अध्याय 9: इन्द्र का दूत बनकर अग्नि लौट आते हैं

कच्चित्सुखं स्वपिषि त्वं बृहस्पते
कच्चिन्मनोज्ञाः परिचारकास्ते ।
कच्चिद्देवानां सुखकामोसि विप्र
कच्चिद्देवास्त्वां परिपालयन्ति

kaccitsukhaṃ svapiṣi tvaṃ bṛhaspate
kaccinmanojñāḥ paricārakāste |
kacciddevānāṃ sukhakāmosi vipra
kacciddevāstvāṃ paripālayanti

सुखं शये शयने देवराज
तथा मनोज्ञाः परिचारका मे ।
तथा देवानां सुखकामोस्मि नित्यं
देवाश्च मां सुभृशं पालयन्ति

sukhaṃ śaye śayane devarāja
tathā manojñāḥ paricārakā me |
tathā devānāṃ sukhakāmosmi nityaṃ
devāśca māṃ subhṛśaṃ pālayanti

कुतो दुःखं मानसं देहजं वा
पाण्डुर्विवर्णश्च कुतस्त्वमद्य ।
आचक्ष्व मे ब्राह्मण यावदेता-
न्निहन्मि सर्वांस्तव दुःखकर्तॄन्

kuto duḥkhaṃ mānasaṃ dehajaṃ vā
pāṇḍurvivarṇaśca kutastvamadya |
ācakṣva me brāhmaṇa yāvadetā-
nnihanmi sarvāṃstava duḥkhakartṝn

मरुत्तमाहुर्मघवन्यक्ष्यमाणं
महायज्ञेनोत्तमदक्षिणेन ।
संवर्तो याजयतीति मे श्रुतं
तदिच्छामि न स तं याजयेत्

maruttamāhurmaghavanyakṣyamāṇaṃ
mahāyajñenottamadakṣiṇena |
saṃvarto yājayatīti me śrutaṃ
tadicchāmi na sa taṃ yājayet

सर्वान्कामाननुयातोसि विप्र
त्वं देवानां मन्त्रयसे पुरोधाः ।
उभौ च ते जरामृत्यू व्यतीतौ
किं संवर्तस्तव कर्ताऽद्य विप्र

sarvānkāmānanuyātosi vipra
tvaṃ devānāṃ mantrayase purodhāḥ |
ubhau ca te jarāmṛtyū vyatītau
kiṃ saṃvartastava kartā'dya vipra

देवैः सह त्वमसुरान्सम्प्रणुद्य
जिघांससे चाप्युत सानुबन्धान् ।
यंयं समृद्धं पश्यसि तत्रतत्र
दुःखं सपत्नेषु समृद्धिभावः

devaiḥ saha tvamasurānsampraṇudya
jighāṃsase cāpyuta sānubandhān |
yaṃyaṃ samṛddhaṃ paśyasi tatratatra
duḥkhaṃ sapatneṣu samṛddhibhāvaḥ

अतोस्मि देवेन्द्र विवर्णरूपः
सपत्नो मे वर्धते तन्निशम्य ।
सर्वोपायैर्मघवन्संनियच्छ
संवर्तं वा पार्थिवं वा मरुत्तम्

atosmi devendra vivarṇarūpaḥ
sapatno me vardhate tanniśamya |
sarvopāyairmaghavansaṃniyaccha
saṃvartaṃ vā pārthivaṃ vā maruttam

एहि गच्छ प्रहितो जातवेदो
बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते ।
अयं वै त्वां याजयिता बृहस्पति-
स्तथाऽमरं चैव करिष्यतीति

ehi gaccha prahito jātavedo
bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte |
ayaṃ vai tvāṃ yājayitā bṛhaspati-
stathā'maraṃ caiva kariṣyatīti

अहं गच्छामि तव शक्राद्य दूतो
बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते ।
वाचं सत्यां पुरुहूतस्य कर्तुं
बृहस्पतेश्चापचितिं चिकीर्षुः

ahaṃ gacchāmi tava śakrādya dūto
bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte |
vācaṃ satyāṃ puruhūtasya kartuṃ
bṛhaspateścāpacitiṃ cikīrṣuḥ

तः प्रायाद्धूमकेतुर्महात्मा
वनस्पतीन्वीरुधश्चावमृद्गन् ।
कामाद्धिमान्ते परिवर्तमानः
काष्ठातिगो मातरिश्वेव नर्दन्

taḥ prāyāddhūmaketurmahātmā
vanaspatīnvīrudhaścāvamṛdgan |
kāmāddhimānte parivartamānaḥ
kāṣṭhātigo mātariśveva nardan

आश्वर्यमद्ययामि रूपिणं वह्निमागतम् ।
आसनं सलिलं पाद्यं गां चोपानय वै मुने

āśvaryamadyayāmi rūpiṇaṃ vahnimāgatam |
āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ gāṃ copānaya vai mune

आसनं सलिलं पाद््रतिनन्दामि तेऽनघ ।
इन्द्रेण तु समादिष्टं विद्धि मां दूतमागतम्

āsanaṃ salilaṃ pādratinandāmi te'nagha |
indreṇa tu samādiṣṭaṃ viddhi māṃ dūtamāgatam

कच्चिच्छ्सुखी च
कच्चिच्चास्मान्प्रीयते धूमकेतो ।
कच्चिद्देवा अस्य वशे यथाव-
त्प्रब्रूहि त्वं मम कार्त्स्न्येन देव

kaccicchsukhī ca
kacciccāsmānprīyate dhūmaketo |
kacciddevā asya vaśe yathāva-
tprabrūhi tvaṃ mama kārtsnyena deva

शक्रो भृशं सुसुखी पार्थरातिं चेच्छत्यजरां वै त्वया सः ।
देवाश्च सर्वे वशगास्तस्य राज-
न्संदेशं त्वं शृणु मे देवराज्ञः

śakro bhṛśaṃ susukhī pārtharātiṃ cecchatyajarāṃ vai tvayā saḥ |
devāśca sarve vaśagāstasya rāja-
nsaṃdeśaṃ tvaṃ śṛṇu me devarājñaḥ

यदर्थं मां प्राहिणोत्त्वत्सकाशं
बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते ।
अयं गुरुर्याजयतां नृप त्वां
मर्त्यं सन्तममरं त्वां करोतु

yadarthaṃ māṃ prāhiṇottvatsakāśaṃ
bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte |
ayaṃ gururyājayatāṃ nṛpa tvāṃ
martyaṃ santamamaraṃ tvāṃ karotu

संवर्तोऽयं याजयिता द्विजो मां
बृहस्पतेरञ्जलिरेष तस्य ।
न चैवासौ याजयित्वा महेन्द्रं
मर्त्यं सन्तं याजयन्नद्य शोभेत्

saṃvarto'yaṃ yājayitā dvijo māṃ
bṛhaspaterañjalireṣa tasya |
na caivāsau yājayitvā mahendraṃ
martyaṃ santaṃ yājayannadya śobhet

ये वै लोका देवलोके महान्तः
सम्प्राप्स्यसे तान्देवराजप्रसादात् ।
त्वां चेदसौ याजयेद्वै बृहस्पति-
र्नूनं स्वर्गं त्वं जयेः कीर्तियुक्तः

ye vai lokā devaloke mahāntaḥ
samprāpsyase tāndevarājaprasādāt |
tvāṃ cedasau yājayedvai bṛhaspati-
rnūnaṃ svargaṃ tvaṃ jayeḥ kīrtiyuktaḥ

तथा लोका मानुषा ये च दिव्याः
प्रजापतेश्चापि ये वै महान्तः ।
तेते जिता देवराज्यं च कृत्स्नं
बृहस्पतिर्याजयेच्चेन्नरेन्द्र

tathā lokā mānuṣā ye ca divyāḥ
prajāpateścāpi ye vai mahāntaḥ |
tete jitā devarājyaṃ ca kṛtsnaṃ
bṛhaspatiryājayeccennarendra

मा स्मैव त्वं पुनरागाः कथंचि-
द्बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते ।
मा त्वां धक्ष्ये चक्षुषा दारुणेन
संक्रुद्धोऽहं पावक त्वं निबोधः

mā smaiva tvaṃ punarāgāḥ kathaṃci-
dbṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte |
mā tvāṃ dhakṣye cakṣuṣā dāruṇena
saṃkruddho'haṃ pāvaka tvaṃ nibodhaḥ

ततो देवानगमद्धूमकेतु-
दीहाद्भीतो व्यथितोऽश्वत्थपर्णवत् ।
तं वै दृष्ट्वा प्राह शक्रो महात्मा
बृहस्पतेः सन्निधौ हव्यवाहम्

tato devānagamaddhūmaketu-
dīhādbhīto vyathito'śvatthaparṇavat |
taṃ vai dṛṣṭvā prāha śakro mahātmā
bṛhaspateḥ sannidhau havyavāham

यस्त्वं गतः प्रहितो जातवेदो
बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते ।
तत्किं प्राह स नृपो यक्ष्यमाणः
कच्चिद्वचः प्रतिगृह्णाति तच्च ।

yastvaṃ gataḥ prahito jātavedo
bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte |
tatkiṃ prāha sa nṛpo yakṣyamāṇaḥ
kaccidvacaḥ pratigṛhṇāti tacca |

न ते वाचं रोचयते मरुत्तो
बृहस्पतेरञ्जलिं प्राहिणोत्सः ।
संवर्तो मां याजयितेत्युवाच
पुनः पुनः स मया याच्यमानः

na te vācaṃ rocayate marutto
bṛhaspaterañjaliṃ prāhiṇotsaḥ |
saṃvarto māṃ yājayitetyuvāca
punaḥ punaḥ sa mayā yācyamānaḥ

उवाचेदं मानुषा ये च दिव्या ।
प्रजापतेर्ये च लोका महान्तः ।
तांश्चेल्लभेयं संविदं तेन कृत्वा
तथापि नेच्छेयमिति प्रतीतः

uvācedaṃ mānuṣā ye ca divyā |
prajāpaterye ca lokā mahāntaḥ |
tāṃścellabheyaṃ saṃvidaṃ tena kṛtvā
tathāpi neccheyamiti pratītaḥ

पुनर्गत्वा पार्थिवं त्वं समेत्य
वाक्यं मदीयं प्रापय स्वार्थयुक्तम् ।
पुनर्यद्युक्तो न करिष्यते वच-
स्त्वत्तो वज्रं सम्प्रहर्तास्मि तस्मै

punargatvā pārthivaṃ tvaṃ sametya
vākyaṃ madīyaṃ prāpaya svārthayuktam |
punaryadyukto na kariṣyate vaca-
stvatto vajraṃ samprahartāsmi tasmai

गन्धर्वराड्यात्वयं तत्र दूतो
बिभेम्यहं वासव तत्र गन्तुम् ।
संरब्धो मामब्रवीत्तीक्ष्णरोषः
संवर्तो वाक्यं चरितब्रह्मचर्यः

gandharvarāḍyātvayaṃ tatra dūto
bibhemyahaṃ vāsava tatra gantum |
saṃrabdho māmabravīttīkṣṇaroṣaḥ
saṃvarto vākyaṃ caritabrahmacaryaḥ

यद्यागच्छेः पुनरेवं कथंचि-
द्बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते ।
दहेयं त्वां चक्षुषा दारुणेन
संक्रुद्ध इत्येतदवैहि शक्र

yadyāgaccheḥ punarevaṃ kathaṃci-
dbṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte |
daheyaṃ tvāṃ cakṣuṣā dāruṇena
saṃkruddha ityetadavaihi śakra

त्वमेवान्यान्दहसे जातवेदो
न हि त्वदन्यो विद्यते भस्मकर्ता ।
त्वत्संस्पर्शात्सर्वलोको बिभेति
अश्रद्धेयं वदसे हव्यवाह

tvamevānyāndahase jātavedo
na hi tvadanyo vidyate bhasmakartā |
tvatsaṃsparśātsarvaloko bibheti
aśraddheyaṃ vadase havyavāha

दिवं देवेन्द्र पृथिवीं च सर्वां
संवेष्टयेस्त्वं स्वबलेनैव शक्र ।
एवंविधस्येह सतस्तवासौ
कथं वृत्रस्त्रिदिवं प्राग्जहार

divaṃ devendra pṛthivīṃ ca sarvāṃ
saṃveṣṭayestvaṃ svabalenaiva śakra |
evaṃvidhasyeha satastavāsau
kathaṃ vṛtrastridivaṃ prāgjahāra

नगण्डिकाकारयोगं करेऽणुं
न चारिसोमं प्रपिबामि वह्ने ।
न क्षीणशक्तौ प्रहारामि वज्रं
को मे सुखाय प्रहरेत मर्त्यः

nagaṇḍikākārayogaṃ kare'ṇuṃ
na cārisomaṃ prapibāmi vahne |
na kṣīṇaśaktau prahārāmi vajraṃ
ko me sukhāya prahareta martyaḥ

प्रव्रजयेयं कालकेयान्पृथिव्या-
मपाकर्षन्दानवानन्तरिक्षात् ।
दिवः प्रह्लादमवसानमानयं
को मेऽसुखाय प्रहरेत मानवः

pravrajayeyaṃ kālakeyānpṛthivyā-
mapākarṣandānavānantarikṣāt |
divaḥ prahlādamavasānamānayaṃ
ko me'sukhāya prahareta mānavaḥ

यत्र शर्यातिं च्यवनो याजयिष्य-
न्सहाश्विभ्यां सोममगृह्णदेकः ।
तं त्वं क्रुद्धः प्रत्यषेधीः पुरस्ता-
च्छर्यातियज्ञं स्म तं महेन्द्र

yatra śaryātiṃ cyavano yājayiṣya-
nsahāśvibhyāṃ somamagṛhṇadekaḥ |
taṃ tvaṃ kruddhaḥ pratyaṣedhīḥ purastā-
ccharyātiyajñaṃ sma taṃ mahendra

वज्रं गृहीत्वा च पुरन्दर त्वं
सम्प्राहार्षीश्च्यवनस्यातिघोरम् ।
स ते विप्रः सह वज्रेणि बाहु-
मपागृह्णात्तपसा जातमन्युः

vajraṃ gṛhītvā ca purandara tvaṃ
samprāhārṣīścyavanasyātighoram |
sa te vipraḥ saha vajreṇi bāhu-
mapāgṛhṇāttapasā jātamanyuḥ

ततो रोषात्सर्वतो घोररूपं
सपत्नं ते जनयामास भूयः ।
मदं नाम्ना चासुरं विश्वरूपं
यं त्वं दृष्ट्वा चक्षुषी संन्यमीलः

tato roṣātsarvato ghorarūpaṃ
sapatnaṃ te janayāmāsa bhūyaḥ |
madaṃ nāmnā cāsuraṃ viśvarūpaṃ
yaṃ tvaṃ dṛṣṭvā cakṣuṣī saṃnyamīlaḥ

हनुरेका जगतीस्था तथैका
दिवं गता महतो दानवस्य ।
सहस्रं दन्तानां शतयोजनानां
सुतीक्ष्णानां घोररूपं बभूव

hanurekā jagatīsthā tathaikā
divaṃ gatā mahato dānavasya |
sahasraṃ dantānāṃ śatayojanānāṃ
sutīkṣṇānāṃ ghorarūpaṃ babhūva

वृत्ताः स्थूला रजतस्तम्भवर्णा
दंष्ट्राश्चतस्रो द्वे शते योजनानाम् ।
स त्वां दन्तान्विदशन्नभ्यधाव-
ज्जिघांसया शूलमुद्यम्य घोरम्

vṛttāḥ sthūlā rajatastambhavarṇā
daṃṣṭrāścatasro dve śate yojanānām |
sa tvāṃ dantānvidaśannabhyadhāva-
jjighāṃsayā śūlamudyamya ghoram

तं नापश्यस्त्वं तदा घोररूपं
सर्वे वै त्वां ददृशुर्दर्शनीयम् ।
यस्माद्भीतः प्राञ्जलिस्त्वं महर्षि-
मागच्छेथाः शरणं दानवघ्न

taṃ nāpaśyastvaṃ tadā ghorarūpaṃ
sarve vai tvāṃ dadṛśurdarśanīyam |
yasmādbhītaḥ prāñjalistvaṃ maharṣi-
māgacchethāḥ śaraṇaṃ dānavaghna

क्षात्राद्बलाद्ब्रह्मबलं गरीयो
न ब्रह्मतः किञ्चिदन्यद्गरीयः ।
सोहं जानन्ब्रह्मतेजो यथाव-
न्न संवर्त गन्तुमिच्छामि शक्र

kṣātrādbalādbrahmabalaṃ garīyo
na brahmataḥ kiñcidanyadgarīyaḥ |
sohaṃ jānanbrahmatejo yathāva-
nna saṃvarta gantumicchāmi śakra