अध्याय 88: अर्जुन यज्ञभूमि में लौटते हैं

श्रुतं प्रियमिदं कृष्ण यत्त्वमर्हसि भाषितुम् ।
तन्मेऽमृतरसं पुण्यं मनो ह्लादयति प्रभो

śrutaṃ priyamidaṃ kṛṣṇa yattvamarhasi bhāṣitum |
tanme'mṛtarasaṃ puṇyaṃ mano hlādayati prabho

बहूनि किल युद्धानि विजयस्य नराधिपैः ।
पुनरासन्हृषीकेश तत्रतत्रेति न श्रुतम्

bahūni kila yuddhāni vijayasya narādhipaiḥ |
punarāsanhṛṣīkeśa tatratatreti na śrutam

किंनिमित्तं स नित्यं हि पार्थः सुखविवर्जितः ।
अतीव विजयो धीमानिति मे दूयते मनः

kiṃnimittaṃ sa nityaṃ hi pārthaḥ sukhavivarjitaḥ |
atīva vijayo dhīmāniti me dūyate manaḥ

संचिन्तयामि कौन्तेयं रहो जिष्णुं जनार्दन ।
अतीव दुःखभागी स सततं पाण्डुनन्दनः

saṃcintayāmi kaunteyaṃ raho jiṣṇuṃ janārdana |
atīva duḥkhabhāgī sa satataṃ pāṇḍunandanaḥ

किंनु तस्य शरीरेऽस्ति सर्वलक्षणपूजिते ।
अनिष्टं लक्षणं कृष्ण येन दुःखान्युपाश्नुते

kiṃnu tasya śarīre'sti sarvalakṣaṇapūjite |
aniṣṭaṃ lakṣaṇaṃ kṛṣṇa yena duḥkhānyupāśnute

अतीवासुखभोगी स सततं कुन्तिनन्दनः ।
न हि पश्यामि बीभत्सोर्निन्द्यं गात्रेषु किंचन ।
श्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

atīvāsukhabhogī sa satataṃ kuntinandanaḥ |
na hi paśyāmi bībhatsornindyaṃ gātreṣu kiṃcana |
śrotavyaṃ cenmayaitadvai tanme vyākhyātumarhasi

इत्युक्तः स हृषीकेशो ध्यात्वा सुमहदन्तरम् ।
राजानं भोजराजन्यवर्धनो विष्णुरब्रवीत्

ityuktaḥ sa hṛṣīkeśo dhyātvā sumahadantaram |
rājānaṃ bhojarājanyavardhano viṣṇurabravīt

न ह्यस्य नृपते किञ्चिदनिष्टमुपलक्षये ।
ऋते पुरुषसिंहस्य पिण्डिकेऽस्याधिके यतः

na hyasya nṛpate kiñcidaniṣṭamupalakṣaye |
ṛte puruṣasiṃhasya piṇḍike'syādhike yataḥ

स ताभ्यां पुरुषव्याघ्रो नित्यमध्वसु वर्तते ।
न चान्यदनुपश्यामि येनासौ दुःखभाजनम्

sa tābhyāṃ puruṣavyāghro nityamadhvasu vartate |
na cānyadanupaśyāmi yenāsau duḥkhabhājanam

इत्युक्तः पुरुषश्रेष्ठस्तदा कृष्णेन धीमता ।
प्रोवाच वृष्णिशार्दूलमेवमेतदिति प्रभो

ityuktaḥ puruṣaśreṣṭhastadā kṛṣṇena dhīmatā |
provāca vṛṣṇiśārdūlamevametaditi prabho

कृष्णा तु द्रौप्दी कृष्णं तिर्यक्सासूयमैक्षत
प्रतिजग्राह तस्यास्तं प्रणयं चापि केशिहा ।
प्रख्युः सखा हृषीकेशः साक्षादिव धनंजयः

kṛṣṇā tu draupdī kṛṣṇaṃ tiryaksāsūyamaikṣata
pratijagrāha tasyāstaṃ praṇayaṃ cāpi keśihā |
prakhyuḥ sakhā hṛṣīkeśaḥ sākṣādiva dhanaṃjayaḥ

तत्र भीमादयस्ते तु करवो याजकाश्च ये ।
रेमुः श्रुत्वा विचित्रां तां धनंजयकथां शुभाम्

tatra bhīmādayaste tu karavo yājakāśca ye |
remuḥ śrutvā vicitrāṃ tāṃ dhanaṃjayakathāṃ śubhām

तेषां कथयतामेव पुरुषोऽर्जुनसंकथाः ।
उपायाद्वचनाद्दूतो विजयस्य महात्मनः

teṣāṃ kathayatāmeva puruṣo'rjunasaṃkathāḥ |
upāyādvacanāddūto vijayasya mahātmanaḥ

सोभिगम्य कुरुश्रेष्ठं नमस्कृत्य च बुद्धिमान् ।
उपायातं नरव्याघ्रं फल्गुनं प्रत्यवेदयत्

sobhigamya kuruśreṣṭhaṃ namaskṛtya ca buddhimān |
upāyātaṃ naravyāghraṃ phalgunaṃ pratyavedayat

तच्छ्रुत्वा नृपतिस्तस्य हर्षबाष्पाकुलेक्षणः ।
प्रियाख्याननिमित्तं वै ददौ बहुधनं तदा

tacchrutvā nṛpatistasya harṣabāṣpākulekṣaṇaḥ |
priyākhyānanimittaṃ vai dadau bahudhanaṃ tadā

ततो द्वितीये दिवसे महाञ्शब्दो व्यवर्धत ।
आगच्छति नरव्याघ्रे कौरवाणां धुरंधरे

tato dvitīye divase mahāñśabdo vyavardhata |
āgacchati naravyāghre kauravāṇāṃ dhuraṃdhare

ततो रेणुः समुद्भुतो विबभौ तस्य वाजिनः ।
अभितो वर्तमानस्य यथोच्चैःश्रवसस्तथा

tato reṇuḥ samudbhuto vibabhau tasya vājinaḥ |
abhito vartamānasya yathoccaiḥśravasastathā

तत्र हर्षकरीर्वाचो नराणां शुश्रुवेऽर्जुनः ।
दिष्ट्याऽसि पार्थ कुशली धन्यो राजा युधिष्ठिरः

tatra harṣakarīrvāco narāṇāṃ śuśruve'rjunaḥ |
diṣṭyā'si pārtha kuśalī dhanyo rājā yudhiṣṭhiraḥ

कोन्योहि पृथिवीं कृत्स्नां जित्वाहि युधि पार्थिवान्
चारयित्वा हयश्रेष्ठमुपागच्छेदृतेऽर्जुनात्

konyohi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ jitvāhi yudhi pārthivān
cārayitvā hayaśreṣṭhamupāgacchedṛte'rjunāt

ये व्यतीता महात्मानो राजानः सगरादयः ।
तेषामपीदृशं कर्म न कदाचन शुश्रुम

ye vyatītā mahātmāno rājānaḥ sagarādayaḥ |
teṣāmapīdṛśaṃ karma na kadācana śuśruma

नैतदन्ये करिष्यन्ति भविष्या वसुधाधिपाः ।
यत्त्वं कुरुकुलश्रेष्ठ दुष्करं कृतवानसि

naitadanye kariṣyanti bhaviṣyā vasudhādhipāḥ |
yattvaṃ kurukulaśreṣṭha duṣkaraṃ kṛtavānasi

इत्येवं वदतां तेषां पुंसां कर्णसुखा गिरः ।
शृण्वन्विवेश धर्मात्मा फल्गुनो यज्ञसंस्तरम्

ityevaṃ vadatāṃ teṣāṃ puṃsāṃ karṇasukhā giraḥ |
śṛṇvanviveśa dharmātmā phalguno yajñasaṃstaram

ततो राजा सहामात्यः कृष्णश्च यदुनन्दनः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य तं प्रत्युद्ययतुस्तदा

tato rājā sahāmātyaḥ kṛṣṇaśca yadunandanaḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya taṃ pratyudyayatustadā

सोऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजस्य धीमतः ।
भीमादींश्चापि संपूज्य पर्यष्वजत केशवम्

so'bhivādya pituḥ pādau dharmarājasya dhīmataḥ |
bhīmādīṃścāpi saṃpūjya paryaṣvajata keśavam

तैः समेत्यार्चितस्तांश्च प्रत्यर्च्याथ यथाविधि ।
विशश्राम महाबाहुस्तीरं लब्ध्वेव पारगः

taiḥ sametyārcitastāṃśca pratyarcyātha yathāvidhi |
viśaśrāma mahābāhustīraṃ labdhveva pāragaḥ