अध्याय 73: यज्ञ का घोड़ा छूटता है, अर्जुन पीछे चलते हैं

दीक्षाकाले तु सम्प्राप्ते ततस्ते सुमहर्त्विजः ।
विधिवद्दीक्षयामासुरश्वमेधाय पार्थिवम्

dīkṣākāle tu samprāpte tataste sumahartvijaḥ |
vidhivaddīkṣayāmāsuraśvamedhāya pārthivam

कृत्वा स पशुमेधांश्च दीक्षितः पाण्डुनन्दनः ।
धर्मराजो महातेजाः सहर्त्विग्भिर्व्यरोचत

kṛtvā sa paśumedhāṃśca dīkṣitaḥ pāṇḍunandanaḥ |
dharmarājo mahātejāḥ sahartvigbhirvyarocata

हयश्च हयमेधार्थं स्वयं स ब्रह्मवादिना ।
उत्सृष्टः शास्त्रविधिना व्यासेनामिततेजसा

hayaśca hayamedhārthaṃ svayaṃ sa brahmavādinā |
utsṛṣṭaḥ śāstravidhinā vyāsenāmitatejasā

स राजा राजधर्मेण दीक्षितो विबभौ तदा ।
हेममाली रुक्मकण्ठः प्रदीप्त इव पावकः

sa rājā rājadharmeṇa dīkṣito vibabhau tadā |
hemamālī rukmakaṇṭhaḥ pradīpta iva pāvakaḥ

कृष्णाजिनी दण्डपाणिः क्षौमवासाः स धर्मजः ।
विबभौ द्युतिमान्भूयः प्रजापतिरिवाध्वरे

kṛṣṇājinī daṇḍapāṇiḥ kṣaumavāsāḥ sa dharmajaḥ |
vibabhau dyutimānbhūyaḥ prajāpatirivādhvare

तथैवास्यर्त्विजः सर्वे तुल्यवेषा विशांपते ।
बभूवुरर्जुनश्चापि प्रदीप्त इव पावकः

tathaivāsyartvijaḥ sarve tulyaveṣā viśāṃpate |
babhūvurarjunaścāpi pradīpta iva pāvakaḥ

श्वेताश्वः कपिकेतुश्च ससाराश्वं धनञ्जयः ।
विधिवत्पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात्

śvetāśvaḥ kapiketuśca sasārāśvaṃ dhanañjayaḥ |
vidhivatpṛthivīpāla dharmarājasya śāsanāt

**क्षिपन्गाण्डिवं राजन्बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।
तमश्वं पृथिवीपाल मुदा युक्तः ससार च

**kṣipangāṇḍivaṃ rājanbaddhagodhāṅgulitravān |
tamaśvaṃ pṛthivīpāla mudā yuktaḥ sasāra ca

अनुमार्गं तदा राजन्नागमत्तत्पुरं विभो ।
द्रष्टुकामं कुरुश्रेष्ठं प्रयास्यनतं धनञ्जयम्

anumārgaṃ tadā rājannāgamattatpuraṃ vibho |
draṣṭukāmaṃ kuruśreṣṭhaṃ prayāsyanataṃ dhanañjayam

तेषामन्योन्यसम्मर्दादूष्मेव समाजायत ।
दिदृक्षूणां हयं तं च तं चैव हयसारिणम्

teṣāmanyonyasammardādūṣmeva samājāyata |
didṛkṣūṇāṃ hayaṃ taṃ ca taṃ caiva hayasāriṇam

ततः शब्दो महाराज दिशः खं प्रतिपूरयन् ।
बभूव प्रेक्षतां नॄमां कुन्तीपुत्रं धनंजयम्

tataḥ śabdo mahārāja diśaḥ khaṃ pratipūrayan |
babhūva prekṣatāṃ nṝmāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayam

एष गच्छति कौन्तेयस्तुरगश्चैव दीप्तिमान् ।
समन्वेति महाबाहुः संस्पृशन्धनुरुत्तमम्

eṣa gacchati kaunteyasturagaścaiva dīptimān |
samanveti mahābāhuḥ saṃspṛśandhanuruttamam

एवं शुश्राव वदतां गिरो जिष्णुरुदारधीः ।
स्वस्ति तेऽस्तु व्रजारिष्टं पुनश्चैहीति भारत

evaṃ śuśrāva vadatāṃ giro jiṣṇurudāradhīḥ |
svasti te'stu vrajāriṣṭaṃ punaścaihīti bhārata

अथापरे मनुष्येन्द्र पुरुषा वाक्यमब्रुवन् ।
नैनं पश्याम सम्मर्दे धनुरेतत्प्रदृश्यते

athāpare manuṣyendra puruṣā vākyamabruvan |
nainaṃ paśyāma sammarde dhanuretatpradṛśyate

एतद्धि भीमनिर्ह्रादं विश्रुतं गाण्डिवं धनुः ।
स्वस्ति गच्छत्वरिष्टो वै पन्थानमकुतोभयम् ।
निवृत्तमेनं द्रक्ष्यामः पुनरेष्यति च ध्रुवम्

etaddhi bhīmanirhrādaṃ viśrutaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ |
svasti gacchatvariṣṭo vai panthānamakutobhayam |
nivṛttamenaṃ drakṣyāmaḥ punareṣyati ca dhruvam

एवमाद्या मनुष्याणां स्त्रीणां च भरतर्षभ ।
शुश्राव मधुरा वाचः पुनःपुनरुदारधीः

evamādyā manuṣyāṇāṃ strīṇāṃ ca bharatarṣabha |
śuśrāva madhurā vācaḥ punaḥpunarudāradhīḥ

याज्ञवल्क्यस्य शिष्यश्च कुशलो यज्ञकर्मणि ।
प्रायात्पार्थेन सहितः शान्त्यर्थं वेदपारगः

yājñavalkyasya śiṣyaśca kuśalo yajñakarmaṇi |
prāyātpārthena sahitaḥ śāntyarthaṃ vedapāragaḥ

ब्राह्मणाश्च महीपाल बहवो वेदपारगाः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं क्षत्रियाश्च विशाम्पते ।
विधिवत्पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात्

brāhmaṇāśca mahīpāla bahavo vedapāragāḥ |
anujagmurmahātmānaṃ kṣatriyāśca viśāmpate |
vidhivatpṛthivīpāla dharmarājasya śāsanāt

पाण्डवैः पृथिवीमश्वो निर्जितामस्त्रतेजसा ।
चचार स महाराज यथादेशं च सत्तम

pāṇḍavaiḥ pṛthivīmaśvo nirjitāmastratejasā |
cacāra sa mahārāja yathādeśaṃ ca sattama

तत्र युद्धानि वृत्तानि यान्यासन्पाण्डवस्य ह ।
तानि वक्ष्यामि ते वीर विचित्राणि महान्ति च

tatra yuddhāni vṛttāni yānyāsanpāṇḍavasya ha |
tāni vakṣyāmi te vīra vicitrāṇi mahānti ca

स हयः पृथिवीं राजन्प्रदक्षिणमवर्तत ।
ससारेत्तरतः पूर्वं तन्निबोध महीपते

sa hayaḥ pṛthivīṃ rājanpradakṣiṇamavartata |
sasārettarataḥ pūrvaṃ tannibodha mahīpate

अवमृद्रन्स राष्ट्राणि पार्थिवानां हयोत्तमः ।
शनैस्तदा परिययौ श्वेताश्वश्च महारथः

avamṛdransa rāṣṭrāṇi pārthivānāṃ hayottamaḥ |
śanaistadā pariyayau śvetāśvaśca mahārathaḥ

तत्र सङ्गणना नास्ति राज्ञामयुतशस्तदा ।
येऽयुध्यन्त महाराज क्षत्रिया हतबान्धवाः

tatra saṅgaṇanā nāsti rājñāmayutaśastadā |
ye'yudhyanta mahārāja kṣatriyā hatabāndhavāḥ

किराता यवना राजन्बहवोऽसिधनुर्धराः ।
म्लेच्छाश्चान्ये बहुविधाः पूर्वं ये निकृता रणे

kirātā yavanā rājanbahavo'sidhanurdharāḥ |
mlecchāścānye bahuvidhāḥ pūrvaṃ ye nikṛtā raṇe

आर्याश्च पृथिवीपालाः प्रहृष्टनरवाहनाः ।
समीयुः पाण्डुपुत्रेण बहवो युद्धदुर्मदाः

āryāśca pṛthivīpālāḥ prahṛṣṭanaravāhanāḥ |
samīyuḥ pāṇḍuputreṇa bahavo yuddhadurmadāḥ

एवं वृत्तानि युद्धानि तत्रतत्र महीपते ।
अर्जुनस्य महीपालैर्नानादेशसमागतैः

evaṃ vṛttāni yuddhāni tatratatra mahīpate |
arjunasya mahīpālairnānādeśasamāgataiḥ

यान्यत्र हयतो राजन्प्रवृत्तानि महान्ति च ।
तानि युद्धानि वक्ष्यामि कौन्तेयस्य तवानघ

yānyatra hayato rājanpravṛttāni mahānti ca |
tāni yuddhāni vakṣyāmi kaunteyasya tavānagha