अध्याय 86: भीम स्वर्णमय यज्ञशाला बनवाते हैं

न्यवर्तत ततो वाजी येन नागाह्वयं पुरम् ।
तं निवृत्तं तु शुश्राव चारेणैव युधिष्ठिरः ।
श्रुत्वाऽर्जुनं कुशलिनं स च हृष्टमनाऽभवत्

nyavartata tato vājī yena nāgāhvayaṃ puram |
taṃ nivṛttaṃ tu śuśrāva cāreṇaiva yudhiṣṭhiraḥ |
śrutvā'rjunaṃ kuśalinaṃ sa ca hṛṣṭamanā'bhavat

विजयस्य च तत्कर्म गान्धारविषये तदा ।
श्रुत्वा चान्येषु देशेषु स सुप्रीतोऽभवत्तदा

vijayasya ca tatkarma gāndhāraviṣaye tadā |
śrutvā cānyeṣu deśeṣu sa suprīto'bhavattadā

एतस्मिन्नेव काले तु द्वादशीं माघमासिकीम् ।
इष्टं गृहीत्वा नक्षत्रं धर्मराजो युधिष्ठिरः

etasminneva kāle tu dvādaśīṃ māghamāsikīm |
iṣṭaṃ gṛhītvā nakṣatraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

समानीय महातेजाः सर्वान्भ्रातॄन्महीपतिः ।
भीमं च नकुलं चैव सहदेवं च कौरव

samānīya mahātejāḥ sarvānbhrātṝnmahīpatiḥ |
bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca kaurava

प्रोवाचेदं वचः काले तदा धर्मभृतांवरः ।
आमन्त्र्य वदतां श्रेष्ठो भीमं प्रहरतां वरम्

provācedaṃ vacaḥ kāle tadā dharmabhṛtāṃvaraḥ |
āmantrya vadatāṃ śreṣṭho bhīmaṃ praharatāṃ varam

आयाति भीमसेनासौ सहाश्वेन तवानुजः ।
यथा मे पुरुषाः प्राहुर्ये धनंजयसारिणः

āyāti bhīmasenāsau sahāśvena tavānujaḥ |
yathā me puruṣāḥ prāhurye dhanaṃjayasāriṇaḥ

उपस्थितश्च कालोऽयमभितो वर्तते हयः ।
माघी च पौर्णमासीयं मासः शेषो वृकोदर

upasthitaśca kālo'yamabhito vartate hayaḥ |
māghī ca paurṇamāsīyaṃ māsaḥ śeṣo vṛkodara

तत्प्रस्थाप्यन्तु विद्वांसो ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
वाजिमेधार्थसिद्ध्यर्थं देशं पश्यन्तु यज्ञियम्

tatprasthāpyantu vidvāṃso brāhmaṇā vedapāragāḥ |
vājimedhārthasiddhyarthaṃ deśaṃ paśyantu yajñiyam

इत्युक्तः स तु तच्चक्रे भीमो नृपतिशासनम् ।
हृष्टः श्रुत्वा गुडोकेशमायान्तं पुरुषर्षभम्

ityuktaḥ sa tu taccakre bhīmo nṛpatiśāsanam |
hṛṣṭaḥ śrutvā guḍokeśamāyāntaṃ puruṣarṣabham

ततो ययौ भीमसेनः प्राज्ञैः स्थपतिभिः सह ।
ब्राह्मणानग्रतः कृत्वा कुशलान्यज्ञकर्मणि

tato yayau bhīmasenaḥ prājñaiḥ sthapatibhiḥ saha |
brāhmaṇānagrataḥ kṛtvā kuśalānyajñakarmaṇi

तं ससालचयं श्रीमत्सप्रतोलीसुघट्टितम् ।
मापयामास कौरव्यो यज्ञवाटं यताविधि

taṃ sasālacayaṃ śrīmatsapratolīsughaṭṭitam |
māpayāmāsa kauravyo yajñavāṭaṃ yatāvidhi

प्रासादशतसम्बन्धं मणिप्रवरकुट्टिमम् ।
सदः स पत्नीसदनं साग्नीध्रमपि चोत्तरम् ।
कारयामास विदिवद्धेमरत्नविभूषितम्

prāsādaśatasambandhaṃ maṇipravarakuṭṭimam |
sadaḥ sa patnīsadanaṃ sāgnīdhramapi cottaram |
kārayāmāsa vidivaddhemaratnavibhūṣitam

स्तंभान्कनकचित्रांश्च तोरणानि बृहन्ति च ।
यज्ञायतनदेशेशु दत्त्वा शुद्धं च काञ्चनम्

staṃbhānkanakacitrāṃśca toraṇāni bṛhanti ca |
yajñāyatanadeśeśu dattvā śuddhaṃ ca kāñcanam

अन्तःपुराणां राज्ञां च नानादेशसमीयुषाम् ।
कारयामास धर्मात्मा तत्रतत्र यथाविधि

antaḥpurāṇāṃ rājñāṃ ca nānādeśasamīyuṣām |
kārayāmāsa dharmātmā tatratatra yathāvidhi

ब्राह्मणानां न वेश्मानि नानादेशसमीयुषाम् ।
कारयामास कौन्तेयो विधिवत्तान्यनेकशः

brāhmaṇānāṃ na veśmāni nānādeśasamīyuṣām |
kārayāmāsa kaunteyo vidhivattānyanekaśaḥ

तथा सम्प्रेषयामास दूतान्नृपतिशासनात् ।
भीमसेनो महाबाहो राज्ञामक्लिष्टकर्मणाम्

tathā sampreṣayāmāsa dūtānnṛpatiśāsanāt |
bhīmaseno mahābāho rājñāmakliṣṭakarmaṇām

ते प्रियार्थं कुरुपतेराययुर्नृपसत्तम ।
रत्नान्यनेकान्यादाय स्त्रियोऽश्वानायुधानि च

te priyārthaṃ kurupaterāyayurnṛpasattama |
ratnānyanekānyādāya striyo'śvānāyudhāni ca

तेषां निर्विशतां तेषु शिबिरेषु महात्मनाम् ।
नर्दतः सागरस्येव दिवस्पृगभवत्स्वनः

teṣāṃ nirviśatāṃ teṣu śibireṣu mahātmanām |
nardataḥ sāgarasyeva divaspṛgabhavatsvanaḥ

प्रत्युद्गम्य नमस्कृत्य ब्राह्मणांश्च न्यवेदयत्

pratyudgamya namaskṛtya brāhmaṇāṃśca nyavedayat

तेषामभ्यागतानां च स राजा कुरुवर्धनः ।
व्यादिदेशान्नपानानि शय्याश्चाप्यतिमानुषाः

teṣāmabhyāgatānāṃ ca sa rājā kuruvardhanaḥ |
vyādideśānnapānāni śayyāścāpyatimānuṣāḥ

वाहनानां च विविधाः शालाः शालीक्षुगोरसैः ।
उपेता भरतश्रेष्ठो व्यादिदेश स धर्मराट्

vāhanānāṃ ca vividhāḥ śālāḥ śālīkṣugorasaiḥ |
upetā bharataśreṣṭho vyādideśa sa dharmarāṭ

वर्णाः पृथक्सन्निविष्टा ह्युत्तरोत्तरपूजिताः ।
तथा तस्मिन्महायज्ञे धर्मराजस्य धीमतः ।
समाजग्मुर्मुनिगणा बहवो ब्रह्मवादिनः

varṇāḥ pṛthaksanniviṣṭā hyuttarottarapūjitāḥ |
tathā tasminmahāyajñe dharmarājasya dhīmataḥ |
samājagmurmunigaṇā bahavo brahmavādinaḥ

ये च द्विजातिप्रवरास्तत्रासन्पृथिवीपते ।
समाजग्मुः सशिष्यांस्तान्प्रतिजग्राह कौरवः

ye ca dvijātipravarāstatrāsanpṛthivīpate |
samājagmuḥ saśiṣyāṃstānpratijagrāha kauravaḥ

सर्वांश्च ताननुययौ यावदावसथान्प्रति ।
स्वयमेव महातेजा दंभं त्यक्त्वा युधिष्ठिरः

sarvāṃśca tānanuyayau yāvadāvasathānprati |
svayameva mahātejā daṃbhaṃ tyaktvā yudhiṣṭhiraḥ

ततः कृत्वा स्थपतयः शिल्पिनोऽन्ये च ये तदा ।
कृत्स्नं यज्ञविधिं राजन्धर्मराजे न्यवेदयन

tataḥ kṛtvā sthapatayaḥ śilpino'nye ca ye tadā |
kṛtsnaṃ yajñavidhiṃ rājandharmarāje nyavedayana

तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्तु कृतं सर्वमतन्द्रितः ।
हृष्टरूपोऽभवद्राजन्सह भ्रातृभिरादृतः

tacchrutvā dharmarājastu kṛtaṃ sarvamatandritaḥ |
hṛṣṭarūpo'bhavadrājansaha bhrātṛbhirādṛtaḥ

तस्मिन्यज्ञे प्रवृत्ते तु वाग्मिनो हेतुवादिनः ।
हेतुवादान्बहूनाहुः परस्परजिगीषवः

tasminyajñe pravṛtte tu vāgmino hetuvādinaḥ |
hetuvādānbahūnāhuḥ parasparajigīṣavaḥ

ददृशुस्तं नृपतयो यज्ञस्य विधिमुत्तमम् ।
देवेन्द्रस्येव विहितं भीमसेनेन भारत

dadṛśustaṃ nṛpatayo yajñasya vidhimuttamam |
devendrasyeva vihitaṃ bhīmasenena bhārata

ददृशुस्तोरणान्यत्र शातकुंभमयानि ते ।
शय्यासनविहारांश्च सुबहून्रत्नसंचयान्

dadṛśustoraṇānyatra śātakuṃbhamayāni te |
śayyāsanavihārāṃśca subahūnratnasaṃcayān

घटान्पात्रीः कटाहानि कलशान्वर्धमानकान् ।
न हि किञ्चिदसौवर्णमपश्यन्वसुधाधिपाः

ghaṭānpātrīḥ kaṭāhāni kalaśānvardhamānakān |
na hi kiñcidasauvarṇamapaśyanvasudhādhipāḥ

यूपांश्च शास्त्रपठितान्दारवान्हेमभूषितान् ।
उपक्लृप्तान्यथाकालं विधिवद्भूरिवर्चसः

yūpāṃśca śāstrapaṭhitāndāravānhemabhūṣitān |
upaklṛptānyathākālaṃ vidhivadbhūrivarcasaḥ

स्थलजाक जलजा ये च पशवः केचन प्रभो ।
सर्वानेव समानीतानपश्यंस्तत्र ते नृपाः

sthalajāka jalajā ye ca paśavaḥ kecana prabho |
sarvāneva samānītānapaśyaṃstatra te nṛpāḥ

गाश्चैव महिषीश्चैव तथा वृद्धस्त्रियोपि च ।
औदकानि च सत्वानि श्वापदानि वयांसि च

gāścaiva mahiṣīścaiva tathā vṛddhastriyopi ca |
audakāni ca satvāni śvāpadāni vayāṃsi ca

जरायुजाण्डजातानि स्वेदजान्युद्भिदानि च ।
पर्वतानूपजातानि भूतानि ददृशुश्च ते

jarāyujāṇḍajātāni svedajānyudbhidāni ca |
parvatānūpajātāni bhūtāni dadṛśuśca te

एवं प्रमुदितं सर्वं पशुगोधनधान्यतः ।
यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा परं विस्मयमागताः

evaṃ pramuditaṃ sarvaṃ paśugodhanadhānyataḥ |
yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā paraṃ vismayamāgatāḥ

अनिशं दीयते च स्म तत्र भोज्यं पृथग्विधम् ॥
ब्राह्मणानां विशां चैव बहुमृष्टान्नमृद्धिमत्

aniśaṃ dīyate ca sma tatra bhojyaṃ pṛthagvidham ||
brāhmaṇānāṃ viśāṃ caiva bahumṛṣṭānnamṛddhimat

पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां तत्रि भुञ्जताम् ।
दुन्दुभिर्मेघनिर्घोषो मुहुर्मुहुरताड्यत ।
विननादासकृच्चापि दिवसेदिवसे गते

pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ tatri bhuñjatām |
dundubhirmeghanirghoṣo muhurmuhuratāḍyata |
vinanādāsakṛccāpi divasedivase gate

एवं स ववृते यज्ञो धर्मराजस्य धीमतः ।
अन्नस्य सुबहून्राजन्नुत्सर्गान्पर्वतोपमान् ।
दधिकुल्याशअच ददृशुः सर्पिषश्च ह्रदाञ्जनाः

evaṃ sa vavṛte yajño dharmarājasya dhīmataḥ |
annasya subahūnrājannutsargānparvatopamān |
dadhikulyāśaaca dadṛśuḥ sarpiṣaśca hradāñjanāḥ

जंबूद्वीपो हि सकलो नानजनपदायुतः ।
राजन्नदृस्यतैकस्थो राज्ञस्तस्य महामखे

jaṃbūdvīpo hi sakalo nānajanapadāyutaḥ |
rājannadṛsyataikastho rājñastasya mahāmakhe

तत्र जातिसहस्राणि पुरुषाणां ततस्ततः ।
गृहीत्वा धमाजग्मुर्बहूनि भरतर्षभ

tatra jātisahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatastataḥ |
gṛhītvā dhamājagmurbahūni bharatarṣabha

स्रग्विणश्तापि ते सर्वे सुमुष्टमणिकुण्डलाः ।
पर्यवेषन्द्विजातींस्ताञ्शतशोऽथ सहस्रशः

sragviṇaśtāpi te sarve sumuṣṭamaṇikuṇḍalāḥ |
paryaveṣandvijātīṃstāñśataśo'tha sahasraśaḥ

विविधान्यन्नपानानि पुरुषा येऽनुयायिनः ।
ते वै नृपोपभोज्यानि ब्राह्मणानां ददुश्च ह

vividhānyannapānāni puruṣā ye'nuyāyinaḥ |
te vai nṛpopabhojyāni brāhmaṇānāṃ daduśca ha