अध्याय 61: सुभद्रा का शोक, अभिमन्यु वध का वृत्तान्त

कथयन्नेव तु तदा वासुदेवः प्रतापवान् ।
महाभारतयुद्धं तत्कथान्ते पितुरग्रतः

kathayanneva tu tadā vāsudevaḥ pratāpavān |
mahābhāratayuddhaṃ tatkathānte pituragrataḥ

अभिमन्योर्वधं वीरः सोत्यक्रामन्महामतिः ।
अप्रियं वसुदेवस्य माभूदिति महामनाः

abhimanyorvadhaṃ vīraḥ sotyakrāmanmahāmatiḥ |
apriyaṃ vasudevasya mābhūditi mahāmanāḥ

मा दौहित्रवधं श्रुत्वा वसुदेवो महात्ययम् ।
दुःखशोकाभिसंतप्तो भवेदिति महामतिः

mā dauhitravadhaṃ śrutvā vasudevo mahātyayam |
duḥkhaśokābhisaṃtapto bhavediti mahāmatiḥ

सुभद्रा तु तमुत्क्रान्तमात्मजस्य वधं रणे ।
आचक्ष्व कृष्ण सौभद्रवधमित्यपतद्भुवि

subhadrā tu tamutkrāntamātmajasya vadhaṃ raṇe |
ācakṣva kṛṣṇa saubhadravadhamityapatadbhuvi

तामपश्यन्निपतितां वसुदेवः क्षितौ तदा ।
दृष्ट्वैव च पपातोर्व्यां सोऽपि दुःखेन मूर्छितः

tāmapaśyannipatitāṃ vasudevaḥ kṣitau tadā |
dṛṣṭvaiva ca papātorvyāṃ so'pi duḥkhena mūrchitaḥ

तषः स दौहित्रवदाद्दुःखशोकसमाहतः ।
वसुदेवो महाराज कृष्णं वाक्यमथाब्रवीत्

taṣaḥ sa dauhitravadādduḥkhaśokasamāhataḥ |
vasudevo mahārāja kṛṣṇaṃ vākyamathābravīt

ननु त्वं पुण्डरीकाक्ष सत्यवाग्भुवि विश्रुतः ।
यद्दौहित्रवधं मेऽद्य न ख्यापयसि शत्रुहन्

nanu tvaṃ puṇḍarīkākṣa satyavāgbhuvi viśrutaḥ |
yaddauhitravadhaṃ me'dya na khyāpayasi śatruhan

तद्भागिनेयनिधनं तत्त्वेनाचक्ष्व मे प्रभो ।
सदृशाक्षस्तव कथं शत्रुभिर्निहतो रणे ।

tadbhāgineyanidhanaṃ tattvenācakṣva me prabho |
sadṛśākṣastava kathaṃ śatrubhirnihato raṇe |

दुर्भरं बत वार्ष्णेय कालेऽप्राप्ते नृभिः सह ।
यत्र मे हृदयं दुःखाच्छतधा न विदीर्यते

durbharaṃ bata vārṣṇeya kāle'prāpte nṛbhiḥ saha |
yatra me hṛdayaṃ duḥkhācchatadhā na vidīryate

किमब्रवीत्त्वां सङ्ग्रामे सुभद्रां मातरं प्रति ।
मां चापि पुण्डरीकाक्षि चपलाक्षः प्रियो मम

kimabravīttvāṃ saṅgrāme subhadrāṃ mātaraṃ prati |
māṃ cāpi puṇḍarīkākṣi capalākṣaḥ priyo mama

आहवं पृष्ठतः कृत्वा कच्चिन्न निहतः परैः ।
कच्चिन्मुखं न गोविन्द तेनाजौ विकृतं कृतम्

āhavaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kaccinna nihataḥ paraiḥ |
kaccinmukhaṃ na govinda tenājau vikṛtaṃ kṛtam

स हि कृष्ण महातेजाः श्लाघन्निव ममाग्रतः ।
बालभावेन विजयमात्मनोऽकथयत्प्रभुः ।

sa hi kṛṣṇa mahātejāḥ ślāghanniva mamāgrataḥ |
bālabhāvena vijayamātmano'kathayatprabhuḥ |

कच्चिन्न निकृतो बालो द्रोणकर्णाकृपादिभिः ।
धरण्यां निहतः शेते तन्ममाचक्ष्वि केशव

kaccinna nikṛto bālo droṇakarṇākṛpādibhiḥ |
dharaṇyāṃ nihataḥ śete tanmamācakṣvi keśava

स हि द्रोणं च भीष्मं च कर्णं च बलीनां वरम् ।
स्पर्धते स्म रणे नित्यं दुहितुः पुत्रको मम

sa hi droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca karṇaṃ ca balīnāṃ varam |
spardhate sma raṇe nityaṃ duhituḥ putrako mama

एवंविधं बहु तदा विलपन्तं सुदुःखितम् ।
पितरं दुःखिततरं गोविन्दो वाक्यमब्रवीत्

evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantaṃ suduḥkhitam |
pitaraṃ duḥkhitataraṃ govindo vākyamabravīt

न तेनि विकृतं वक्त्रं कृतं सङ्ग्राममूर्धनि ।
न पृष्ठतः कृतश्चापि सङ्ग्रामस्तेन दुस्तरः

na teni vikṛtaṃ vaktraṃ kṛtaṃ saṅgrāmamūrdhani |
na pṛṣṭhataḥ kṛtaścāpi saṅgrāmastena dustaraḥ

निहत्य पृथिवीपालान्सहस्रशतसङ्घशः ।
खेदितो द्रोणकर्णाभ्यां दौःशासनिवशं गतः

nihatya pṛthivīpālānsahasraśatasaṅghaśaḥ |
khedito droṇakarṇābhyāṃ dauḥśāsanivaśaṃ gataḥ

एको ह्येकेन सततं युध्यमानो यदि प्रभो ।
न स शक्येत सङ्ग्रामे निहन्तुमपि वज्रिणा

eko hyekena satataṃ yudhyamāno yadi prabho |
na sa śakyeta saṅgrāme nihantumapi vajriṇā

समाहूते च सङ्ग्रामे पार्थे संशप्तकैस्तदा ।
पर्यवार्यत संक्रुद्धैः स द्रोणादिभिराहवे

samāhūte ca saṅgrāme pārthe saṃśaptakaistadā |
paryavāryata saṃkruddhaiḥ sa droṇādibhirāhave

ततः शत्रुवधं कृत्वा सुमहान्तं रेणे पितः ।
दौहित्रस्तव वार्ष्णेय दौःशासनिवशं गतः

tataḥ śatruvadhaṃ kṛtvā sumahāntaṃ reṇe pitaḥ |
dauhitrastava vārṣṇeya dauḥśāsanivaśaṃ gataḥ

नूनं च स गतः स्वर्गं जहि शोकं महामते ।
न हि व्यसनमासाद्य सीदन्ति कृतबुद्धयः

nūnaṃ ca sa gataḥ svargaṃ jahi śokaṃ mahāmate |
na hi vyasanamāsādya sīdanti kṛtabuddhayaḥ

द्रोणकर्णप्रभृतयो येन प्रतिसमासिताः ।
रणे महेन्द्रप्रतिमाः स कथं नाप्नुयाद्दिवम्

droṇakarṇaprabhṛtayo yena pratisamāsitāḥ |
raṇe mahendrapratimāḥ sa kathaṃ nāpnuyāddivam

स शोकं जहि जुर्धर्ष मा च मन्युवशं गमः ।
शस्त्रपूतां हि स गतिं गतः परपुरंजयः

sa śokaṃ jahi jurdharṣa mā ca manyuvaśaṃ gamaḥ |
śastrapūtāṃ hi sa gatiṃ gataḥ parapuraṃjayaḥ

तस्मिंस्तु निहते वीरे सुभद्रेयं स्वसा मम ।
दुःखार्ताऽथो सुतं प्राप्य कुररीव ननाद ह

tasmiṃstu nihate vīre subhadreyaṃ svasā mama |
duḥkhārtā'tho sutaṃ prāpya kurarīva nanāda ha

द्रौपदीं च समासाद्य पर्यतप्यत दुःखिता ।
आर्ये क्व दारकाः सर्वे द्रष्टुमिच्छामि तानहम्

draupadīṃ ca samāsādya paryatapyata duḥkhitā |
ārye kva dārakāḥ sarve draṣṭumicchāmi tānaham

अस्यास्तु वचनं श्रुत्वा सर्वास्ताः कुरुयोषितः ।
भुजाभ्यां परिगृह्यैनां चुक्रुशुः परमार्तवत्

asyāstu vacanaṃ śrutvā sarvāstāḥ kuruyoṣitaḥ |
bhujābhyāṃ parigṛhyaināṃ cukruśuḥ paramārtavat

उत्तरां चाब्रवीद्भद्रे भर्ता स क्व नु ते गतः ।
क्षिप्रमागमनं मह्यं तस्य त्वं वेदयस्व ह

uttarāṃ cābravīdbhadre bhartā sa kva nu te gataḥ |
kṣipramāgamanaṃ mahyaṃ tasya tvaṃ vedayasva ha

ननु नामाद्य वैराटि श्रुत्वा मम गिरं सदा ।
भवनान्निष्पतत्याशु कस्मान्नाभ्येति ते पतिः

nanu nāmādya vairāṭi śrutvā mama giraṃ sadā |
bhavanānniṣpatatyāśu kasmānnābhyeti te patiḥ

अभिमन्योऽनुशयिनो मातुलास्ते महारथाः ।
कुशलं चाब्रुवन्सर्वे त्वां युयुत्सुमिहागतम्

abhimanyo'nuśayino mātulāste mahārathāḥ |
kuśalaṃ cābruvansarve tvāṃ yuyutsumihāgatam

आचक्ष्व मेऽद्य सङ्ग्रामं यथापूर्वमरिन्दम ।
कस्मादेवं विलपतीं नाद्येह प्रतिभाषसे ।

ācakṣva me'dya saṅgrāmaṃ yathāpūrvamarindama |
kasmādevaṃ vilapatīṃ nādyeha pratibhāṣase |

एवमादि तु वार्ष्णेय्यास्तस्यास्तत्परिदेवितम् ।
श्रुत्वा पृथा सुदुःखार्ता शनैर्वाक्यमथाब्रवीत्

evamādi tu vārṣṇeyyāstasyāstatparidevitam |
śrutvā pṛthā suduḥkhārtā śanairvākyamathābravīt

सुभद्रे वासुदेवेन तथा सात्यकिना रणे ।
पित्रा च लालितो बालः स हतः कालधर्मणा

subhadre vāsudevena tathā sātyakinā raṇe |
pitrā ca lālito bālaḥ sa hataḥ kāladharmaṇā

ईदृशो मर्त्यधर्मोऽयं मा शुचो यदुनन्दिनि ।
पुत्रो हि तव दुर्धर्षः सम्प्राप्तः परमां गतिम्

īdṛśo martyadharmo'yaṃ mā śuco yadunandini |
putro hi tava durdharṣaḥ samprāptaḥ paramāṃ gatim

कुले महति जातासि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
मा शुचश्चपलाक्षं त्वं पद्मपत्रनिभेक्षणे

kule mahati jātāsi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām |
mā śucaścapalākṣaṃ tvaṃ padmapatranibhekṣaṇe

उत्तरां त्वमवेक्षस्व गुर्विणीं मा शुचः शुभे ।
पुत्रमेषा हि तस्याशु जनयिष्यति भामिनी

uttarāṃ tvamavekṣasva gurviṇīṃ mā śucaḥ śubhe |
putrameṣā hi tasyāśu janayiṣyati bhāminī

एवमाश्वासयित्वैनां कुन्ती यदुकुलोद्वह ।
विहाय शोकं दुर्धर्षं श्राद्धमस्य ह्यकल्पयत्

evamāśvāsayitvaināṃ kuntī yadukulodvaha |
vihāya śokaṃ durdharṣaṃ śrāddhamasya hyakalpayat

समनुज्ञाप्य धर्मज्ञं राजानं भीममेव च ।
यमौ यमोपमौ चैव ददौ दानान्यनेकशः

samanujñāpya dharmajñaṃ rājānaṃ bhīmameva ca |
yamau yamopamau caiva dadau dānānyanekaśaḥ

ततः प्रदाय बह्वीर्गा ब्राह्मणेभ्यो यदूद्वह ।
समाहृष्य तु वार्ष्णेयी वैराटीमब्रवीदिदम्

tataḥ pradāya bahvīrgā brāhmaṇebhyo yadūdvaha |
samāhṛṣya tu vārṣṇeyī vairāṭīmabravīdidam

वैराटि नेह संतापस्त्वया कार्यो ह्यनिन्दिते ।
भर्तारं प्रति सुश्रोणि गर्भस्थं रक्ष वै शिशुम्

vairāṭi neha saṃtāpastvayā kāryo hyanindite |
bhartāraṃ prati suśroṇi garbhasthaṃ rakṣa vai śiśum

एवमुक्त्वा ततः कुन्ती विरराम महाद्युते ।
तामनुज्ञाप्य चैवेमां सुभद्रां समुपानयम्

evamuktvā tataḥ kuntī virarāma mahādyute |
tāmanujñāpya caivemāṃ subhadrāṃ samupānayam

एवं स निधनं प्राप्तो दौहित्रस्तव मानद ।
संतापं त्यज दुर्धर्ष मा च शोके मनः कृथाः

evaṃ sa nidhanaṃ prāpto dauhitrastava mānada |
saṃtāpaṃ tyaja durdharṣa mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ