अध्याय 58: नाग ले गया कुण्डल, उत्तंक ने वापस पाए

स मित्रसहमासाद्य अभिज्ञानमयाचत ।
तस्मै ददावभिज्ञानं स चेक्ष्वाकुवरस्तदा

sa mitrasahamāsādya abhijñānamayācata |
tasmai dadāvabhijñānaṃ sa cekṣvākuvarastadā

न चैवैषा गतिः क्षेम्या न चान्या विद्यते गतिः ।
एतन्मे तत्वमाज्ञाय प्रयच्छ मणिकुण्डले

na caivaiṣā gatiḥ kṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ |
etanme tatvamājñāya prayaccha maṇikuṇḍale

इत्युक्तस्तामुदङ्कस्तु भर्तुर्वाक्यमथाब्रवीत् ।
श्रुत्वा च सा तदा प्रादात्ततस्ते मणिकुण्डले

ityuktastāmudaṅkastu bharturvākyamathābravīt |
śrutvā ca sā tadā prādāttataste maṇikuṇḍale

अवाप्य कुण्डले ते तु राजानं पुनरब्रवीत् ।
किमेतद्गुह्यवचनं श्रोतुमिच्छामि पार्थिव

avāpya kuṇḍale te tu rājānaṃ punarabravīt |
kimetadguhyavacanaṃ śrotumicchāmi pārthiva

प्रजाविसर्गाद्विप्रान्वै क्षत्रियाः पूजयन्ति ह ।
विप्रेभ्यश्चापि बहवो दोषाः प्रादुर्भवन्ति नः

prajāvisargādviprānvai kṣatriyāḥ pūjayanti ha |
viprebhyaścāpi bahavo doṣāḥ prādurbhavanti naḥ

सोहं द्विजेभ्यः प्रणतो विप्राद्दोषमवाप्तवान् ।
गतिमन्यां न पश्यामि मदयन्तीसहायवान्

sohaṃ dvijebhyaḥ praṇato viprāddoṣamavāptavān |
gatimanyāṃ na paśyāmi madayantīsahāyavān

न चान्यामपि पश्यामि गतिं गतिमतांवर ।
स्वर्गद्वारस्य गमने स्थाने चेह द्विजोत्तम

na cānyāmapi paśyāmi gatiṃ gatimatāṃvara |
svargadvārasya gamane sthāne ceha dvijottama

न हि राज्ञा विशेषेण विरुद्धेन द्विजातिभिः ।
शक्यं हि लोके स्थातुं वै प्रेत्य वा सुखमेधितुम्

na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena dvijātibhiḥ |
śakyaṃ hi loke sthātuṃ vai pretya vā sukhamedhitum

तदिष्टे ते मया दत्ते एते स्वे मणिकुण्डले ।
यः कृतस्तेऽद्य समयः सफलं तं कुरुष्य मे

tadiṣṭe te mayā datte ete sve maṇikuṇḍale |
yaḥ kṛtaste'dya samayaḥ saphalaṃ taṃ kuruṣya me

राजंस्तथेह कर्तास्मि पुनरेष्यामि ते वशम् ।
प्रश्नं च कञ्चित्प्रष्टुं त्वां व्यवसिष्ये परंतप

rājaṃstatheha kartāsmi punareṣyāmi te vaśam |
praśnaṃ ca kañcitpraṣṭuṃ tvāṃ vyavasiṣye paraṃtapa

ब्रूहि विप्र यथाकामं प्रतिवक्तास्मि ते वचः ।
छेत्तास्मि संशयं तेऽद्य न मेऽत्राश्ति विचारणा

brūhi vipra yathākāmaṃ prativaktāsmi te vacaḥ |
chettāsmi saṃśayaṃ te'dya na me'trāśti vicāraṇā

प्राहुर्वाक्संयतं विप्रं धर्मनैपुणदर्शिनः ।
मित्रेषु यश्च विषमः स्तेन इत्येव तं विदुः

prāhurvāksaṃyataṃ vipraṃ dharmanaipuṇadarśinaḥ |
mitreṣu yaśca viṣamaḥ stena ityeva taṃ viduḥ

स बवान्मित्रतामद्य सम्प्राप्तो मम पार्थिव ।
स मे बुद्धिं प्रयच्छस्व सम्मतां पुरुषर्षभ

sa bavānmitratāmadya samprāpto mama pārthiva |
sa me buddhiṃ prayacchasva sammatāṃ puruṣarṣabha

अवाप्तार्थोऽहमद्येह भवांश्च पुरुषादकः ।
भवत्सकाशमागन्तुं क्षमं मम न वेति वै

avāptārtho'hamadyeha bhavāṃśca puruṣādakaḥ |
bhavatsakāśamāgantuṃ kṣamaṃ mama na veti vai

क्षमं चेदिह वक्तव्यं मया द्विजवरोत्तम ।
मत्समीपं द्विजश्रेष्ट नागन्तव्यं कथञ्चन

kṣamaṃ cediha vaktavyaṃ mayā dvijavarottama |
matsamīpaṃ dvijaśreṣṭa nāgantavyaṃ kathañcana

एवं तव प्रपश्यामि श्रेयो भृगुकुलोद्वह ।
आगच्छतो हि ते विप्रि भवेन्मृर्त्युन संशयः

evaṃ tava prapaśyāmi śreyo bhṛgukulodvaha |
āgacchato hi te vipri bhavenmṛrtyuna saṃśayaḥ

इत्युक्तः स तदा राजा क्षमं बुद्धिमता हितम् ।
अनुज्ञाप्य स राजानमहल्यां प्रति जग्मिवान्

ityuktaḥ sa tadā rājā kṣamaṃ buddhimatā hitam |
anujñāpya sa rājānamahalyāṃ prati jagmivān

गृहीत्वा कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्याः प्रियंकरः ।
जवेन महता प्रायाद्गौतमस्याश्रमं प्रति

gṛhītvā kuṇḍale divye gurupatnyāḥ priyaṃkaraḥ |
javena mahatā prāyādgautamasyāśramaṃ prati

यथा तयो रक्षणं च मदयन्त्याऽभिभाषितम् ।
तथा ते कुण्डले बध्वा तदा कृष्णाजिनेऽनयत्

yathā tayo rakṣaṇaṃ ca madayantyā'bhibhāṣitam |
tathā te kuṇḍale badhvā tadā kṛṣṇājine'nayat

स कस्मिंश्चित्क्षुधाविष्टः फलभारसमन्वितम् ।
बिल्वं ददर्श विप्रर्षिरारुरोह च तं ततः

sa kasmiṃścitkṣudhāviṣṭaḥ phalabhārasamanvitam |
bilvaṃ dadarśa viprarṣirāruroha ca taṃ tataḥ

शाखास्वासज्य तस्यैव कृष्णाजिनमरिंदम ।
पातयामास बिल्वानि तदा स द्विजपुङ्गवः

śākhāsvāsajya tasyaiva kṛṣṇājinamariṃdama |
pātayāmāsa bilvāni tadā sa dvijapuṅgavaḥ

अथ पातयमानस्य बिल्वापहृतचक्षुषः ।
न्यपतंस्तानि बिल्वानि तस्मिन्नेवाजिने विभो

atha pātayamānasya bilvāpahṛtacakṣuṣaḥ |
nyapataṃstāni bilvāni tasminnevājine vibho

यस्मिंस्ते कुण्डले बद्धे तदा द्विजवरेण वै ।
बिल्वप्रहारैस्तस्याथ व्यशीर्यद्बन्धनं ततः

yasmiṃste kuṇḍale baddhe tadā dvijavareṇa vai |
bilvaprahāraistasyātha vyaśīryadbandhanaṃ tataḥ

सकुण्डलं तदजिनं पपात सहसा तरोः ।
विशीर्णबन्धने तस्मिन्गते कृष्णाजिने महीम्

sakuṇḍalaṃ tadajinaṃ papāta sahasā taroḥ |
viśīrṇabandhane tasmingate kṛṣṇājine mahīm

अपश्यद्भुजगः कश्चित्ते तत्र मणिकुण्डले ।
ऐरावतकुलोद्भूतः शीघ्रो भूत्वा तदा हि सः

apaśyadbhujagaḥ kaścitte tatra maṇikuṇḍale |
airāvatakulodbhūtaḥ śīghro bhūtvā tadā hi saḥ

विदश्यास्येन वल्मीकं विवेशाथ स कुण्डले ।
ह्रियमाणे तु दृष्ट्वा स कुण्डले भुजगेन ह

vidaśyāsyena valmīkaṃ viveśātha sa kuṇḍale |
hriyamāṇe tu dṛṣṭvā sa kuṇḍale bhujagena ha

पपात वृक्षात्सोद्वेगो दुःखात्परमकोपनः ।
स दण्डकाष्ठमादाय वल्मीकमखनत्तदा

papāta vṛkṣātsodvego duḥkhātparamakopanaḥ |
sa daṇḍakāṣṭhamādāya valmīkamakhanattadā

[अहानि त्रिंशदव्यग्रः पञ्च चान्यानि भारत ।]
क्रोधामर्षाभिसंतप्तस्तदा ब्राह्मणिसत्तमः

[ahāni triṃśadavyagraḥ pañca cānyāni bhārata |]
krodhāmarṣābhisaṃtaptastadā brāhmaṇisattamaḥ

तस्य वेगमसह्यं तमसहन्ती वसुन्धरा ।
दण्डकाष्ठाभिनुन्नाङ्गी चचाल भृशमाकुला ।
ततः खनत एवाथ विप्रर्षेर्धरणीतलम्
नागलोकस्य पन्थानं कर्तुकामस्य निश्चयात्

tasya vegamasahyaṃ tamasahantī vasundharā |
daṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhṛśamākulā |
tataḥ khanata evātha viprarṣerdharaṇītalam
nāgalokasya panthānaṃ kartukāmasya niścayāt

रथेन हरियुक्तेन तं देशमुपजग्मिवान् ।
वज्रपाणिर्महातेजास्तं ददर्श द्विजोत्तमम्

rathena hariyuktena taṃ deśamupajagmivān |
vajrapāṇirmahātejāstaṃ dadarśa dvijottamam

स तु तं ब्राह्मणो भूत्वा तस्य दुःखेन दुःखितः ।
उदङ्कमब्रवीद्वाक्यं नैतच्छक्यं त्वयेति वै

sa tu taṃ brāhmaṇo bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥ |
udaṅkamabravīdvākyaṃ naitacchakyaṃ tvayeti vai

इतो हि नागलोको वै योजनानि सहस्रशः ।
न दण्डकाष्ठसाध्यं च मन्ये कार्यमिदं तव

ito hi nāgaloko vai yojanāni sahasraśaḥ |
na daṇḍakāṣṭhasādhyaṃ ca manye kāryamidaṃ tava

नागलोके यदि ब्रह्मन्न शक्ये कुण्डले मया ।
प्राप्तुं प्राणान्विमोक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम

nāgaloke yadi brahmanna śakye kuṇḍale mayā |
prāptuṃ prāṇānvimokṣyāmi paśyataste dvijottama

यदा स नाशकत्तस्य निश्चयं कर्तुमन्यथा ।
वज्रपाणिस्तदा दण्डं वज्रास्त्रेण युयोज ह

yadā sa nāśakattasya niścayaṃ kartumanyathā |
vajrapāṇistadā daṇḍaṃ vajrāstreṇa yuyoja ha

ततो वज्रप्रहारैस्तैर्दार्यमाणा वसुन्धर ।
नागलोकस्य पन्थानमकरोज्जनमेजय

tato vajraprahāraistairdāryamāṇā vasundhara |
nāgalokasya panthānamakarojjanamejaya

स तेन मार्गेण तदा नागलोकं विवेश ह ।
ददर्श नागलोकं च योजनानि सहस्रशः

sa tena mārgeṇa tadā nāgalokaṃ viveśa ha |
dadarśa nāgalokaṃ ca yojanāni sahasraśaḥ

प्रकारनिचयैर्दिव्यैर्मणिमुक्तास्वलङ्कृतैः ।
उपपन्नं महाभाग शातकुम्भमयैस्तथा

prakāranicayairdivyairmaṇimuktāsvalaṅkṛtaiḥ |
upapannaṃ mahābhāga śātakumbhamayaistathā

वापीः स्फटिकसोपाना नदीस्च विमलोदकाः ।
ददर्श वृक्षांश्च बहून्नानाद्विजगणायुतान्

vāpīḥ sphaṭikasopānā nadīsca vimalodakāḥ |
dadarśa vṛkṣāṃśca bahūnnānādvijagaṇāyutān

तस्य लोकस्य च द्वारं स ददर्श भृगूद्वहः ।
पञ्चयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम्

tasya lokasya ca dvāraṃ sa dadarśa bhṛgūdvahaḥ |
pañcayojanavistāramāyataṃ śatayojanam

नागलोकमुदङ्कस्तु प्रेक्ष्य दीनोऽभवत्तदा ।
निराशश्चाभवत्तत्र कुण्डलाहरणे पुनः

nāgalokamudaṅkastu prekṣya dīno'bhavattadā |
nirāśaścābhavattatra kuṇḍalāharaṇe punaḥ

तत्र प्रोवाच तुरगस्तं कृष्णश्वेतवालधिः ।
ताम्रास्यनेत्रः कौरव्यः प्रज्वलन्निव तेजसा

tatra provāca turagastaṃ kṛṣṇaśvetavāladhiḥ |
tāmrāsyanetraḥ kauravyaḥ prajvalanniva tejasā

धमस्वापानमेतन्मे ततस्त्वं विप्र लप्स्यसे ।
ऐरावतसुतेनेहि तव्रानीते हि कुण्डले

dhamasvāpānametanme tatastvaṃ vipra lapsyase |
airāvatasutenehi tavrānīte hi kuṇḍale

मा जुगुप्सां कृथाः पुत्र त्वमत्रार्थे कथञ्चन ॥
त्वयैतद्धि समाचीर्णं गौतमस्याश्रमे तदा

mā jugupsāṃ kṛthāḥ putra tvamatrārthe kathañcana ||
tvayaitaddhi samācīrṇaṃ gautamasyāśrame tadā

कथं भवन्तं जानीयामुपाध्यायाश्रमं प्रति ।
यन्मया चीर्णपूर्वं हि श्रोतुमिच्छामि तद्ध्यहम्

kathaṃ bhavantaṃ jānīyāmupādhyāyāśramaṃ prati |
yanmayā cīrṇapūrvaṃ hi śrotumicchāmi taddhyaham

गुरोर्गुरु मां जानीहि ज्वलन्तं जातवेदसम् ।
त्वया ह्यहं सदा विप्र गुरोरर्थेऽभिपूजितः

gurorguru māṃ jānīhi jvalantaṃ jātavedasam |
tvayā hyahaṃ sadā vipra gurorarthe'bhipūjitaḥ

विधिवत्सततं विप्र शुचिना भृगुनन्दन ।
तस्माच्छ्रेयो विधास्यामि तवैवं कुरु माचिरम्

vidhivatsatataṃ vipra śucinā bhṛgunandana |
tasmācchreyo vidhāsyāmi tavaivaṃ kuru māciram

इत्युक्तस्तु तथाऽकार्षीदुदङ्कश्चित्रभानुना ।
ताम्रार्चिः प्रीतिमांश्चापि प्रजज्वाल दिधक्षया

ityuktastu tathā'kārṣīdudaṅkaścitrabhānunā |
tāmrārciḥ prītimāṃścāpi prajajvāla didhakṣayā

ततोऽस्य रोमकूपेभ्यो ध्मायमानस्य भारत ।
घनः प्रादुरभूद्धूमो नागलोकभयावहः

tato'sya romakūpebhyo dhmāyamānasya bhārata |
ghanaḥ prādurabhūddhūmo nāgalokabhayāvahaḥ

तेन धूमेन महता वर्धमानेन भारत ।
नागलोके महाराज न प्राज्ञायत किञ्चन

tena dhūmena mahatā vardhamānena bhārata |
nāgaloke mahārāja na prājñāyata kiñcana

हाहाकृतमभूत्सर्वमैरावतिनिवेशनम् ।
वासुकिप्रमुखानां च नागानां जनमेजय

hāhākṛtamabhūtsarvamairāvatiniveśanam |
vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya

न प्राकाशन्त वेश्मानि धूमरुद्धानि भारत ।
नीहारसंवृतानीव वनानि गिरयस्तथा

na prākāśanta veśmāni dhūmaruddhāni bhārata |
nīhārasaṃvṛtānīva vanāni girayastathā

ते धूमरक्तनयना वह्नितेजोभितापिताः ।
आजग्मुर्निश्चयं ज्ञातुं भार्गवस्य महात्मनः

te dhūmaraktanayanā vahnitejobhitāpitāḥ |
ājagmurniścayaṃ jñātuṃ bhārgavasya mahātmanaḥ

श्रुत्वा च निश्चयं तस्य महर्षेरतितेजसः ।
सम्भ्रान्तनयनाः सर्वे पूजां चक्रुर्यथाविधि

śrutvā ca niścayaṃ tasya maharṣeratitejasaḥ |
sambhrāntanayanāḥ sarve pūjāṃ cakruryathāvidhi

सर्वे प्राञ्जलयो नागा वृद्धबालपुरोगमाः ।
शिरोभिः प्रणिपत्योचुः प्रसीद भगवन्निति

sarve prāñjalayo nāgā vṛddhabālapurogamāḥ |
śirobhiḥ praṇipatyocuḥ prasīda bhagavanniti

प्रसाद्य ब्राह्मणं ते तु पाद्यमर्घ्यं निवेद्य च ।
प्रायच्छन्कुण्डले दिव्ये पन्नगाः परमार्चिते

prasādya brāhmaṇaṃ te tu pādyamarghyaṃ nivedya ca |
prāyacchankuṇḍale divye pannagāḥ paramārcite

ततः स पूजितो नागैस्तदोदङ्कः प्रतापवान् ।
अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा जगाम गुरुसद्म तत्

tataḥ sa pūjito nāgaistadodaṅkaḥ pratāpavān |
agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jagāma gurusadma tat

स गत्वा त्वरितो राजन्गौतमस्य निवेशनम् ।
प्रायच्छत्कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्यास्तदाऽनघ

sa gatvā tvarito rājangautamasya niveśanam |
prāyacchatkuṇḍale divye gurupatnyāstadā'nagha

वासुकिप्रमुकानां च नागानां जनमेजय ।
सर्वं शशंस गुरेव यथावद्द्विजसत्तमः

vāsukipramukānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya |
sarvaṃ śaśaṃsa gureva yathāvaddvijasattamaḥ

एवं महात्मना तेन त्रींलोकाञ्जनमेजय ।
परिक्रम्याहृते दिव्ये ततस्ते मणिकुण्डले

evaṃ mahātmanā tena trīṃlokāñjanamejaya |
parikramyāhṛte divye tataste maṇikuṇḍale

एवंप्रभावः स मुनिरुदङ्को भरतर्षभ ।
परेण तपसा युक्तो यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।

evaṃprabhāvaḥ sa munirudaṅko bharatarṣabha |
pareṇa tapasā yukto yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |