अध्याय 78: दुःशला पौत्र को लेकर शान्ति की याचना करती है

ततो गाण्डीवभृच्छूरो युद्धाय समुपस्थितः ।
विबभौ युधि दुर्धर्षो हिमवानचलो यथा

tato gāṇḍīvabhṛcchūro yuddhāya samupasthitaḥ |
vibabhau yudhi durdharṣo himavānacalo yathā

ततस्ते सैन्धवा योधाः पुनरेव व्यवस्थिताः ।
व्यमुञ्चन्त सुसंरब्धाः शरवर्षाणि भारत

tataste saindhavā yodhāḥ punareva vyavasthitāḥ |
vyamuñcanta susaṃrabdhāḥ śaravarṣāṇi bhārata

तान्प्रहस्य महाबाहुः पुनरेव व्यवस्थितान् ।
ततः प्रोवाच कौन्तेयो मुमूर्षञ्श्लक्ष्णया गिरा

tānprahasya mahābāhuḥ punareva vyavasthitān |
tataḥ provāca kaunteyo mumūrṣañślakṣṇayā girā

युध्यध्वं परया शक्त्या यतध्वं विजये मम ।
कुरुध्वं सर्वकार्याणि महद्वो भयमागतम्

yudhyadhvaṃ parayā śaktyā yatadhvaṃ vijaye mama |
kurudhvaṃ sarvakāryāṇi mahadvo bhayamāgatam

एष योत्स्यामि सर्वांस्तु निवार्य शरवागुराम् ।
तिष्ठध्वं युद्धमनसो दर्पं शमयितास्मि वः

eṣa yotsyāmi sarvāṃstu nivārya śaravāgurām |
tiṣṭhadhvaṃ yuddhamanaso darpaṃ śamayitāsmi vaḥ

एतावदुक्त्वा कौरव्यो रोषाद्गाण्डीवभृत्तदा ।
ततोऽथ वचनं स्मृत्वा भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भारत

etāvaduktvā kauravyo roṣādgāṇḍīvabhṛttadā |
tato'tha vacanaṃ smṛtvā bhrāturjyeṣṭhasya bhārata

न हन्तव्या रणे तात क्षत्रिया विजिगीषवः ।
जेतव्याश्चेति यत्प्रोक्तं धर्मराज्ञा महात्मना ।
चिन्तयामास स तदा फल्गुनः पुरुषर्षभः

na hantavyā raṇe tāta kṣatriyā vijigīṣavaḥ |
jetavyāśceti yatproktaṃ dharmarājñā mahātmanā |
cintayāmāsa sa tadā phalgunaḥ puruṣarṣabhaḥ

इत्युक्तोऽहं नरेन्द्रेण न हन्तव्या नृपा इति ।
कथितं न मृषेदं स्याद्धर्मराजवचः शुभम्

ityukto'haṃ narendreṇa na hantavyā nṛpā iti |
kathitaṃ na mṛṣedaṃ syāddharmarājavacaḥ śubham

न हन्येरंश्च राजानो राज्ञश्चाज्ञा कृता भवेत् ।
इति सञ्चिन्त्य स तदा फल्गुनः पुरुषर्षभः

na hanyeraṃśca rājāno rājñaścājñā kṛtā bhavet |
iti sañcintya sa tadā phalgunaḥ puruṣarṣabhaḥ

प्रोवाच वाक्यं धर्मज्ञः सैन्धवान्युद्धदुर्मदान् ।
बालांस्त्रियो वा युष्माकं न हनिष्ये व्यवस्थितान्

provāca vākyaṃ dharmajñaḥ saindhavānyuddhadurmadān |
bālāṃstriyo vā yuṣmākaṃ na haniṣye vyavasthitān

यश्च वक्ष्यति सङ्ग्रामे तवास्मीति पराजितः ।
एतच्छ्रुत्वा वचो मह्यं कुरुध्वं हितमात्मनः

yaśca vakṣyati saṅgrāme tavāsmīti parājitaḥ |
etacchrutvā vaco mahyaṃ kurudhvaṃ hitamātmanaḥ

ततोऽन्यथा कृच्छ्रगता भविष्यथ मयाऽर्दिताः ।
एवमुक्त्वा तु तान्वीरान्युयुधे कुरुपुङ्गवः

tato'nyathā kṛcchragatā bhaviṣyatha mayā'rditāḥ |
evamuktvā tu tānvīrānyuyudhe kurupuṅgavaḥ

अत्वरावानसम्भ्रान्तः संक्रुद्धैर्विजिगीषुभिः ।
शतं शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्

atvarāvānasambhrāntaḥ saṃkruddhairvijigīṣubhiḥ |
śataṃ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām

मुमुचुः सैन्धवा राजंस्तदा गाण्डीवधन्वनि ।
शरानापततः क्रूरानाशीविषविषोपमान् ।
चिच्छेद निशितैर्बाणैरन्तरा स धनंजयः

mumucuḥ saindhavā rājaṃstadā gāṇḍīvadhanvani |
śarānāpatataḥ krūrānāśīviṣaviṣopamān |
ciccheda niśitairbāṇairantarā sa dhanaṃjayaḥ

छित्त्वा तु तानाशु चैव कङ्कपत्राञ्शिलाशितान् ।
एकैकमेषां समरे बिभेद निशितैः शरैः

chittvā tu tānāśu caiva kaṅkapatrāñśilāśitān |
ekaikameṣāṃ samare bibheda niśitaiḥ śaraiḥ

ततः प्रास्रांश्च शक्तीस्च पुनरेव धनंजये ।
जयद्रथं हतं स्मृत्वा चिक्षिपुः सैन्धवा नृपाः

tataḥ prāsrāṃśca śaktīsca punareva dhanaṃjaye |
jayadrathaṃ hataṃ smṛtvā cikṣipuḥ saindhavā nṛpāḥ

तेषां किरीटी सङ्कल्पं मोघं चक्रे महाबलः ।
सर्वांस्तानन्तरा च्छित्त्वा तदा चुक्रोश पाण्डवः ।
तथैवापततां तेषां योधानां जयगृद्धिनाम् ।

teṣāṃ kirīṭī saṅkalpaṃ moghaṃ cakre mahābalaḥ |
sarvāṃstānantarā cchittvā tadā cukrośa pāṇḍavaḥ |
tathaivāpatatāṃ teṣāṃ yodhānāṃ jayagṛddhinām |

तथैवापततां तेषां योधानां यजगृद्धिनाम् ।
शिरांसि पातयामास भल्लैः सन्नतपर्वभिः

tathaivāpatatāṃ teṣāṃ yodhānāṃ yajagṛddhinām |
śirāṃsi pātayāmāsa bhallaiḥ sannataparvabhiḥ

तेषां प्रद्रवतां चापि पुनरेवाभिधावताम् ।
निवर्ततां च शब्दोऽभूत्पूर्णस्येव महोदधेः

teṣāṃ pradravatāṃ cāpi punarevābhidhāvatām |
nivartatāṃ ca śabdo'bhūtpūrṇasyeva mahodadheḥ

ते वध्यमानास्तु तदा पार्थेनामिततेजसा ।
यथाप्राणं यथोत्साहं योधयामासुरर्जुनम्

te vadhyamānāstu tadā pārthenāmitatejasā |
yathāprāṇaṃ yathotsāhaṃ yodhayāmāsurarjunam

ततस्ते फल्गुनेनाजौ शरैः सन्नतपर्वभिः ।
कृता विसंज्ञा भूयिष्ठा क्लान्तवाहनसैनिकाः

tataste phalgunenājau śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
kṛtā visaṃjñā bhūyiṣṭhā klāntavāhanasainikāḥ

तांस्तु सर्वान्परिग्लानान्विदित्वा धृतराष्ट्रजा ।
दुःशला बालमादाय नप्तारं प्रययौ तदा

tāṃstu sarvānpariglānānviditvā dhṛtarāṣṭrajā |
duḥśalā bālamādāya naptāraṃ prayayau tadā

सुरथस्य सुतं वीरं रथेनाथागमत्तदा ।
शान्त्यर्थं सर्वयोधानामभ्यगच्छत पाण्डवम्

surathasya sutaṃ vīraṃ rathenāthāgamattadā |
śāntyarthaṃ sarvayodhānāmabhyagacchata pāṇḍavam

सा धनंजयमासाद्य रुरोदार्तस्वरं तदा ।
धनंजयोपि तां दृष्ट्वा धनुर्विससृजे प्रभुः

sā dhanaṃjayamāsādya rurodārtasvaraṃ tadā |
dhanaṃjayopi tāṃ dṛṣṭvā dhanurvisasṛje prabhuḥ

समुत्सृज्य धनुः पार्थो विधिवद्भगिनी तदा ।
प्राह किं करवाणीति सा च तं प्रत्युवाच ह

samutsṛjya dhanuḥ pārtho vidhivadbhaginī tadā |
prāha kiṃ karavāṇīti sā ca taṃ pratyuvāca ha

एष ते भरतश्रेष्ठ स्वस्रीयस्यात्मजः शिशुः ।
अभिवादयते पार्थ तं पश्य पुरुषर्षभ

eṣa te bharataśreṣṭha svasrīyasyātmajaḥ śiśuḥ |
abhivādayate pārtha taṃ paśya puruṣarṣabha

इत्युक्तस्तस्य पितरं स पप्रच्छार्जुनस्तथा ।
क्वासाविति ततो राजन्दुःशला वाक्यमब्रवीत्

ityuktastasya pitaraṃ sa papracchārjunastathā |
kvāsāviti tato rājanduḥśalā vākyamabravīt

पितृशोकाभिसंतप्तो विषादार्तोऽस्य वै पिता ।
पञ्चत्वमगमद्वीरो यथा तन्मे निशामय

pitṛśokābhisaṃtapto viṣādārto'sya vai pitā |
pañcatvamagamadvīro yathā tanme niśāmaya

स पूर्वं पितरं श्रुत्वा हतं युद्धे त्वयाऽनघ ।
त्वामागतं च संश्रुत्य युद्धाय हयसारिणम् ।
पितुश्च मृत्युदुःखार्तोऽजहात्प्राणान्धनंजय

sa pūrvaṃ pitaraṃ śrutvā hataṃ yuddhe tvayā'nagha |
tvāmāgataṃ ca saṃśrutya yuddhāya hayasāriṇam |
pituśca mṛtyuduḥkhārto'jahātprāṇāndhanaṃjaya

प्राप्तो बीभत्सुरित्येव नाम श्रुत्वैव तेऽनघ ।
विषादार्तः पपातोर्व्यां ममार च ममात्मजः

prāpto bībhatsurityeva nāma śrutvaiva te'nagha |
viṣādārtaḥ papātorvyāṃ mamāra ca mamātmajaḥ

तं दृष्ट्वा पतितं तत्र ततस्तस्यात्मजं प्रभो ।
गृहीत्वा समनुप्राप्ता त्वामद्य शरणैपिणी

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ tatra tatastasyātmajaṃ prabho |
gṛhītvā samanuprāptā tvāmadya śaraṇaipiṇī

इत्युक्त्वाऽऽर्तस्वरं सा तु मुमोच धृतराष्ट्रजा ।
दीना दीनं स्थितं पार्थमब्रवीच्चाप्यधोमुखम्

ityuktvā''rtasvaraṃ sā tu mumoca dhṛtarāṣṭrajā |
dīnā dīnaṃ sthitaṃ pārthamabravīccāpyadhomukham

स्वसारं समवेक्षस्व स्वस्रीयात्मजमेव च ।
कर्तुमर्हसि धर्मज्ञ दयां कुरुकुलोद्वह ।
विस्मृत्य कुरुराजानं तं च मन्दं जयद्रथम्

svasāraṃ samavekṣasva svasrīyātmajameva ca |
kartumarhasi dharmajña dayāṃ kurukulodvaha |
vismṛtya kururājānaṃ taṃ ca mandaṃ jayadratham

अभिमन्योर्यथा जातः परिक्षित्परवीरहा ।
तथाऽयं सुरथाज्जातो मम पौत्रो महाभुज

abhimanyoryathā jātaḥ parikṣitparavīrahā |
tathā'yaṃ surathājjāto mama pautro mahābhuja

तमादाय नरव्याघ्र सम्प्रप्तास्मि तवान्तिकम् ।
शमार्थं सर्वयोधानां शृणु चेदं वचो मम

tamādāya naravyāghra sampraptāsmi tavāntikam |
śamārthaṃ sarvayodhānāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama

आगतोऽयं महाबाहो तस्य मन्दस्य पुत्रकः ।
प्रसादमस्य बालस्य तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि

āgato'yaṃ mahābāho tasya mandasya putrakaḥ |
prasādamasya bālasya tasmāttvaṃ kartumarhasi

एष प्रसाद्य शिरसा प्रशमार्थमरिंदम ।
याचते त्वां महाबाहो शमं गच्छ धनंजय

eṣa prasādya śirasā praśamārthamariṃdama |
yācate tvāṃ mahābāho śamaṃ gaccha dhanaṃjaya

बालस्य हतबन्धोश्च पार्थ किञ्चिदजानतः ।
प्रसादं कुरु धर्मज्ञ मा मन्युवशमन्वगाः

bālasya hatabandhośca pārtha kiñcidajānataḥ |
prasādaṃ kuru dharmajña mā manyuvaśamanvagāḥ

तमनार्थं नृशंसं च विस्मृत्यास्य पितामहम् ।
आगस्कारिणमत्यर्तं प्रसादं कर्तुमर्हसि

tamanārthaṃ nṛśaṃsaṃ ca vismṛtyāsya pitāmaham |
āgaskāriṇamatyartaṃ prasādaṃ kartumarhasi

एवं ब्रुवत्यां करुणं दुःशलायां धनंजयः ।
संस्मृत्य देवीं गान्धारीं धृतराष्ट्रं च पार्थिवम् ।
उवाच दुःखशोकार्तः क्षत्रधर्मं व्यगर्हयत्

evaṃ bruvatyāṃ karuṇaṃ duḥśalāyāṃ dhanaṃjayaḥ |
saṃsmṛtya devīṃ gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivam |
uvāca duḥkhaśokārtaḥ kṣatradharmaṃ vyagarhayat

धिक्तं दुर्योधनं क्षुद्रं राज्यलुब्धं च मानिनम् ।
यत्कृते बान्धवाः सर्वे मया नीता यमक्षयम्

dhiktaṃ duryodhanaṃ kṣudraṃ rājyalubdhaṃ ca māninam |
yatkṛte bāndhavāḥ sarve mayā nītā yamakṣayam

इत्युक्त्वा बहु सान्त्वादि प्रसादमकरोज्जयः ।
परिष्वज्य च तां प्रीतो विससर्ज गृहान्प्रति

ityuktvā bahu sāntvādi prasādamakarojjayaḥ |
pariṣvajya ca tāṃ prīto visasarja gṛhānprati

दुःशला चापि तान्योधान्निवार्य महतो रणात् ।
सम्पूज्य पार्थं प्रययौ गृहानेव शुभानना

duḥśalā cāpi tānyodhānnivārya mahato raṇāt |
sampūjya pārthaṃ prayayau gṛhāneva śubhānanā

एवं निर्जित्य तान्वीरान्सैन्धवान्स धनंजयः ।
अन्वधावत धावन्तं हयं कामविचारिणम्

evaṃ nirjitya tānvīrānsaindhavānsa dhanaṃjayaḥ |
anvadhāvata dhāvantaṃ hayaṃ kāmavicāriṇam

ततो मृगमिवाकाशे यथा देवः पिनाकधृक् ।
ससार तं तथा वीरो विधिवद्यज्ञियं हयम्

tato mṛgamivākāśe yathā devaḥ pinākadhṛk |
sasāra taṃ tathā vīro vidhivadyajñiyaṃ hayam

स च वाजी यथेष्टेन तांस्तान्देशान्यथाक्रमम् ।
विचचार यथाकामं कर्म पार्थस्य वर्धयन्

sa ca vājī yatheṣṭena tāṃstāndeśānyathākramam |
vicacāra yathākāmaṃ karma pārthasya vardhayan

क्रमेण स हयस्त्वेवं विचरन्पुरुषर्षभ ।
मणलूरपतेर्देशमुपायात्सहपाण्डवः

krameṇa sa hayastvevaṃ vicaranpuruṣarṣabha |
maṇalūrapaterdeśamupāyātsahapāṇḍavaḥ