अध्याय 69: श्रीकृष्ण अपने सत्य से परीक्षित को जीवित करते हैं

सैवं विलप्य करुणं सोन्मादेव तपस्विनी ।
उत्तरा न्यपतद्भूमौ कृपणा पुत्रगृद्धिनी

saivaṃ vilapya karuṇaṃ sonmādeva tapasvinī |
uttarā nyapatadbhūmau kṛpaṇā putragṛddhinī

तां तु दृष्ट्वा निपतितां हतपुत्रपरिच्छदाम् ।
चुक्रोश कुन्ती दुःखार्ता सर्वाश्च भरतास्त्रियः

tāṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ hataputraparicchadām |
cukrośa kuntī duḥkhārtā sarvāśca bharatāstriyaḥ

मुहूर्तमिव राजेन्द्र पाण्डवानां निवेशनम् ।
अप्रेक्षणीयमभवदार्तस्वनविनादितम्

muhūrtamiva rājendra pāṇḍavānāṃ niveśanam |
aprekṣaṇīyamabhavadārtasvanavināditam

सा मुहूर्तं च राजेन्द्र पुत्रशोकाभिपीडिता ।
कश्मलाभिहता वीर वैराटी त्वभवत्तदा

sā muhūrtaṃ ca rājendra putraśokābhipīḍitā |
kaśmalābhihatā vīra vairāṭī tvabhavattadā

प्रतिलभ्य तु सा संज्ञामुत्तरा भरतर्षभ ।
अङ्कमारोप्य तं पुत्रमिदं वचनमब्रवीत्

pratilabhya tu sā saṃjñāmuttarā bharatarṣabha |
aṅkamāropya taṃ putramidaṃ vacanamabravīt

धर्मज्ञस्य सुतः संस्त्वं न धर्ममवबुध्यसे ।
यस्त्वं वृष्णिप्रवीरस्य कुरुषे नाभिवादनम्

dharmajñasya sutaḥ saṃstvaṃ na dharmamavabudhyase |
yastvaṃ vṛṣṇipravīrasya kuruṣe nābhivādanam

पुत्र गत्वा मम वचो ब्रूयास्त्वं पितरं त्विदम् ।
दुर्मरं प्राणिनां वीर काले प्राप्ते कथञ्चन

putra gatvā mama vaco brūyāstvaṃ pitaraṃ tvidam |
durmaraṃ prāṇināṃ vīra kāle prāpte kathañcana

याऽहं त्वया विनाऽद्येह पत्या पुत्रेण चैव ह ।
मरणं नाभिगच्छामि हतस्वस्तिरकिञ्चना

yā'haṃ tvayā vinā'dyeha patyā putreṇa caiva ha |
maraṇaṃ nābhigacchāmi hatasvastirakiñcanā

अथवा धर्मराज्ञाऽहमनुज्ञाता महाभुजः ।
भक्षयिष्ये विषं घोरं प्रवेक्ष्ये वा हुताशनम्

athavā dharmarājñā'hamanujñātā mahābhujaḥ |
bhakṣayiṣye viṣaṃ ghoraṃ pravekṣye vā hutāśanam

अथवा दुर्भरं तात यदिदं मे सहस्रधा ।
पतिपुत्रविहीनाया हृदयं न विदीर्यते

athavā durbharaṃ tāta yadidaṃ me sahasradhā |
patiputravihīnāyā hṛdayaṃ na vidīryate

उत्तिष्ठ पुत्र पस्येमां दुःखितां प्रपितामहीम् ।
आर्तामुपप्लुतां दीनां निमग्नां शोकसागरे

uttiṣṭha putra pasyemāṃ duḥkhitāṃ prapitāmahīm |
ārtāmupaplutāṃ dīnāṃ nimagnāṃ śokasāgare

आर्यां च पश्य पाञ्चालीं सात्वतीं च तपस्विनीम् ।
मां च पश्य सुदुःखार्तां व्याधविद्धां मृगीमिव

āryāṃ ca paśya pāñcālīṃ sātvatīṃ ca tapasvinīm |
māṃ ca paśya suduḥkhārtāṃ vyādhaviddhāṃ mṛgīmiva

उत्तिष्ठ पश्य वदनं लोकनाथस्य धीमतः ।
पुण्डरीकपलाशाक्षं पुरेव चपलेक्षणः

uttiṣṭha paśya vadanaṃ lokanāthasya dhīmataḥ |
puṇḍarīkapalāśākṣaṃ pureva capalekṣaṇaḥ

एवं विप्रलपन्तीं तु दृष्ट्वा निपतितां पुनः ।
उत्तरां तां स्त्रियः सर्वाः पुनरुत्थापयन्त्युत

evaṃ vipralapantīṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ punaḥ |
uttarāṃ tāṃ striyaḥ sarvāḥ punarutthāpayantyuta

उत्थाय च पुनर्धैर्यात्तदा मत्स्यपतेः सुता ।
प्राञ्जलिः पुण्डरीकाक्षं भूमावेवाभ्यवादयत्

utthāya ca punardhairyāttadā matsyapateḥ sutā |
prāñjaliḥ puṇḍarīkākṣaṃ bhūmāvevābhyavādayat

श्रुत्वा स तस्या विपुलं विलापं पुरुषर्षभः ।
उपस्पृश्य ततः कृष्णो ब्रह्मास्त्रं प्रत्यसंहरत्

śrutvā sa tasyā vipulaṃ vilāpaṃ puruṣarṣabhaḥ |
upaspṛśya tataḥ kṛṣṇo brahmāstraṃ pratyasaṃharat

प्रतिजज्ञे च दाशार्हस्तस्य जीवितमच्युतः ।
अब्रवीच्च विशुद्धात्मा सर्वं विश्रावयज्जगत्

pratijajñe ca dāśārhastasya jīvitamacyutaḥ |
abravīcca viśuddhātmā sarvaṃ viśrāvayajjagat

न ब्रवीम्युत्तरे मिथ्या सत्यमेतद्भविष्यति ।
एष संजीवयाम्येनं पश्यतां सर्वदेहिनाम्

na bravīmyuttare mithyā satyametadbhaviṣyati |
eṣa saṃjīvayāmyenaṃ paśyatāṃ sarvadehinām

नोक्तपूर्वं मया मिथ्या स्वैरेष्वपि कदाचन ।
न च युद्धात्परावृत्तस्तथा संजीवतामयम्

noktapūrvaṃ mayā mithyā svaireṣvapi kadācana |
na ca yuddhātparāvṛttastathā saṃjīvatāmayam

यथा मे दयितो धर्मो ब्राह्मणश्च विशेषतः ।
अभिमन्योः सुतो जातो मृतो जीवत्वयं तथा

yathā me dayito dharmo brāhmaṇaśca viśeṣataḥ |
abhimanyoḥ suto jāto mṛto jīvatvayaṃ tathā

यथाऽहं नाभिजानामि विजये तु कदाचन ।
विरोधं तेन सत्येन मृतो जीवत्वयं शिशुः

yathā'haṃ nābhijānāmi vijaye tu kadācana |
virodhaṃ tena satyena mṛto jīvatvayaṃ śiśuḥ

यथा सत्यं च धर्मश्च मयि नित्यं प्रतिष्ठितौ ।
तथा मृतः शिशुरयं जीवतादभिमन्युजः

yathā satyaṃ ca dharmaśca mayi nityaṃ pratiṣṭhitau |
tathā mṛtaḥ śiśurayaṃ jīvatādabhimanyujaḥ

यथा कंसश्च केशी च धर्मेण निहतौ मया ।
तेन सत्येन बालोऽयं पुनः संजीवतामिह

yathā kaṃsaśca keśī ca dharmeṇa nihatau mayā |
tena satyena bālo'yaṃ punaḥ saṃjīvatāmiha

इत्युक्त्वा वासुदेवोऽथ तं बालं भरतर्षभ ।
पादेन कमलाभेन ब्रह्मरुद्रार्चितेन च ।
पस्पर्श पुण्डरीकाक्ष आपादतलमस्तकम्

ityuktvā vāsudevo'tha taṃ bālaṃ bharatarṣabha |
pādena kamalābhena brahmarudrārcitena ca |
pasparśa puṇḍarīkākṣa āpādatalamastakam

स्पृष्टमात्रस्तु कृष्णेन स बालो भरतर्षभ ।
शनैःशनैर्महाराज प्रापद्यत स चेतनाम्

spṛṣṭamātrastu kṛṣṇena sa bālo bharatarṣabha |
śanaiḥśanairmahārāja prāpadyata sa cetanām

शनैःशनैर्महाराज प्रास्पन्दत सचेतनः

śanaiḥśanairmahārāja prāspandata sacetanaḥ