अध्याय 74: अर्जुन त्रिगर्तों को हराकर जीवनदान देते हैं

त्रिगर्तैरभवद्युद्धं कृतवैरैः किरीटिनः ।
महारथसमाज्ञातैर्हतानां पुत्रनप्तृभिः

trigartairabhavadyuddhaṃ kṛtavairaiḥ kirīṭinaḥ |
mahārathasamājñātairhatānāṃ putranaptṛbhiḥ

ते समाज्ञाय सम्प्राप्तं यज्ञियं तुरगोत्तम*****
विषयान्तं ततो वीरा दंशिताः पर्यवारयन्

te samājñāya samprāptaṃ yajñiyaṃ turagottama*****
viṣayāntaṃ tato vīrā daṃśitāḥ paryavārayan

रथिनो बद्धतूणीराः सदश्वैः समलङ्कृतैः ।
परिवार्य हयं राजन्ग्रहीतुं सम्प्रचक्रमुः

rathino baddhatūṇīrāḥ sadaśvaiḥ samalaṅkṛtaiḥ |
parivārya hayaṃ rājangrahītuṃ sampracakramuḥ

ततः किरीटी सञ्चिन्त्य तेषां तत्र चिकीर्षितम् ।
वारयामास तान्वीरान्सान्त्वपूर्वमरिंदमः

tataḥ kirīṭī sañcintya teṣāṃ tatra cikīrṣitam |
vārayāmāsa tānvīrānsāntvapūrvamariṃdamaḥ

तदनादृत्य ते सर्वे शरैरभ्यहनंस्तदा ।
तमोरजोभ्यां संछन्नांस्तान्किरीटी न्यवारयत्

tadanādṛtya te sarve śarairabhyahanaṃstadā |
tamorajobhyāṃ saṃchannāṃstānkirīṭī nyavārayat

तानव्रवीत्ततो जिष्णुः प्रहसन्निव भारत ।
निवर्तध्वमधर्मज्ञाः श्रेयो जीवितमेव च

tānavravīttato jiṣṇuḥ prahasanniva bhārata |
nivartadhvamadharmajñāḥ śreyo jīvitameva ca

स हि वीरः प्रयास्यन्वै धर्मराजेन वारितः ।
हतबान्धवा न ते पार्त हन्तव्याः पार्थिवा इति

sa hi vīraḥ prayāsyanvai dharmarājena vāritaḥ |
hatabāndhavā na te pārta hantavyāḥ pārthivā iti

स तदा तद्वचः श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः ।
तान्निवर्तध्वमित्याह न न्यवर्तन्ति चापि ते

sa tadā tadvacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ |
tānnivartadhvamityāha na nyavartanti cāpi te

ततस्त्रिगर्तराजानं सूर्यवर्माणमाहवे ।
विनद्य शरजालेनि प्रजहास धनंजयः

tatastrigartarājānaṃ sūryavarmāṇamāhave |
vinadya śarajāleni prajahāsa dhanaṃjayaḥ

ततस्ते रथघोपेण रथनेमिस्वनेन च ।
पूरयन्तो दिशः सर्वा धनंजयमुपाद्रवन्

tataste rathaghopeṇa rathanemisvanena ca |
pūrayanto diśaḥ sarvā dhanaṃjayamupādravan

सूर्यवर्मा ततः पार्ते शराणां नतपर्वणाम् ।
शतान्यमुञ्चद्राजेन्द्र लघ्वस्त्रमभिदर्शयन्

sūryavarmā tataḥ pārte śarāṇāṃ nataparvaṇām |
śatānyamuñcadrājendra laghvastramabhidarśayan

तथैवान्ये महेष्वासा ये च तस्यानुयायिनः ।
मुमुचुः शरवर्षाणि धनंजयवधैषिणः

tathaivānye maheṣvāsā ye ca tasyānuyāyinaḥ |
mumucuḥ śaravarṣāṇi dhanaṃjayavadhaiṣiṇaḥ

स ताञ्ज्यामुखनिर्मुक्तैर्बहुभिः सुबहूञ्शरान् ।
चिच्छेद पाण्डवो राजंस्ते भूमौ न्यपतंस्तदा

sa tāñjyāmukhanirmuktairbahubhiḥ subahūñśarān |
ciccheda pāṇḍavo rājaṃste bhūmau nyapataṃstadā

केतुवर्मा तु तेजस्वी तस्यैवावरजो युवा ।
युयुधे भ्रातुरर्थाय पाण्डवेन यशस्विना

ketuvarmā tu tejasvī tasyaivāvarajo yuvā |
yuyudhe bhrāturarthāya pāṇḍavena yaśasvinā

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य केतुवर्माणमाहवे ।
अभ्यघ्नन्निशितैर्बाणैर्बीभत्सुः परवीरहा

tamāpatantaṃ samprekṣya ketuvarmāṇamāhave |
abhyaghnanniśitairbāṇairbībhatsuḥ paravīrahā

केतुवर्मण्यभिहते धृतवर्मा महारथः ।
रथेनाशु समुत्पत्य शरैर्जिष्णुमवाकिरत्

ketuvarmaṇyabhihate dhṛtavarmā mahārathaḥ |
rathenāśu samutpatya śarairjiṣṇumavākirat

तस्य तां शीघ्रतामीक्ष्य तुतोषातीव वीर्यवान् ।
गुडाकेशो महादेजा बालस्य धृतवर्मणः

tasya tāṃ śīghratāmīkṣya tutoṣātīva vīryavān |
guḍākeśo mahādejā bālasya dhṛtavarmaṇaḥ

न संदधानं ददृशे नाददानं च तं तदा ।
किरन्तमेवं स शरान्ददृशे पाकशासनिः

na saṃdadhānaṃ dadṛśe nādadānaṃ ca taṃ tadā |
kirantamevaṃ sa śarāndadṛśe pākaśāsaniḥ

स तु तं पूजयामास धृतवर्माणमाहवे ।
मनसा तु मुहूर्तं वै रणे समभिहर्षयन्

sa tu taṃ pūjayāmāsa dhṛtavarmāṇamāhave |
manasā tu muhūrtaṃ vai raṇe samabhiharṣayan

न विव्याध रणे क्रुद्धः कुन्तीपुत्रो हसन्निव ।
सौभद्रस्येव तत्कर्म दृष्ट्वा बालस्य विस्मितः

na vivyādha raṇe kruddhaḥ kuntīputro hasanniva |
saubhadrasyeva tatkarma dṛṣṭvā bālasya vismitaḥ

तं पन्नगमिव क्रुद्धं कुरुवीरः स्मयन्निव ।
प्रीतिपूर्वं महाबाहुः प्राणैर्न व्यपरोपयत्

taṃ pannagamiva kruddhaṃ kuruvīraḥ smayanniva |
prītipūrvaṃ mahābāhuḥ prāṇairna vyaparopayat

स तथा रक्ष्यमाणो वै पार्थेनामिततेजसा ।
धृतवर्मा शरं दीप्तं मुमोच विजये तदा

sa tathā rakṣyamāṇo vai pārthenāmitatejasā |
dhṛtavarmā śaraṃ dīptaṃ mumoca vijaye tadā

स तेन विजयस्तूर्णमासीद्विद्धः करे भृशम् ।
मुमोच गाण्डिवं मोहात्तत्पपाताथ भूतले

sa tena vijayastūrṇamāsīdviddhaḥ kare bhṛśam |
mumoca gāṇḍivaṃ mohāttatpapātātha bhūtale

धनुषः पततस्तस्य सव्यसाचिकराद्विभो ।
बभूव सदृशं रूपं शक्रचापस्य भारत

dhanuṣaḥ patatastasya savyasācikarādvibho |
babhūva sadṛśaṃ rūpaṃ śakracāpasya bhārata

तस्मिन्निपतिते दिव्ये महाधनुषि पार्थिवः ।
चकार सस्वनं हासं धृतवर्मा महाहवे

tasminnipatite divye mahādhanuṣi pārthivaḥ |
cakāra sasvanaṃ hāsaṃ dhṛtavarmā mahāhave

ततो रोषार्दितो जिष्णुः प्रमृज्य रुधिरं करात् ।
धनुरादत्त तद्दिव्यं शरवर्षैर्ववर्ष च

tato roṣārdito jiṣṇuḥ pramṛjya rudhiraṃ karāt |
dhanurādatta taddivyaṃ śaravarṣairvavarṣa ca

ततो हलहलाशब्दो दिवस्पृगभवत्तदा ।
नानाविधानां भूतानां तत्कर्माणि प्रशंसताम्

tato halahalāśabdo divaspṛgabhavattadā |
nānāvidhānāṃ bhūtānāṃ tatkarmāṇi praśaṃsatām

ततः सम्प्रेक्ष्य संक्रुद्धं कालान्तकयमोपमम् ।
जिष्णुं त्रैगर्तका योधाः परीताः पर्यवारयन्

tataḥ samprekṣya saṃkruddhaṃ kālāntakayamopamam |
jiṣṇuṃ traigartakā yodhāḥ parītāḥ paryavārayan

अभिसृत्य परीप्सार्थं ततस्ते धृतवर्मणः ।
परिवव्रुर्गुडाकेशं तत्राक्रुद्ध्यद्धनंजयः

abhisṛtya parīpsārthaṃ tataste dhṛtavarmaṇaḥ |
parivavrurguḍākeśaṃ tatrākruddhyaddhanaṃjayaḥ

ततो योधाञ्जघानाशु तेषां स दश चाष्ट च ।
महेन्द्रवज्रप्रतिमैरायसैर्बहुभिः शरैः

tato yodhāñjaghānāśu teṣāṃ sa daśa cāṣṭa ca |
mahendravajrapratimairāyasairbahubhiḥ śaraiḥ

तान्सम्प्रभग्नान्सम्प्रेक्ष्य त्वरमाणो धनंजयः ।
शरैराशीविषाकारैर्जघान स्वनवद्धसन्

tānsamprabhagnānsamprekṣya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ |
śarairāśīviṣākārairjaghāna svanavaddhasan

ते भग्नमनसः सर्वे त्रैगर्तकमहारथाः ।
दिशोऽभिदुद्रुवू राजन्धनंजयशरार्दिताः

te bhagnamanasaḥ sarve traigartakamahārathāḥ |
diśo'bhidudruvū rājandhanaṃjayaśarārditāḥ

हतावशिष्टा हि पराः पार्थं दृष्टपराक्रमाः ।
तमूचुः पुरुषव्याघ्रं संशप्तकनिषूदनम्

hatāvaśiṣṭā hi parāḥ pārthaṃ dṛṣṭaparākramāḥ |
tamūcuḥ puruṣavyāghraṃ saṃśaptakaniṣūdanam

तवास्म किंकराः सर्वे सर्वे वै वशगास्तव ।
आज्ञापयस्वः नः पार्थ प्रह्वान्प्रेष्यानवस्थितान् ।
करिष्यामः प्रियं सर्वं तव कौरवनन्दन

tavāsma kiṃkarāḥ sarve sarve vai vaśagāstava |
ājñāpayasvaḥ naḥ pārtha prahvānpreṣyānavasthitān |
kariṣyāmaḥ priyaṃ sarvaṃ tava kauravanandana

एतदाज्ञाय वचनं सर्वांस्तानब्रवीत्तदा ।
जीवितं रक्षत नृपाः शासनं प्रतिगृह्यताम्

etadājñāya vacanaṃ sarvāṃstānabravīttadā |
jīvitaṃ rakṣata nṛpāḥ śāsanaṃ pratigṛhyatām