाः साधवो वीतमत्सराः ।
त्यक्तमानमदक्रोधा धर्मज्ञा द्विजसत्तमाः

anasūyā gatakrodhāḥ sādhavo vītamatsarāḥ |
tyaktamānamadakrodhā dharmajñā dvijasattamāḥ

सब्रह्यचर्यं गोत्रं ते तस्य ख्यात्वा परस्परम् ।
कुटीं प्रवेशयामासुः क्षुधार्तमतिथिं तदा

sabrahyacaryaṃ gotraṃ te tasya khyātvā parasparam |
kuṭīṃ praveśayāmāsuḥ kṣudhārtamatithiṃ tadā

इदमर्घ्यं च पाद्यं च बृसी चेयं तवानघ ।
शुचयः सक्तवश्चेमे नियमोपार्जिताः प्रभो ।
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते मया दत्ता द्विजर्षभ

idamarghyaṃ ca pādyaṃ ca bṛsī ceyaṃ tavānagha |
śucayaḥ saktavaśceme niyamopārjitāḥ prabho |
pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te mayā dattā dvijarṣabha

इत्युक्तः प्रतिगृह्याथ सक्तूनां कुडवं द्विजः ।
भक्षयामास राजेन्द्र न च तुष्टिं जगाम सः

ityuktaḥ pratigṛhyātha saktūnāṃ kuḍavaṃ dvijaḥ |
bhakṣayāmāsa rājendra na ca tuṣṭiṃ jagāma saḥ

स उञ्छवृत्तिस्तं प्रेक्ष्य क्षुधापरिगतं द्विजम् ।
आहारं चिन्तयामास कथं तुष्टो भवेदिति

sa uñchavṛttistaṃ prekṣya kṣudhāparigataṃ dvijam |
āhāraṃ cintayāmāsa kathaṃ tuṣṭo bhavediti

तस्य भार्याऽब्रवीद्वाक्यं मद्भागो दीयतामिति ।
गच्छत्वेष यथाकामं परितुष्टो द्विजोत्तमः

tasya bhāryā'bravīdvākyaṃ madbhāgo dīyatāmiti |
gacchatveṣa yathākāmaṃ parituṣṭo dvijottamaḥ

इति ब्रुवन्तीं तां साध्वीं भार्यां स द्विजसत्तमः ।
क्षउधापरिगतां ज्ञात्वा तान्सक्तून्नाभ्यनन्दत

iti bruvantīṃ tāṃ sādhvīṃ bhāryāṃ sa dvijasattamaḥ |
kṣaudhāparigatāṃ jñātvā tānsaktūnnābhyanandata

आत्मानुमानतो विद्वान्स तु विप्रर्षभस्तदा ।
जानन्वृद्धां क्षुधार्तां च श्रान्तां ग्लानां तपस्विनीम् ।
त्वगस्थिभूता वेपन्तीं ततो भार्यामुवाच ह

ātmānumānato vidvānsa tu viprarṣabhastadā |
jānanvṛddhāṃ kṣudhārtāṃ ca śrāntāṃ glānāṃ tapasvinīm |
tvagasthibhūtā vepantīṃ tato bhāryāmuvāca ha

अपि कीटपतङ्गानां मृगाणां चैव शोभने ।
स्त्रियो रक्ष्याश्च पोष्पाश्च न त्वेवं वक्तुमर्हसि

api kīṭapataṅgānāṃ mṛgāṇāṃ caiva śobhane |
striyo rakṣyāśca poṣpāśca na tvevaṃ vaktumarhasi

अनुकंप्यो नरः पत्न्या पुष्टो रक्षित एव च ।
प्रपतेद्यशसो दीप्तात्स च लोकान्न चाप्नुयात्

anukaṃpyo naraḥ patnyā puṣṭo rakṣita eva ca |
prapatedyaśaso dīptātsa ca lokānna cāpnuyāt

धर्मकामार्थकार्याणि शुश्रूषाकुलसंततिः ।
दारेष्वदीनो धर्मस्च पितॄणामात्मनस्तथा

dharmakāmārthakāryāṇi śuśrūṣākulasaṃtatiḥ |
dāreṣvadīno dharmasca pitṝṇāmātmanastathā

न वेत्ति कर्मतो भार्यारक्षणे योऽक्षमः पुमान् ।
अयशो महदाप्नोति नारकांश्चैव गच्छति

na vetti karmato bhāryārakṣaṇe yo'kṣamaḥ pumān |
ayaśo mahadāpnoti nārakāṃścaiva gacchati

इत्युक्ता सा ततः प्राह धर्मार्थौ नौ समौ द्विज ।
सक्तुप्रस्थचतुर्भागं गृहाणेमं प्रसीद मे

ityuktā sā tataḥ prāha dharmārthau nau samau dvija |
saktuprasthacaturbhāgaṃ gṛhāṇemaṃ prasīda me

सत्यं रतिश्च धर्मश्च स्वर्गश्च गुणनिर्जितः ।
स्त्रीणां पतिसमाधीनं काङ्क्षितं च द्विजर्षभ

satyaṃ ratiśca dharmaśca svargaśca guṇanirjitaḥ |
strīṇāṃ patisamādhīnaṃ kāṅkṣitaṃ ca dvijarṣabha

ऋतुर्मातु पितुर्बीजं दैवतं परमं पतिः ।
भर्तुः प्रसादान्नारीणां रतिपुत्रफलं तथा

ṛturmātu piturbījaṃ daivataṃ paramaṃ patiḥ |
bhartuḥ prasādānnārīṇāṃ ratiputraphalaṃ tathā

पालनाद्धि पतिस्त्वं मे भर्ताऽसि भरणाच्च मे ।
पुत्रप्रदानाद्वरदस्तस्मात्सक्तून्प्रयच्छ मे

pālanāddhi patistvaṃ me bhartā'si bharaṇācca me |
putrapradānādvaradastasmātsaktūnprayaccha me

जरापरिगतो वृद्धः क्षुधार्तो दुर्बलो भृशम् ।
उपवासपरिश्रान्तो यदा त्वमपि कर्शितः

jarāparigato vṛddhaḥ kṣudhārto durbalo bhṛśam |
upavāsapariśrānto yadā tvamapi karśitaḥ

इत्युक्तः स तया सक्तून्प्रगृह्येदं वचोऽब्रवीत् ।
द्विजि सक्तूनिमान्भूयः प्रतिगृह्णीष्व सत्तम

ityuktaḥ sa tayā saktūnpragṛhyedaṃ vaco'bravīt |
dviji saktūnimānbhūyaḥ pratigṛhṇīṣva sattama

स तान्प्रगृह्य भुक्त्वा च न तुष्टिमगमद्द्विजः ।
तमुञ्छवृत्तिरालक्ष्य ततश्चिन्तापरोऽभवत्

sa tānpragṛhya bhuktvā ca na tuṣṭimagamaddvijaḥ |
tamuñchavṛttirālakṣya tataścintāparo'bhavat

सक्तूनिमान्प्रगृह्य त्वं देहि विप्राय सत्तम ।
इत्येव सुकृतं मन्ये तस्मादेतत्करोम्यहम्

saktūnimānpragṛhya tvaṃ dehi viprāya sattama |
ityeva sukṛtaṃ manye tasmādetatkaromyaham

भवान्हि परिपाल्यो मे सर्वदैव प्रयत्नतः ।
साधूनां काङ्क्षितं यस्मात्पितुर्वृद्धस्य पालनम्

bhavānhi paripālyo me sarvadaiva prayatnataḥ |
sādhūnāṃ kāṅkṣitaṃ yasmātpiturvṛddhasya pālanam

पुत्रार्थो विहितो ह्येष वार्धके परिपालनम् ॥
श्रुतिरेषा हि विप्रर्षे त्रिषु लोकेषु शाश्वती

putrārtho vihito hyeṣa vārdhake paripālanam ||
śrutireṣā hi viprarṣe triṣu lokeṣu śāśvatī

प्राणाधारणमात्रेण शक्यं कर्तुं तपस्त्वया ।
प्राणो हि परमो धर्मः स्थितो देहेषु देहिनाम्

prāṇādhāraṇamātreṇa śakyaṃ kartuṃ tapastvayā |
prāṇo hi paramo dharmaḥ sthito deheṣu dehinām

अपि वर्षसहस्री त्वं बाल एव मतो मम ।
उत्पाद्य पुत्रं हि पिता कृतकृत्यो भवेत्सुतात्

api varṣasahasrī tvaṃ bāla eva mato mama |
utpādya putraṃ hi pitā kṛtakṛtyo bhavetsutāt

बालानां क्षुद्बलवती जानाम्येतदहं प्रभो ।
वृद्धोऽहं धारयिष्यामि त्वं बली भव पुत्रक

bālānāṃ kṣudbalavatī jānāmyetadahaṃ prabho |
vṛddho'haṃ dhārayiṣyāmi tvaṃ balī bhava putraka

जीर्णेन वयसा पुत्र न मां क्षुद्बाधतेऽपि च ।
दीर्घकालं तपस्तप्तं न मे मरणतो भयम्

jīrṇena vayasā putra na māṃ kṣudbādhate'pi ca |
dīrghakālaṃ tapastaptaṃ na me maraṇato bhayam

अपत्यमस्मि ते पुंसस्त्राणात्पुत्र इति स्मृतः ।
आत्मा पुत्रः स्मृतस्तस्मात्त्राह्यात्मानमिहात्मना

apatyamasmi te puṃsastrāṇātputra iti smṛtaḥ |
ātmā putraḥ smṛtastasmāttrāhyātmānamihātmanā

रूपेण सदृशस्त्वं मे शीलेन च दमेन च ।
परीक्षितश्च बहुधा सक्तूनादद्मि ते सुत

rūpeṇa sadṛśastvaṃ me śīlena ca damena ca |
parīkṣitaśca bahudhā saktūnādadmi te suta

इत्युक्त्वाऽऽदाय तान्सक्तून्प्रीतात्मा द्विजसत्तमः ।
प्रहसन्निव विप्राय स तस्मै प्रददौ तदा

ityuktvā''dāya tānsaktūnprītātmā dvijasattamaḥ |
prahasanniva viprāya sa tasmai pradadau tadā

भुक्त्वा तानपि सक्तून्स नैव तुष्टो बभूव ह ।
उच्छवृत्तिस्तु धर्मात्मा व्रीडामनुजगाम ह

bhuktvā tānapi saktūnsa naiva tuṣṭo babhūva ha |
ucchavṛttistu dharmātmā vrīḍāmanujagāma ha

तं वै वधूः स्थिता साध्वी ब्राह्मणिप्रियकाम्यया ।
सक्तूनादाय संहृष्टा श्वशुरं वाक्यमब्रवीत्

taṃ vai vadhūḥ sthitā sādhvī brāhmaṇipriyakāmyayā |
saktūnādāya saṃhṛṣṭā śvaśuraṃ vākyamabravīt

संतानात्तव संतानं मम विप्र भविष्यति ।
सक्तूनिमानतिथये गृहीत्वा सम्प्रयच्छ मे

saṃtānāttava saṃtānaṃ mama vipra bhaviṣyati |
saktūnimānatithaye gṛhītvā samprayaccha me

तव प्रसादान्निर्वृत्ता मम लोकाः किलाक्षयाः ।
पुत्रेण तानवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति

tava prasādānnirvṛttā mama lokāḥ kilākṣayāḥ |
putreṇa tānavāpnoti yatra gatvā na śocati

धर्माद्या हि यथा त्रेता वह्नित्रेता तथैव च ।
तथैव पुत्रपौत्राणां स्वर्गस्त्रेता किलाक्षयः

dharmādyā hi yathā tretā vahnitretā tathaiva ca |
tathaiva putrapautrāṇāṃ svargastretā kilākṣayaḥ

पितॄणात्तारयति पुत्र इत्यनुशुश्रुम ।
पुत्रपौत्रैश्च नियतं सादुलोकानुपाश्नुते

pitṝṇāttārayati putra ityanuśuśruma |
putrapautraiśca niyataṃ sādulokānupāśnute

वातातपविशीर्णाङ्गीं त्वां विवर्णां निरीक्ष्य वै ।
कर्शितां सुव्रताचारे क्षुधाविह्वलचेतसम्

vātātapaviśīrṇāṅgīṃ tvāṃ vivarṇāṃ nirīkṣya vai |
karśitāṃ suvratācāre kṣudhāvihvalacetasam

कथं सक्तून्ग्रहीष्यामि भूत्वा धर्मोपघातकः ।
कल्याणवृत्ते कल्याणि नैव त्वं वक्तुमर्हसि

kathaṃ saktūngrahīṣyāmi bhūtvā dharmopaghātakaḥ |
kalyāṇavṛtte kalyāṇi naiva tvaṃ vaktumarhasi

षष्ठे काले व्रतवतीं शौचशीलतपोन्विताम् ।
कृच्छ्रवृत्तिं निराहारां द्रक्ष्यामि त्वां कथं शुभे

ṣaṣṭhe kāle vratavatīṃ śaucaśīlataponvitām |
kṛcchravṛttiṃ nirāhārāṃ drakṣyāmi tvāṃ kathaṃ śubhe

बाला क्षुधार्ता नारी च रक्ष्या त्वं सततं मया ।
उपवासपरिश्रान्ता त्वं हि बान्धवनन्दिनी

bālā kṣudhārtā nārī ca rakṣyā tvaṃ satataṃ mayā |
upavāsapariśrāntā tvaṃ hi bāndhavanandinī

गुरोर्मम गुरुस्त्वं वै यतो दैवतदैवतम् ।
देवातिदेवस्तस्मात्त्वं सक्तूनादत्स्व मे प्रभो

gurormama gurustvaṃ vai yato daivatadaivatam |
devātidevastasmāttvaṃ saktūnādatsva me prabho

देहः प्राणश्च धर्मश्च शुश्रूषार्थमिदं गुरोः ।
तव विप्र प्रसादेन लोकान्प्राप्स्यामहे शुभान्

dehaḥ prāṇaśca dharmaśca śuśrūṣārthamidaṃ guroḥ |
tava vipra prasādena lokānprāpsyāmahe śubhān

अवेक्ष्या इति कृत्वाऽहं दृढभक्तेति वा द्विज ।
चिन्त्या ममेयमिति वा सक्तूनादानुमर्हसि

avekṣyā iti kṛtvā'haṃ dṛḍhabhakteti vā dvija |
cintyā mameyamiti vā saktūnādānumarhasi

अनेन नित्यं साध्वी त्वं शीलवृत्तेन शोभसे ।
या त्वं धर्मव्रतोपेता गुरुवृत्तिमवेक्षसे

anena nityaṃ sādhvī tvaṃ śīlavṛttena śobhase |
yā tvaṃ dharmavratopetā guruvṛttimavekṣase

तस्मात्सक्तून्ग्रहीष्यामि वधु नार्हसि वञ्चनाम् ।
गणयित्वा महाभागे त्वां हि धर्मभृतां वरे

tasmātsaktūngrahīṣyāmi vadhu nārhasi vañcanām |
gaṇayitvā mahābhāge tvāṃ hi dharmabhṛtāṃ vare

इत्युक्त्वा तानुपादाय सक्तून्प्रादाद्द्विजातये ।
ततस्तुष्टोऽभवद्विप्रस्तस्य साधोर्महात्मनः

ityuktvā tānupādāya saktūnprādāddvijātaye |
tatastuṣṭo'bhavadviprastasya sādhormahātmanaḥ

प्रीतात्मा स तु तं वाक्यमिदमाह द्विजर्षभम् ।
वाग्मी तदा द्विजश्रेष्टो धर्मः पुरुषविग्रहः

prītātmā sa tu taṃ vākyamidamāha dvijarṣabham |
vāgmī tadā dvijaśreṣṭo dharmaḥ puruṣavigrahaḥ

शुद्धेनि तव दानेन न्यायोपात्तेन धर्मतः ।
यथाशक्ति विसृष्टेन प्रीतोस्मि द्विजसत्तम

śuddheni tava dānena nyāyopāttena dharmataḥ |
yathāśakti visṛṣṭena prītosmi dvijasattama

अहो दानं घुष्यते ते स्वर्गे स्वर्गनिवासिभिः ।
गगनात्पुष्पवर्षं च पश्येदं पतितं भुवि

aho dānaṃ ghuṣyate te svarge svarganivāsibhiḥ |
gaganātpuṣpavarṣaṃ ca paśyedaṃ patitaṃ bhuvi

सुरर्षिदेवगन्धर्वा ये च देवपुरःसराः ।
स्तुवन्तो देवदूताश्च स्थिता दानेन विस्मिताः

surarṣidevagandharvā ye ca devapuraḥsarāḥ |
stuvanto devadūtāśca sthitā dānena vismitāḥ

ब्रह्मर्षयो विमानस्था ब्रह्मलोकचरश्च ये ।
काङ्क्षन्ते दर्शनं तुभ्यं दिवं व्रज द्विजर्षभ

brahmarṣayo vimānasthā brahmalokacaraśca ye |
kāṅkṣante darśanaṃ tubhyaṃ divaṃ vraja dvijarṣabha

पितृलोकगताः सर्वे तारिताः पितरस्त्वया ।
अनागताश्च बहवः सुबहूनि युगान्युत

pitṛlokagatāḥ sarve tāritāḥ pitarastvayā |
anāgatāśca bahavaḥ subahūni yugānyuta

ब्रह्मचर्येण दानेन यज्ञेनि तपसा तथा ।
अगह्वरेण धर्मेण तस्माद्गच्च दिवं द्विज

brahmacaryeṇa dānena yajñeni tapasā tathā |
agahvareṇa dharmeṇa tasmādgacca divaṃ dvija

श्रद्धया परया यरत्वं तपश्चरसि सुव्रत ।
तस्माद्देवास्तवानेन प्रीता ब्राह्मणसत्तम

śraddhayā parayā yaratvaṃ tapaścarasi suvrata |
tasmāddevāstavānena prītā brāhmaṇasattama

सर्वमेतद्धि यस्मात्ते दत्तं शुद्धेन चेतसा ।
कृच्छ्रकाले ततः स्वर्गो विजितः कर्मणा त्वया

sarvametaddhi yasmātte dattaṃ śuddhena cetasā |
kṛcchrakāle tataḥ svargo vijitaḥ karmaṇā tvayā

क्षुधा निर्णुदति प्रज्ञां धर्मबुद्धिं व्यपोहति ।
क्षुधापरिगतज्ञानो धृतिं त्यजति चैव ह

kṣudhā nirṇudati prajñāṃ dharmabuddhiṃ vyapohati |
kṣudhāparigatajñāno dhṛtiṃ tyajati caiva ha

बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्गं जयते ध्रुवम् ।
यदा दानरुचिः स्याद्वै तदा धर्मो न सीदति

bubhukṣāṃ jayate yastu sa svargaṃ jayate dhruvam |
yadā dānaruciḥ syādvai tadā dharmo na sīdati

अनवेक्ष्य सुतस्नेहं कलत्रस्नेहमेव च ।
धर्ममेव गुरं ज्ञात्वा तृष्णा न गणिता त्वया

anavekṣya sutasnehaṃ kalatrasnehameva ca |
dharmameva guraṃ jñātvā tṛṣṇā na gaṇitā tvayā

द्रव्यागमो नृणां सूक्ष्मः पात्रे दानं ततः परम् ।
कालः परतरो दानाच्छ्रद्धा चैव ततः परा

dravyāgamo nṛṇāṃ sūkṣmaḥ pātre dānaṃ tataḥ param |
kālaḥ parataro dānācchraddhā caiva tataḥ parā

स्वर्गद्वारं सुसूक्ष्मं हि नरैर्माहान्नि दृश्यते ।
सङ्गर्गलं लोभकीलं रागगुप्तं दुरासदम्

svargadvāraṃ susūkṣmaṃ hi narairmāhānni dṛśyate |
saṅgargalaṃ lobhakīlaṃ rāgaguptaṃ durāsadam

तं तु पश्यन्ति पुरुषा जितदक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
ब्राह्मणास्तपसा युक्ता यथाशक्ति प्रदायिनः

taṃ tu paśyanti puruṣā jitadakrodhā jitendriyāḥ |
brāhmaṇāstapasā yuktā yathāśakti pradāyinaḥ

सहस्रशक्तिश्च शतं शतशक्तिर्दशापि च ।
दद्यादपश्च यः शक्त्या सर्वे तुल्यफलाः स्मृताः

sahasraśaktiśca śataṃ śataśaktirdaśāpi ca |
dadyādapaśca yaḥ śaktyā sarve tulyaphalāḥ smṛtāḥ

रन्तिदेवो हि नृपतिरपः प्रादादकिंचनः ।
शुद्धेन मनसा विप्र नाकपृष्ठं ततो गतः

rantidevo hi nṛpatirapaḥ prādādakiṃcanaḥ |
śuddhena manasā vipra nākapṛṣṭhaṃ tato gataḥ

न धर्मः प्रीयते तात दानैर्दत्तैर्महाफलैः ।
न्यायलब्धैर्यथा सूक्ष्मैः श्रुद्धापूतैः स तुष्यति

na dharmaḥ prīyate tāta dānairdattairmahāphalaiḥ |
nyāyalabdhairyathā sūkṣmaiḥ śruddhāpūtaiḥ sa tuṣyati

गोप्रदानसहस्राणि द्विजेभ्योऽदान्नृगो नृपः ।
एकां दत्त्वा स पारक्यां नरकं समपद्यत

gopradānasahasrāṇi dvijebhyo'dānnṛgo nṛpaḥ |
ekāṃ dattvā sa pārakyāṃ narakaṃ samapadyata

आत्ममांसप्रदानेन शिबोरौशीनरो नृपः ।
प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकान्मोदत दिवि सुव्रतः

ātmamāṃsapradānena śiborauśīnaro nṛpaḥ |
prāpya puṇyakṛtām̐llokānmodata divi suvrataḥ

विभवेन नृणां पुण्यं यच्छत्त्या स्वार्जितं न तत् ।
न यज्ञैर्विविधैर्विप्र यथान्यायेन संचितैः

vibhavena nṛṇāṃ puṇyaṃ yacchattyā svārjitaṃ na tat |
na yajñairvividhairvipra yathānyāyena saṃcitaiḥ

क्रोधाद्दानफलं हन्ति लोभात्स्वर्गं न गच्छति ।
न्यायवृत्तिर्हि तपसा दानवित्स्वर्गमश्नुते

krodhāddānaphalaṃ hanti lobhātsvargaṃ na gacchati |
nyāyavṛttirhi tapasā dānavitsvargamaśnute

न राजसूयैर्बहुभिरिष्टा विपुलदक्षिणैः ॥
न चाश्वमेधैर्बहुभिः फलं सममिदं तव

na rājasūyairbahubhiriṣṭā vipuladakṣiṇaiḥ ||
na cāśvamedhairbahubhiḥ phalaṃ samamidaṃ tava

सक्तुप्रस्थेन विजितो ब्रह्मलोकस्त्वयाऽक्षयः ।
विरजो ब्रह्मसदनं गच्छ विप्र यतासुखम्

saktuprasthena vijito brahmalokastvayā'kṣayaḥ |
virajo brahmasadanaṃ gaccha vipra yatāsukham

सर्वेषां वो द्विजश्रेष्ठ दिव्यं यानमुपस्थितम् ।
आरोहत यथाकामं धर्मोस्मि द्विज पश्य माम्

sarveṣāṃ vo dvijaśreṣṭha divyaṃ yānamupasthitam |
ārohata yathākāmaṃ dharmosmi dvija paśya mām

बाधितो हि त्वया देहो लोके कीर्तिः स्थिरा च ते ।
सभार्यः सहपुत्रश्च सस्नुषश्च दिवं व्रज

bādhito hi tvayā deho loke kīrtiḥ sthirā ca te |
sabhāryaḥ sahaputraśca sasnuṣaśca divaṃ vraja

इत्युक्तवाक्ये धर्मे तु यानमारुद्य स द्विजः ।
सदारः ससुतश्चैव सस्नुषश्च दिवं गतः

ityuktavākye dharme tu yānamārudya sa dvijaḥ |
sadāraḥ sasutaścaiva sasnuṣaśca divaṃ gataḥ

तस्मिन्विपरे गते स्वर्गं ससुते सस्नुषे तदा ।
भार्याचतुर्थे धर्मज्ञे ततोऽहं निःसृतो बिलात्

tasminvipare gate svargaṃ sasute sasnuṣe tadā |
bhāryācaturthe dharmajñe tato'haṃ niḥsṛto bilāt

ततस्तु सक्तुगन्धेन क्लेदेन सलिलस्य च ।
दिव्यपुष्पविमर्दाच्च साधोर्दानलवैश्च तैः

tatastu saktugandhena kledena salilasya ca |
divyapuṣpavimardācca sādhordānalavaiśca taiḥ

विप्रस्य तपसा तस्य शिरो मे काञ्चनीकृतम् ।
तस्य सत्याभिसन्धस्य सक्तुदानेन चैव ह

viprasya tapasā tasya śiro me kāñcanīkṛtam |
tasya satyābhisandhasya saktudānena caiva ha

शरीरार्धं च मे विप्राः शातकुंभमयं कृतम् ।
पश्यतेमं सुविपुलं तपसा तस्य धीमतः

śarīrārdhaṃ ca me viprāḥ śātakuṃbhamayaṃ kṛtam |
paśyatemaṃ suvipulaṃ tapasā tasya dhīmataḥ

कथमेवंविधं स्याद्वै पार्श्वमन्यदिति द्विजाः ।
तपोवनानि यज्ञांश्च हृष्टोऽभ्योमि पुनः पुनः ।

kathamevaṃvidhaṃ syādvai pārśvamanyaditi dvijāḥ |
tapovanāni yajñāṃśca hṛṣṭo'bhyomi punaḥ punaḥ |

यज्ञं त्वहमिमं श्रुत्वा रुरुराजस्य धीमतः ।
आशया परया प्राप्तो न चाहं काञ्चनीकृतः

yajñaṃ tvahamimaṃ śrutvā rururājasya dhīmataḥ |
āśayā parayā prāpto na cāhaṃ kāñcanīkṛtaḥ

ततो मयोक्तं तद्वाक्यं प्रहस्य ब्राह्मणर्षभाः ।
सक्तुप्रस्थेन यज्ञोऽयं संमितो नेति सर्वथा

tato mayoktaṃ tadvākyaṃ prahasya brāhmaṇarṣabhāḥ |
saktuprasthena yajño'yaṃ saṃmito neti sarvathā

सक्तुप्रस्थलवैस्तैर्हि तदाऽहं काञ्चनीकृतः ।
न हि यज्ञो महानेष सदृशस्तैर्मतो मम

saktuprasthalavaistairhi tadā'haṃ kāñcanīkṛtaḥ |
na hi yajño mahāneṣa sadṛśastairmato mama

इत्युक्त्वा नकुलः सर्वान्यज्ञे द्विजवरांस्तदा ।
जगामादर्सनं तेषां विप्रास्ते च ययुर्गृहान्

ityuktvā nakulaḥ sarvānyajñe dvijavarāṃstadā |
jagāmādarsanaṃ teṣāṃ viprāste ca yayurgṛhān

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया परपुरंजय ।
यदाश्चर्यमभूत्तत्र वाचिमेधे महाक्रतौ

etatte sarvamākhyātaṃ mayā parapuraṃjaya |
yadāścaryamabhūttatra vācimedhe mahākratau

न विस्मयस्ते नृपते यज्ञे कार्यः कथञ्चन ।
ऋषिकोटिसहस्राणि तपोभिर्ये दिवं गताः

na vismayaste nṛpate yajñe kāryaḥ kathañcana |
ṛṣikoṭisahasrāṇi tapobhirye divaṃ gatāḥ

अद्रोहः सर्वभूतेषु संतोषः शीलमार्जवम् ।
तपो दमश्च सत्यं च प्रदानं चेति संमितम्

adrohaḥ sarvabhūteṣu saṃtoṣaḥ śīlamārjavam |
tapo damaśca satyaṃ ca pradānaṃ ceti saṃmitam