उत्थितायां पृथायां तु सुभद्रा भ्रातरं तदा ।
दृष्ट्वा चुक्रोश दुःखार्ता वचनं चेदमब्रवीत्
utthitāyāṃ pṛthāyāṃ tu subhadrā bhrātaraṃ tadā |
dṛṣṭvā cukrośa duḥkhārtā vacanaṃ cedamabravīt
इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वि सप्तषष्टितमोऽध्यायः ॥
19 श्लोक · 67 में से 118
कुन्ती के उठने पर सुभद्रा अपने भाई को देखकर विलाप करती हैं। हे पुण्डरीकाक्ष, बुद्धिमान अर्जुन के इस पौत्र को देखो, जो कुरुवंश के क्षीण होने पर निष्प्राण जन्मा है। द्रोणपुत्र ने भीम के लिए जो सींक का अस्त्र छोड़ा था, वह उत्तरा पर, अर्जुन पर और मुझ पर गिरा है, और मेरे हृदय में जल रहा है। पाण्डव यह सुनकर क्या कहेंगे? वे स्मरण दिलाती हैं कि श्रीकृष्ण ने क्रोध में अश्वत्थामा से कहा था, मैं अर्जुन के पौत्र को जीवित करूँगा। उनका प्रभाव जानकर वे सिर झुकाकर वह वचन सत्य करने की याचना करती हैं, अन्यथा उन्हें मरी हुई समझें। जो चाहें तो तीनों लोकों को जिला दें, उनके लिए यह प्रिय शिशु क्या है। बहन, पुत्रहीना माँ और शरणागत मानकर वे दया माँगती हैं।
वैशंपायन उवाच
उत्थितायां पृथायां तु सुभद्रा भ्रातरं तदा ।
दृष्ट्वा चुक्रोश दुःखार्ता वचनं चेदमब्रवीत्
utthitāyāṃ pṛthāyāṃ tu subhadrā bhrātaraṃ tadā |
dṛṣṭvā cukrośa duḥkhārtā vacanaṃ cedamabravīt
पुण्डरीकाक्ष पश्य त्वं पौत्रं पार्थस्य धीमतः ।
परिक्षीणेषु कुरुषु परिक्षीणां गतायुषम्
puṇḍarīkākṣa paśya tvaṃ pautraṃ pārthasya dhīmataḥ |
parikṣīṇeṣu kuruṣu parikṣīṇāṃ gatāyuṣam
इषीका द्रोणपुत्रेणि भीमसेनार्थमुद्यता ।
सोत्तरायां निपतिता विजये मयि चैव ह
iṣīkā droṇaputreṇi bhīmasenārthamudyatā |
sottarāyāṃ nipatitā vijaye mayi caiva ha
सेयं ज्वलन्ती हृदये मयि तिष्टति केशव ।
यन्न पश्यामि दुर्धर्ष सहपुत्रं तु तं प्रभो
seyaṃ jvalantī hṛdaye mayi tiṣṭati keśava |
yanna paśyāmi durdharṣa sahaputraṃ tu taṃ prabho
किंनु वक्ष्यति धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनार्जुनौ चापि माद्रवत्याः सुतौ च तौ
kiṃnu vakṣyati dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenārjunau cāpi mādravatyāḥ sutau ca tau
श्रुत्वाऽभिमन्योस्तनयं जातं च मृतमेव च ।
मुषिता इव वार्ष्णेय द्रोणपुत्रेण पाण्डवाः
śrutvā'bhimanyostanayaṃ jātaṃ ca mṛtameva ca |
muṣitā iva vārṣṇeya droṇaputreṇa pāṇḍavāḥ
अभिमन्युः प्रियः कृष्ण पितॄणां नात्र संशयः ।
ते श्रुत्वा किंनु वक्ष्यन्ति द्रोणपुत्रास्त्रनिर्जिताः
abhimanyuḥ priyaḥ kṛṣṇa pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ |
te śrutvā kiṃnu vakṣyanti droṇaputrāstranirjitāḥ
भविता नः परं दुःखं किंनु मन्ये जनार्दन ।
अभिमन्योः सुतं कृष्ण मृतं जातमरिंदम
bhavitā naḥ paraṃ duḥkhaṃ kiṃnu manye janārdana |
abhimanyoḥ sutaṃ kṛṣṇa mṛtaṃ jātamariṃdama
साऽहं प्रसादये कृष्ण त्वामद्य शिरसा नता ।
पृथेयं द्रौपदी चैव ताः पश्य पुरुषोत्तम
sā'haṃ prasādaye kṛṣṇa tvāmadya śirasā natā |
pṛtheyaṃ draupadī caiva tāḥ paśya puruṣottama
यदा द्रोणसुतो गर्भान्पाण्डूनां हन्ति माधव ।
तदा किल त्वया द्रौणिः क्रुद्धेनोक्तोऽरिमर्दन
yadā droṇasuto garbhānpāṇḍūnāṃ hanti mādhava |
tadā kila tvayā drauṇiḥ kruddhenokto'rimardana
अकामं त्वां करिष्यामि ब्रह्मबन्धो नराधम ।
अहं संजीवयिष्यामि किरीटितनयात्मजम्
akāmaṃ tvāṃ kariṣyāmi brahmabandho narādhama |
ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi kirīṭitanayātmajam
इत्येद्वचनं श्रुत्वा जानानाऽहं बलं तव ।
प्रसादये त्वां दुर्धर्ष जीवतामभिमन्युजः
ityedvacanaṃ śrutvā jānānā'haṃ balaṃ tava |
prasādaye tvāṃ durdharṣa jīvatāmabhimanyujaḥ
यद्येतत्त्वं प्रतिश्रुत्य न करोषि वच शुभम् ।
सकलं वृष्णिशार्दूल मृतां मामवधारय
yadyetattvaṃ pratiśrutya na karoṣi vaca śubham |
sakalaṃ vṛṣṇiśārdūla mṛtāṃ māmavadhāraya
अभिमन्योः सुतो वीर न संजीवति यद्ययम् ।
जीवति त्वयि दुर्धर्ष किं करिष्याम्यहं त्वया
abhimanyoḥ suto vīra na saṃjīvati yadyayam |
jīvati tvayi durdharṣa kiṃ kariṣyāmyahaṃ tvayā
संजीवयैनं दुर्धर्ष मृतं त्वमभिमन्युजम् ।
सदृशाक्षसुतं वीर सस्यं वर्षन्निवांम्बुदः
saṃjīvayainaṃ durdharṣa mṛtaṃ tvamabhimanyujam |
sadṛśākṣasutaṃ vīra sasyaṃ varṣannivāṃmbudaḥ
त्वं हि केशव धर्मात्मा सत्यवान्सत्यविक्रमः ।
स तां वाचमृतां कर्तुमर्हसि त्वमरिंदम
tvaṃ hi keśava dharmātmā satyavānsatyavikramaḥ |
sa tāṃ vācamṛtāṃ kartumarhasi tvamariṃdama
इच्छन्नपि हि लोकांस्त्रीञ्जीवयेथा मृतानिमान् ।
किं पुनर्दयितं जातं स्वस्रीयस्यात्मजं मृतम्
icchannapi hi lokāṃstrīñjīvayethā mṛtānimān |
kiṃ punardayitaṃ jātaṃ svasrīyasyātmajaṃ mṛtam
प्रभावज्ञाऽस्मि ते कृष्ण तस्मात्त्वां याचयाम्यहम् ।
कुरुष्व पाण्डुपुत्राणामिमं परमनुग्रहम्
prabhāvajñā'smi te kṛṣṇa tasmāttvāṃ yācayāmyaham |
kuruṣva pāṇḍuputrāṇāmimaṃ paramanugraham
स्वसेति वा महाबाहो हतपुत्रेति वा पुनः ।
प्रपन्ना मामियं चेति दयां कर्तुमिहार्हसि
svaseti vā mahābāho hataputreti vā punaḥ |
prapannā māmiyaṃ ceti dayāṃ kartumihārhasi
पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)