अध्याय 79: बभ्रुवाहन अपने पिता अर्जुन से लड़ता है

श्रुत्वा तु नृपतिः प्राप्तं पितरं बभ्रुवाहनः ।
निर्ययौ विनयेनाथ ब्राह्मणार्यपुरःसरः

śrutvā tu nṛpatiḥ prāptaṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥ |
niryayau vinayenātha brāhmaṇāryapuraḥsaraḥ

मणलूरेश्वरं त्वेवमुपयातं धनंजयः ।
नाभ्यनन्दत्स मेधावी क्षत्रधर्ममनुस्मरन्

maṇalūreśvaraṃ tvevamupayātaṃ dhanaṃjayaḥ |
nābhyanandatsa medhāvī kṣatradharmamanusmaran

उवाच च स धर्मात्मा समन्युः फल्गुनस्तदा ।
प्रक्रियेयं न ते युक्ता बहिस्त्वं क्षत्रधर्मतः

uvāca ca sa dharmātmā samanyuḥ phalgunastadā |
prakriyeyaṃ na te yuktā bahistvaṃ kṣatradharmataḥ

संरक्ष्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरमुपागतम् ।
यज्ञियं विषयान्ते मां नायोत्सीः किंनु पुत्रक

saṃrakṣyamāṇaṃ turagaṃ yaudhiṣṭhiramupāgatam |
yajñiyaṃ viṣayānte māṃ nāyotsīḥ kiṃnu putraka

धिक्त्वामस्तु सुदुर्बुद्धिं क्षत्रधर्माविशारदम् ।
यो मां युद्धाय सम्प्राप्तं साम्नैव प्रत्यगृह्णथाः

dhiktvāmastu sudurbuddhiṃ kṣatradharmāviśāradam |
yo māṃ yuddhāya samprāptaṃ sāmnaiva pratyagṛhṇathāḥ

न त्वया पुरुषार्थो हि कश्चिदस्तीह जीवता ।
यस्त्वं स्त्रीवद्युधा प्राप्तं मां साम्ना प्रत्यगृह्णथाः

na tvayā puruṣārtho hi kaścidastīha jīvatā |
yastvaṃ strīvadyudhā prāptaṃ māṃ sāmnā pratyagṛhṇathāḥ

यद्यहं न्यस्तशस्त्रस्त्वामागच्छेयं सुदुर्मते ।
प्रक्रियेयं भवेद्युक्ता तावतव नराधम

yadyahaṃ nyastaśastrastvāmāgaccheyaṃ sudurmate |
prakriyeyaṃ bhavedyuktā tāvatava narādhama

तमेवमुक्तं भर्त्रा तु विदित्वा पन्नगात्मजा ।
अमृष्यमाणा भित्त्वोर्वीमुलूपी समुपागमत्

tamevamuktaṃ bhartrā tu viditvā pannagātmajā |
amṛṣyamāṇā bhittvorvīmulūpī samupāgamat

सा ददर्श तत पुत्रं विमृशन्तमधोमुखम् ।
संतर्ज्यमानमसकृत्पित्रा युद्धार्थिना विभो

sā dadarśa tata putraṃ vimṛśantamadhomukham |
saṃtarjyamānamasakṛtpitrā yuddhārthinā vibho

ततः सा चारुसर्वाङ्गी समुपेत्योरगात्मजा ।
उलूपी प्राह वचनं क्षत्रधर्मविशारद

tataḥ sā cārusarvāṅgī samupetyoragātmajā |
ulūpī prāha vacanaṃ kṣatradharmaviśārada

उलूपीं मां निबोध त्वं मातरं पन्नगात्मजाम् ।
कुरुष्व वचनं पुत्र धर्मस्ते भविता परः

ulūpīṃ māṃ nibodha tvaṃ mātaraṃ pannagātmajām |
kuruṣva vacanaṃ putra dharmaste bhavitā paraḥ

युध्यस्वैनं कुरुश्रेष्ठं धनंजयमरिन्दमम् ॥
एवमेष हि ते प्रीतो भविष्यति न संशयः

yudhyasvainaṃ kuruśreṣṭhaṃ dhanaṃjayamarindamam ||
evameṣa hi te prīto bhaviṣyati na saṃśayaḥ

एवमुद्धार्षितो राजा स मात्रा बभ्रुवाहनः ।
मनश्चक्रे महातेजा युद्धाय भरतर्षभ

evamuddhārṣito rājā sa mātrā babhruvāhanaḥ |
manaścakre mahātejā yuddhāya bharatarṣabha

सन्नह्य काञ्चनं वर्म शिरस्त्राणं च भानुमत् ।
तूणीरशतसंबाधमारुरोह रथोत्तमम्

sannahya kāñcanaṃ varma śirastrāṇaṃ ca bhānumat |
tūṇīraśatasaṃbādhamāruroha rathottamam

सर्वोपकरणोपेतं युक्तमश्वैर्मनोजवैः ।
सचक्रोपस्करं श्रीमान्हेमभाण्डपरिष्कृतम्

sarvopakaraṇopetaṃ yuktamaśvairmanojavaiḥ |
sacakropaskaraṃ śrīmānhemabhāṇḍapariṣkṛtam

परमार्चितमुच्छ्रित्य ध्वजं हंसं हिरण्मयम् ।
प्रययौ पार्थमुद्दिश्य स राजा बभ्रुवाहनः

paramārcitamucchritya dhvajaṃ haṃsaṃ hiraṇmayam |
prayayau pārthamuddiśya sa rājā babhruvāhanaḥ

ततोऽभ्योत्य हयं वीरो यज्ञियं पार्थरक्षितम् ।
ग्राहयामास पुरुषैर्हयशिक्षाविशारदैः

tato'bhyotya hayaṃ vīro yajñiyaṃ pārtharakṣitam |
grāhayāmāsa puruṣairhayaśikṣāviśāradaiḥ

गृहीतं वाजिनं दृष्ट्वा प्रीतात्मा स धनंजयः ।
पुत्रं रथस्थं भूमिष्ठः संन्यवारयदाहवे

gṛhītaṃ vājinaṃ dṛṣṭvā prītātmā sa dhanaṃjayaḥ |
putraṃ rathasthaṃ bhūmiṣṭhaḥ saṃnyavārayadāhave

स तत्र राजा तं वीरं शरसङ्घैरनेकशः ।
अर्दयामास निशितैराशीविषविषोपमैः

sa tatra rājā taṃ vīraṃ śarasaṅghairanekaśaḥ |
ardayāmāsa niśitairāśīviṣaviṣopamaiḥ

तयोः समभवद्युद्धं पितुः पुत्रस्यक चातुलम् ।
देवासुररणप्रख्यमुभयोः प्रीयमाणयोः

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ pituḥ putrasyaka cātulam |
devāsuraraṇaprakhyamubhayoḥ prīyamāṇayoḥ

किरीटिनं प्रविव्याघ शरेणानतपर्वणा ।
जत्रुदेशे नरव्याघ्रं प्रहसन्बभ्रुवाहनः

kirīṭinaṃ pravivyāgha śareṇānataparvaṇā |
jatrudeśe naravyāghraṃ prahasanbabhruvāhanaḥ

सोभ्यगात्सहपुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः ।
विनिर्भद्य च कौन्तेयं प्रविवेशि महीतलम्

sobhyagātsahapuṅkhena valmīkamiva pannagaḥ |
vinirbhadya ca kaunteyaṃ praviveśi mahītalam

स गाढवेदनो धीमानालम्ब्य धनुरुत्तमम् ।
दिव्यं तेजः समाविश्य प्रमीत इव सोभवत्

sa gāḍhavedano dhīmānālambya dhanuruttamam |
divyaṃ tejaḥ samāviśya pramīta iva sobhavat

स संज्ञामुपलभ्याथ प्रशस्य पुरुषर्षभः ।
पुत्रं शक्रात्मजो वाक्यमिदमाह महाद्युतिः

sa saṃjñāmupalabhyātha praśasya puruṣarṣabhaḥ |
putraṃ śakrātmajo vākyamidamāha mahādyutiḥ

साधुसाधु महाबाहो वत्स चित्राङ्गदात्मज ।
सदृशं कर्म ते दृष्ट्वा प्रीतिमानस्मि पुत्रक

sādhusādhu mahābāho vatsa citrāṅgadātmaja |
sadṛśaṃ karma te dṛṣṭvā prītimānasmi putraka

विमुञ्चाम्येष ते बाणान्पुत्र युद्धे स्थिरो भव ।
इत्येवमुक्त्वा नाराचैरभ्यवर्षदमित्रहा

vimuñcāmyeṣa te bāṇānputra yuddhe sthiro bhava |
ityevamuktvā nārācairabhyavarṣadamitrahā

तान्स गाण्डीवनिर्मुक्तान्वज्राशनिसमप्रभान् ।
नाराचानच्छिनद्राज भल्लैः सर्वांस्त्रिधा द्विधा

tānsa gāṇḍīvanirmuktānvajrāśanisamaprabhān |
nārācānacchinadrāja bhallaiḥ sarvāṃstridhā dvidhā

तस्य पार्थः शरैर्दिव्यैर्ध्वजं हेमपरिष्कृतम् ।
सुवर्णतालप्रतिमं क्षुरेणापाहरद्रथात्

tasya pārthaḥ śarairdivyairdhvajaṃ hemapariṣkṛtam |
suvarṇatālapratimaṃ kṣureṇāpāharadrathāt

हयांश्चास्य महाकायान्महावेगानरिंदम ।
चकार राजन्निर्जावान्प्रहसन्निव पाण्डवः

hayāṃścāsya mahākāyānmahāvegānariṃdama |
cakāra rājannirjāvānprahasanniva pāṇḍavaḥ

स रथादवतीर्याथ राजा परमकोपनः ।
पदातिः पितरं क्रुद्धो योधयामास पाण्डवम्

sa rathādavatīryātha rājā paramakopanaḥ |
padātiḥ pitaraṃ kruddho yodhayāmāsa pāṇḍavam

सम्प्रीयमाणः पार्थानामृषभः पुत्रविक्रमात् ।
नात्यर्थं पीडयामास पुत्रं वज्रधरात्मजः

samprīyamāṇaḥ pārthānāmṛṣabhaḥ putravikramāt |
nātyarthaṃ pīḍayāmāsa putraṃ vajradharātmajaḥ

स हन्यमानोऽभिमुखं पितरं बभ्रुवाहनः ।
शरैराशीविषाकारैः पुनरेवार्दयद्बली

sa hanyamāno'bhimukhaṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥ |
śarairāśīviṣākāraiḥ punarevārdayadbalī

ततः स बाल्यात्पितरं विव्याध हृदि पत्रिणा ।
निशेतेन सुपुङ्खेन बलवद्बभ्रुवाहनः

tataḥ sa bālyātpitaraṃ vivyādha hṛdi patriṇā |
niśetena supuṅkhena balavadbabhruvāhanaḥ

स बाणस्तेजसा दीप्तो ज्वलन्निव हुताशनः ।
विवेश पाण्डवं राजन्मर्म भित्त्वाऽतिदुःखकृत्

sa bāṇastejasā dīpto jvalanniva hutāśanaḥ |
viveśa pāṇḍavaṃ rājanmarma bhittvā'tiduḥkhakṛt

स तेनातिभृशं विद्धः पुत्रेण कुरुनन्दनः ।
महीं जगाम मोहार्तस्ततो राजन्धनंजयः

sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ putreṇa kurunandanaḥ |
mahīṃ jagāma mohārtastato rājandhanaṃjayaḥ

तस्मिन्निपतिते वीरे कौरवाणां धुरंधरे ।
सोपि मोहं जगामाथ ततश्चित्राङ्गदासुतः ।ष

tasminnipatite vīre kauravāṇāṃ dhuraṃdhare |
sopi mohaṃ jagāmātha tataścitrāṅgadāsutaḥ |ṣa

व्यायम्य संयुगे राजा दृष्ट्वा च पितरं हतम् ।
पूर्वमेव स बाणौर्घर्गाढविद्धोऽर्जुनेन ह ।
पपात सोपि धरणीमालिङ्ग्य रणमूर्धनि

vyāyamya saṃyuge rājā dṛṣṭvā ca pitaraṃ hatam |
pūrvameva sa bāṇaurghargāḍhaviddho'rjunena ha |
papāta sopi dharaṇīmāliṅgya raṇamūrdhani

भर्तारं निहतं दृष्ट्वा पुत्रं च पतितं भुवि ।
चित्राङ्गदा परित्रस्ता प्रविवेश रणाजिरे

bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā putraṃ ca patitaṃ bhuvi |
citrāṅgadā paritrastā praviveśa raṇājire

शोकसंतप्तहृदया रुदती वेपती भृशम् ।

śokasaṃtaptahṛdayā rudatī vepatī bhṛśam |

मणलूरपतेर्माता ददर्श निहतं पतिम्

maṇalūrapatermātā dadarśa nihataṃ patim