अध्याय 60: श्रीकृष्ण वसुदेव को युद्ध का वृत्तान्त सुनाते हैं

श्रुतवानस्मि वार्ष्णेय सङ्ग्रामं परमाद्भुतम् ।
नराणां वदतां पुत्र कथोद्धातेषु नित्यशः

śrutavānasmi vārṣṇeya saṅgrāmaṃ paramādbhutam |
narāṇāṃ vadatāṃ putra kathoddhāteṣu nityaśaḥ

त्वं तु प्रत्यक्षदर्शी च कार्यज्ञश्च महाभुजः ।
तस्मात्प्रब्रूहि सङ्ग्रामं याथातथ्येन मेऽनघ

tvaṃ tu pratyakṣadarśī ca kāryajñaśca mahābhujaḥ |
tasmātprabrūhi saṅgrāmaṃ yāthātathyena me'nagha

यथा तदभवद्युद्धं पाण्डवानां महात्मनाम् ।
भीष्मकर्णकृपद्रोणशल्यादिभिरनुत्तमम्

yathā tadabhavadyuddhaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
bhīṣmakarṇakṛpadroṇaśalyādibhiranuttamam

अन्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणामनेकशः ।
नानावेषाकृतिमतां नानादेशनिवासिनाम्

anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇāmanekaśaḥ |
nānāveṣākṛtimatāṃ nānādeśanivāsinām

इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षः पित्रा मातुस्तदाऽन्तिके ।
शशंस कुरुवीराणां सङ्ग्रामे निधनं यथा

ityuktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pitrā mātustadā'ntike |
śaśaṃsa kuruvīrāṇāṃ saṅgrāme nidhanaṃ yathā

अत्यद्भुतानि कर्माणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
बहुलत्वान्न सङ्ख्यातुं शक्यान्यब्दशतैरपि

atyadbhutāni karmāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām |
bahulatvānna saṅkhyātuṃ śakyānyabdaśatairapi

प्राधान्यतस्तु गदतः समासेनैव मे शृणु ।
कर्माणि पृथिवीशानां यथावदमरद्युते

prādhānyatastu gadataḥ samāsenaiva me śṛṇu |
karmāṇi pṛthivīśānāṃ yathāvadamaradyute

भीष्मः सेनापतिरभूदेकादशचमूपतिः ।
कौरव्यः कौरवेन्द्राणां देवानामिव पावकिः

bhīṣmaḥ senāpatirabhūdekādaśacamūpatiḥ |
kauravyaḥ kauravendrāṇāṃ devānāmiva pāvakiḥ

शिखण्डी पाण्डुपुत्राणां नेता सप्तचमूपतिः ।
बभूव रक्षितो धीमाञ्श्रीमता सव्यसाचिना

śikhaṇḍī pāṇḍuputrāṇāṃ netā saptacamūpatiḥ |
babhūva rakṣito dhīmāñśrīmatā savyasācinā

तेषां तदभवद्युद्धं दशाहानि महात्मनाम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च सुमहद्रोमहर्षणम्

teṣāṃ tadabhavadyuddhaṃ daśāhāni mahātmanām |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca sumahadromaharṣaṇam

अयुध्यमानं गाङ्गेयं शिखण्डी तं महाद्युतिम् ।
जघान बहुभिर्बाणैः सह गाण्डीवधन्वना

ayudhyamānaṃ gāṅgeyaṃ śikhaṇḍī taṃ mahādyutim |
jaghāna bahubhirbāṇaiḥ saha gāṇḍīvadhanvanā

अकरोत्स ततः कालं शरतल्पगतो मुनिः ।
अयनं दक्षिणं हित्वा सम्प्राप्ते चोत्तरायणे

akarotsa tataḥ kālaṃ śaratalpagato muniḥ |
ayanaṃ dakṣiṇaṃ hitvā samprāpte cottarāyaṇe

ततः सेनापतिरभूद्द्रोणोऽस्त्रविदुषांवरः ।
प्रवीरः कौरवेन्द्रस्य काव्यो दैत्यपतेरिव

tataḥ senāpatirabhūddroṇo'straviduṣāṃvaraḥ |
pravīraḥ kauravendrasya kāvyo daityapateriva

अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्नवभिर्द्विजसत्तमः ।
संवृतः समरश्लाघी गुप्तः कृपसुतादिभिः

akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhirnavabhirdvijasattamaḥ |
saṃvṛtaḥ samaraślāghī guptaḥ kṛpasutādibhiḥ

धृष्टद्युम्नस्त्वभून्नेता पाण्डवानां महास्त्रवित् ।
गुप्तो भीमेन मेधावी मित्रेण वरुणो यथा

dhṛṣṭadyumnastvabhūnnetā pāṇḍavānāṃ mahāstravit |
gupto bhīmena medhāvī mitreṇa varuṇo yathā

स च सेनापरिवृतो द्रोणप्रेप्सुर्महामनाः ।
पितुर्निकारान्संस्मृत्य रणे कर्माकरोन्महत्

sa ca senāparivṛto droṇaprepsurmahāmanāḥ |
piturnikārānsaṃsmṛtya raṇe karmākaronmahat

तस्मिंस्ते पृथिवीपाला द्रोणपार्षतसङ्गरे ।
नानादिगागता वीराः प्रायशो निधनं गताः

tasmiṃste pṛthivīpālā droṇapārṣatasaṅgare |
nānādigāgatā vīrāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ

दिनानि पञ्च तद्युद्धमभूत्परमदारुणम् ।
ततो द्रोणः परिश्रान्तो धृष्टद्युम्नवशं गतः

dināni pañca tadyuddhamabhūtparamadāruṇam |
tato droṇaḥ pariśrānto dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gataḥ

ततः सेनापतिरभूत्कर्णो दौर्योधने बले ।
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्वृतः पञ्चभिराहवे

tataḥ senāpatirabhūtkarṇo dauryodhane bale |
akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhirvṛtaḥ pañcabhirāhave

तिस्रस्तु पाण्डुपुत्राणां चम्वो बीभत्सुपालिताः ।
हतप्रवीरभूयिष्ठा बभूवुः समवस्थिताः

tisrastu pāṇḍuputrāṇāṃ camvo bībhatsupālitāḥ |
hatapravīrabhūyiṣṭhā babhūvuḥ samavasthitāḥ

ततः पार्थं समासाद्य पतङ्ग इव पावकम् ।
पञ्चत्वमगमत्सौतिर्द्वितीयेऽहनि दारुणः

tataḥ pārthaṃ samāsādya pataṅga iva pāvakam |
pañcatvamagamatsautirdvitīye'hani dāruṇaḥ

हते कर्णे तु कौरव्या निरुत्साहा हतौजसः ।
अक्षौहिणीभिस्तिसृभिर्मद्रेशं पर्यवारयन्

hate karṇe tu kauravyā nirutsāhā hataujasaḥ |
akṣauhiṇībhistisṛbhirmadreśaṃ paryavārayan

हतिवाहनभूयिष्ठाः पाण्डिवास्तु युधिष्ठिरम् ।
अक्षौहिण्या निरुत्साहाः शिष्टया पर्यवारयन्

hativāhanabhūyiṣṭhāḥ pāṇḍivāstu yudhiṣṭhiram |
akṣauhiṇyā nirutsāhāḥ śiṣṭayā paryavārayan

अवधीन्मद्रराजानं कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
तस्मिंस्तदाऽर्धदिवसे कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

avadhīnmadrarājānaṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
tasmiṃstadā'rdhadivase kṛtvā karma suduṣkaram

हते शल्ये तु शकुनिं सहदेवो महामनाः ।
आहर्तारं कलेस्तस्य जगानामितविक्रमः

hate śalye tu śakuniṃ sahadevo mahāmanāḥ |
āhartāraṃ kalestasya jagānāmitavikramaḥ

निहते शकुनौ राजा धार्तराष्ट्रः सुदुर्मनाः ।
अपाक्रामद्गदापाणिर्हतभूयिष्ठसैनिकः

nihate śakunau rājā dhārtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ |
apākrāmadgadāpāṇirhatabhūyiṣṭhasainikaḥ

तमन्वधावत्संक्रुद्धो भीमसेनः प्रतापवान् ।
ह्रदे द्वैपायने चापि सलिलस्थं ददर्श तम्

tamanvadhāvatsaṃkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān |
hrade dvaipāyane cāpi salilasthaṃ dadarśa tam

इतशिष्टेन सैन्येन समन्तात्पर्यवार्य तम् ।
अथोपविविशुर्हृष्टा ह्रदस्थं पञ्च पाण्डवाः

itaśiṣṭena sainyena samantātparyavārya tam |
athopaviviśurhṛṣṭā hradasthaṃ pañca pāṇḍavāḥ

विगाह्य सलिलं त्वाशु वाग्बाणैर्भृशविक्षतः ।
उत्थाय स गदापाणिर्युद्धाय समुपस्थितः

vigāhya salilaṃ tvāśu vāgbāṇairbhṛśavikṣataḥ |
utthāya sa gadāpāṇiryuddhāya samupasthitaḥ

ततः स निहतो राजा धार्तराष्ट्रो महारणे ।
भीमसेनेन विक्रम्य पश्यतां पृथिवीक्षिताम्

tataḥ sa nihato rājā dhārtarāṣṭro mahāraṇe |
bhīmasenena vikramya paśyatāṃ pṛthivīkṣitām

ततस्तत्पाण्डवं सैन्यं प्रसुप्तं शिबिरे निशि ।
निहतं द्रोणपुत्रेण पितुर्वधममृष्यता

tatastatpāṇḍavaṃ sainyaṃ prasuptaṃ śibire niśi |
nihataṃ droṇaputreṇa piturvadhamamṛṣyatā

हतपुत्रा हतबला हतमित्रा मया सह ।
युयुधानसहायेन पञ्च शिष्टास्तु पाण्डवाः

hataputrā hatabalā hatamitrā mayā saha |
yuyudhānasahāyena pañca śiṣṭāstu pāṇḍavāḥ

सहैव कृपभोजाभ्यां द्रौणिर्युद्धादमुच्यत ।
युयुत्सुश्चापि कौरव्यो मुक्तः पाण्डवसंश्रयात्

sahaiva kṛpabhojābhyāṃ drauṇiryuddhādamucyata |
yuyutsuścāpi kauravyo muktaḥ pāṇḍavasaṃśrayāt

निहते कौरवेन्द्रे तु सानुबन्धे सुयोधने ।
विदुरः संजयश्चैव धर्मराजमुपस्थितौ

nihate kauravendre tu sānubandhe suyodhane |
viduraḥ saṃjayaścaiva dharmarājamupasthitau

एवं तदभवद्युद्दमहान्यष्टादश प्रभो ।
यत्र ते पृथिवीपाला निहताः स्वर्गमावसन्

evaṃ tadabhavadyuddamahānyaṣṭādaśa prabho |
yatra te pṛthivīpālā nihatāḥ svargamāvasan

शृण्वतां तु महाराज कथां तां रोमहर्षणीम् ।
दुःखशोकपरिक्लेशा वृष्णीनामभवंस्तदा

śṛṇvatāṃ tu mahārāja kathāṃ tāṃ romaharṣaṇīm |
duḥkhaśokaparikleśā vṛṣṇīnāmabhavaṃstadā