अध्याय 80: चित्राङ्गदा और बभ्रुवाहन प्रायोपवेशन का संकल्प लेते हैं

ततो बहुतरं भीरर्विलप्य कमलेक्षणा ।
मुमोह दुःखसंतप्ता पपात च महीतले

tato bahutaraṃ bhīrarvilapya kamalekṣaṇā |
mumoha duḥkhasaṃtaptā papāta ca mahītale

प्रतिलभ्य च सा संज्ञां देवी दिव्यवपुर्धरा ।
उलूपीं पन्नगसुतां दृष्ट्वेदं वाक्यमब्रवीत्

pratilabhya ca sā saṃjñāṃ devī divyavapurdharā |
ulūpīṃ pannagasutāṃ dṛṣṭvedaṃ vākyamabravīt

उलूपि पश्य भर्तारं शयानं नितं रणे ।
त्वत्कृते मम पुत्रेण बाणेन समितिंजयम्

ulūpi paśya bhartāraṃ śayānaṃ nitaṃ raṇe |
tvatkṛte mama putreṇa bāṇena samitiṃjayam

ननु त्वमार्यधर्मज्ञा ननु चासि पतिव्रता ।
यत्त्वत्कृतेऽयं पतितः पतिस्ते निहतो रणे

nanu tvamāryadharmajñā nanu cāsi pativratā |
yattvatkṛte'yaṃ patitaḥ patiste nihato raṇe

किंनु मन्देऽपकराद्धोऽयं यदि तेऽद्य धनंजयः ।
क्षमस्व याच्यमाना वै जीवयस्व धनंजयम्

kiṃnu mande'pakarāddho'yaṃ yadi te'dya dhanaṃjayaḥ |
kṣamasva yācyamānā vai jīvayasva dhanaṃjayam

ननु त्वमार्ये धर्मज्ञे त्रैलोक्यविदिता शुभे ।
यद्धातयित्वा पुत्रेण भर्तारं नानुशोचसि

nanu tvamārye dharmajñe trailokyaviditā śubhe |
yaddhātayitvā putreṇa bhartāraṃ nānuśocasi

नाहं शोचामि तनयं हतं पन्नगनन्दिनि ।
पतिमेव तु शोचामि यस्यातिथ्यमिदं कृतम्

nāhaṃ śocāmi tanayaṃ hataṃ pannaganandini |
patimeva tu śocāmi yasyātithyamidaṃ kṛtam

इत्युक्त्वा सा तदा देवीमुलूपीं पन्नगात्मजाम् ।
भर्तारमभिगम्येदमित्युवाच यशस्विनी

ityuktvā sā tadā devīmulūpīṃ pannagātmajām |
bhartāramabhigamyedamityuvāca yaśasvinī

उत्तिष्ठ कुरुमुख्यस्य प्रियमुख्य मम प्रिय ।
अयमश्वो महाबाहो मयो ते परिमोक्षितः

uttiṣṭha kurumukhyasya priyamukhya mama priya |
ayamaśvo mahābāho mayo te parimokṣitaḥ

ननु त्वया नाम विभो धर्मराजस्य यज्ञियः ।
अयमश्वोऽनुसर्तव्यः स शेषे किं महीतले

nanu tvayā nāma vibho dharmarājasya yajñiyaḥ |
ayamaśvo'nusartavyaḥ sa śeṣe kiṃ mahītale

त्वयि प्राणा ममायत्ताः कुरूणां कुरुनन्दन ।
स कस्मात्प्राणदोऽन्येषां प्राणान्संत्यक्तवानसि

tvayi prāṇā mamāyattāḥ kurūṇāṃ kurunandana |
sa kasmātprāṇado'nyeṣāṃ prāṇānsaṃtyaktavānasi

उलूपि साधु पश्येमं पतिं निपतितं भुवि ।
पुत्रं चेमं समुत्साद्य घातयित्वा न शोचसि

ulūpi sādhu paśyemaṃ patiṃ nipatitaṃ bhuvi |
putraṃ cemaṃ samutsādya ghātayitvā na śocasi

कामं स्वपितु बालोऽयं भूमौ मृत्युवशं गतः ।
लोहिताक्षो गुडाकेशो विजयः साधु जीवतु

kāmaṃ svapitu bālo'yaṃ bhūmau mṛtyuvaśaṃ gataḥ |
lohitākṣo guḍākeśo vijayaḥ sādhu jīvatu

नापराधोऽस्ति सुभगे नराणां बहुभार्यता ।
प्रमदानां भवत्येष मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी

nāparādho'sti subhage narāṇāṃ bahubhāryatā |
pramadānāṃ bhavatyeṣa mā te bhūdbuddhirīdṛśī

सख्यं चैतत्कृतं धात्रा शश्वदव्ययमेव तु ।
सख्यं समभिजानीहि सत्यं सङ्गतमस्तु ते

sakhyaṃ caitatkṛtaṃ dhātrā śaśvadavyayameva tu |
sakhyaṃ samabhijānīhi satyaṃ saṅgatamastu te

पुत्रेम घातयित्वैनं पतिं यदि न मेऽद्य वै ।
जीवन्तं दर्शयस्यद्य परित्यक्ष्यामि जीवितम्

putrema ghātayitvainaṃ patiṃ yadi na me'dya vai |
jīvantaṃ darśayasyadya parityakṣyāmi jīvitam

साऽहं दुःखान्विता देवि पतिपुत्रविनाकृता ।
इहैव प्रायमाशिष्ये प्रेक्षन्त्यास्ते न संशयः

sā'haṃ duḥkhānvitā devi patiputravinākṛtā |
ihaiva prāyamāśiṣye prekṣantyāste na saṃśayaḥ

इत्युक्त्वा पन्नगसुतां सपत्नी चैत्रवाहनी ।
ततः प्रायमुपासीना तूष्णीमासीज्जनाधिप

ityuktvā pannagasutāṃ sapatnī caitravāhanī |
tataḥ prāyamupāsīnā tūṣṇīmāsījjanādhipa

ततो विलप्य विरता भर्तुः पादौ प्रगृह्य सा ।
उपविष्टा भवद्दीना सोच्छ्वासं पुत्रमीक्षती

tato vilapya viratā bhartuḥ pādau pragṛhya sā |
upaviṣṭā bhavaddīnā socchvāsaṃ putramīkṣatī

ततः संज्ञां पुनर्लब्ध्वा स राजा बभ्रुवाहनः ।
मातरं तामथालोक्य रणभूमावथाब्रवीत्

tataḥ saṃjñāṃ punarlabdhvā sa rājā babhruvāhanaḥ |
mātaraṃ tāmathālokya raṇabhūmāvathābravīt

इतो दुःखतरं किंनु यन्मे माता सुखैधिता ।
भूमौ निपतितं वीरमनुशेते मृतं पतिम्

ito duḥkhataraṃ kiṃnu yanme mātā sukhaidhitā |
bhūmau nipatitaṃ vīramanuśete mṛtaṃ patim

निहन्तारं रणेऽरीणां सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
मया विनिहतं सङ्ख्ये प्रेक्षते दुर्मरं बत

nihantāraṃ raṇe'rīṇāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
mayā vinihataṃ saṅkhye prekṣate durmaraṃ bata

अहोऽस्या हृदयं देव्या दृढं यन्न विदीर्यते ।
व्यूढोरस्कं महाबाहुं प्रेक्षन्त्या निहतं पतिम्

aho'syā hṛdayaṃ devyā dṛḍhaṃ yanna vidīryate |
vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ prekṣantyā nihataṃ patim

दुर्मरं पुरुषेणेह मन्ये काले ह्यनागते ।
यत्र नाहं न मे माता न वियुक्तौ स्वजीवितात्

durmaraṃ puruṣeṇeha manye kāle hyanāgate |
yatra nāhaṃ na me mātā na viyuktau svajīvitāt

हाहा धिक्कुरुवीरस्य किरीटं काञ्चनं भुवि ।
अपविद्धं हतस्येह मया पुत्रेम पश्यत

hāhā dhikkuruvīrasya kirīṭaṃ kāñcanaṃ bhuvi |
apaviddhaṃ hatasyeha mayā putrema paśyata

भोभो पश्यत मे वीरं पितरं ब्राह्मणा भुवि ।
शयानं वीरशयने मया पुत्रेण पातितम्

bhobho paśyata me vīraṃ pitaraṃ brāhmaṇā bhuvi |
śayānaṃ vīraśayane mayā putreṇa pātitam

ब्राह्मणाः कुरुमुख्यस्य ये मुक्ता हयसारिणः ।
कुर्वन्ति शान्तिं कामस्य रणे योऽयं मया हतः

brāhmaṇāḥ kurumukhyasya ye muktā hayasāriṇaḥ |
kurvanti śāntiṃ kāmasya raṇe yo'yaṃ mayā hataḥ

व्यादिशन्तु च किं विप्राः प्रायश्चित्तमिहाद्य मे ।
आनृशंसस्य पापस्य पितृहन्तू रणाजिरे

vyādiśantu ca kiṃ viprāḥ prāyaścittamihādya me |
ānṛśaṃsasya pāpasya pitṛhantū raṇājire

दुश्चरा द्वादश समा हत्वा पितरमद्य वै ।
ममेह सुनृशंसस्य संवीतस्यास्य चर्मणा

duścarā dvādaśa samā hatvā pitaramadya vai |
mameha sunṛśaṃsasya saṃvītasyāsya carmaṇā

शिरःकपाले चास्यैव भुञ्जतः पितुरद्य मे ।
प्रायश्चित्तं हि नास्त्यन्यद्धत्वाऽद्य पितरं मम

śiraḥkapāle cāsyaiva bhuñjataḥ pituradya me |
prāyaścittaṃ hi nāstyanyaddhatvā'dya pitaraṃ mama

पश्य नागोत्तमसुते भर्तारं निहतं मया ।
कृतं प्रियं मया तेऽद्य निहत्य समरेऽर्जुनम्

paśya nāgottamasute bhartāraṃ nihataṃ mayā |
kṛtaṃ priyaṃ mayā te'dya nihatya samare'rjunam

सोऽहमद्य गमिष्यामि गतिं पितृनिषेविताम् ।
न शक्नोम्यात्मनाऽऽत्मानमहं दारयितुं शुभे

so'hamadya gamiṣyāmi gatiṃ pitṛniṣevitām |
na śaknomyātmanā''tmānamahaṃ dārayituṃ śubhe

सा त्वं मयि मृते मातस्तथा गाण्डीवधन्वनि ।
भव प्रीतिमती देवि सत्येनात्मानमालभे

sā tvaṃ mayi mṛte mātastathā gāṇḍīvadhanvani |
bhava prītimatī devi satyenātmānamālabhe

इत्युक्त्वा स ततो राजा दुःखशोकसमाहतः ।
उपस्पृश्य महाराज दुःखाद्वचनमब्रवीत्

ityuktvā sa tato rājā duḥkhaśokasamāhataḥ |
upaspṛśya mahārāja duḥkhādvacanamabravīt

शृण्वन्तु सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ।
त्वं च मातर्यथा सत्यं ब्रवीमि भुजगोत्तमे

śṛṇvantu sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
tvaṃ ca mātaryathā satyaṃ bravīmi bhujagottame

यदि नोत्तिष्ठति जयः पिता मे नरसत्तमः ।
अस्मिन्नेव रणोद्देशे शोषयिष्ये कलेवरम्

yadi nottiṣṭhati jayaḥ pitā me narasattamaḥ |
asminneva raṇoddeśe śoṣayiṣye kalevaram

नहि मे पितरं हत्वा निष्कृतिर्विद्यते क्वचित् ।
नरकं प्रतिपत्स्यामि ध्रुवं गुरुवधार्दितः

nahi me pitaraṃ hatvā niṣkṛtirvidyate kvacit |
narakaṃ pratipatsyāmi dhruvaṃ guruvadhārditaḥ

वीरं हि क्षत्रियं हत्वा गोशतेन प्रमुच्यते ।
पितरं तु निहत्यैवं दुर्लभा निष्कृतिर्मम

vīraṃ hi kṣatriyaṃ hatvā gośatena pramucyate |
pitaraṃ tu nihatyaivaṃ durlabhā niṣkṛtirmama

एत एको महातेजाः पाण्डुपुत्रो धनंजयः ।
पिता च मम धर्मात्मा तस्य मे निष्कृतिः कुतः

eta eko mahātejāḥ pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ |
pitā ca mama dharmātmā tasya me niṣkṛtiḥ kutaḥ

इत्येवमुक्त्वा नृपते धनंजयसुतो नृपः ।
उपस्पृश्याभवत्तूष्णीं प्रायोपेतो महामतिः

ityevamuktvā nṛpate dhanaṃjayasuto nṛpaḥ |
upaspṛśyābhavattūṣṇīṃ prāyopeto mahāmatiḥ