अध्याय 57: उत्तंक सौदास से मणिकुण्डल माँगते हैं

स तं दृष्ट्वा तथाभूतं राजानं घोरदर्शनम् ।
दीर्घश्मश्रुधरं नॄणां शोणितेन समुक्षितम्

sa taṃ dṛṣṭvā tathābhūtaṃ rājānaṃ ghoradarśanam |
dīrghaśmaśrudharaṃ nṝṇāṃ śoṇitena samukṣitam

चकार न व्यथां विप्रो राजा त्वेनमथाब्रवीत् ।
प्रत्युत्थाय महातेजा भयकर्ता यमोपमः

cakāra na vyathāṃ vipro rājā tvenamathābravīt |
pratyutthāya mahātejā bhayakartā yamopamaḥ

दिष्ट्या त्वमसि कल्याण षष्ठे काले ममान्तिकम् ।
भक्ष्यं मृगयमाणस्य सम्प्राप्तो द्विजसत्तम

diṣṭyā tvamasi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikam |
bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya samprāpto dvijasattama

राजन्गुर्वर्थिनं विद्धि चरन्तं मामिहागतम् ।
न च गुर्वर्थमुद्युक्तं हिंस्यमाहुर्मनीषिणः

rājangurvarthinaṃ viddhi carantaṃ māmihāgatam |
na ca gurvarthamudyuktaṃ hiṃsyamāhurmanīṣiṇaḥ

षष्ठे काले ममाहारो विहितो द्विजसत्तम ।
न शक्यस्त्वं समुत्स्रष्टुं क्षुधितेन मयाऽद्य वै

ṣaṣṭhe kāle mamāhāro vihito dvijasattama |
na śakyastvaṃ samutsraṣṭuṃ kṣudhitena mayā'dya vai

एवमस्तु महाराजि समयः क्रियतां तु मे ।
गुर्वर्थमभिनिर्वर्त्य पुनरेष्यामि ते वशम्

evamastu mahārāji samayaḥ kriyatāṃ tu me |
gurvarthamabhinirvartya punareṣyāmi te vaśam

संश्रुतश्च मया योऽर्थो गुरवे राजसत्तम ।
त्वदधीनः स राजेन्द्र तं त्वां भिक्षे नरेश्वर

saṃśrutaśca mayā yo'rtho gurave rājasattama |
tvadadhīnaḥ sa rājendra taṃ tvāṃ bhikṣe nareśvara

ददासि विप्रमुख्येभ्यस्त्वं हि रत्नानि नित्यदा ।
दाता च त्वं नरव्याघ्र पात्रभूतः क्षिताविह ।
पात्रं प्रतिग्रहे चापि विद्धि मां नृपसत्तम

dadāsi vipramukhyebhyastvaṃ hi ratnāni nityadā |
dātā ca tvaṃ naravyāghra pātrabhūtaḥ kṣitāviha |
pātraṃ pratigrahe cāpi viddhi māṃ nṛpasattama

उपाहृत्य गुरोरर्थं त्वदायत्तमरिंदम ।
समयेनेह राजेन्द्र पुनरेष्यामि ते वशम्

upāhṛtya gurorarthaṃ tvadāyattamariṃdama |
samayeneha rājendra punareṣyāmi te vaśam

सत्यं ते प्रतिजानामि नात्र मिथ्या कथञ्चन ।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा

satyaṃ te pratijānāmi nātra mithyā kathañcana |
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣvapi kuto'nyathā

यदि मत्तस्तवायत्तो गुर्वर्थः कृत एव सः ।
यदि चास्ति प्रतिग्राह्यं साम्प्रतं तद्वदस्व मे

yadi mattastavāyatto gurvarthaḥ kṛta eva saḥ |
yadi cāsti pratigrāhyaṃ sāmprataṃ tadvadasva me

प्रतिग्राह्यो मतो मे त्वं सदैव पुरुषर्षभ ।
सोहं त्वामनुसम्प्राप्तो भिक्षितुं मणिकुण्डले

pratigrāhyo mato me tvaṃ sadaiva puruṣarṣabha |
sohaṃ tvāmanusamprāpto bhikṣituṃ maṇikuṇḍale

पत्न्यास्ते मम विप्रर्षे उचिते मणिकुण्डले ।
वरयार्थं त्वमन्यं वै तं ते दास्यामि सुव्रत

patnyāste mama viprarṣe ucite maṇikuṇḍale |
varayārthaṃ tvamanyaṃ vai taṃ te dāsyāmi suvrata

अलं ते व्यपदेशेन प्रमाणं यदि ते वयम् ।
प्रयच्छ कुण्डले मह्यं सत्यवाग्भव पार्थिव

alaṃ te vyapadeśena pramāṇaṃ yadi te vayam |
prayaccha kuṇḍale mahyaṃ satyavāgbhava pārthiva

इत्युक्तस्त्वब्रवीद्राजा तमुदङ्कं पुनर्वचः ।
गच्छ मद्वचनाद्देवीं ब्रूहि देहीति सत्तम

ityuktastvabravīdrājā tamudaṅkaṃ punarvacaḥ |
gaccha madvacanāddevīṃ brūhi dehīti sattama

सैवमुक्ता त्वया नूनं मद्वाक्येन शुचिव्रता ।
प्रदास्यति द्विजश्रेष्ठ कुण्डले ते न संशयः

saivamuktā tvayā nūnaṃ madvākyena śucivratā |
pradāsyati dvijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṃśayaḥ

क्व पत्नी भवतः शक्या मया द्रष्टुं नरेश्वर ।
स्वयं वाऽपि भवान्पत्नीं किमर्थं नोपसर्पति

kva patnī bhavataḥ śakyā mayā draṣṭuṃ nareśvara |
svayaṃ vā'pi bhavānpatnīṃ kimarthaṃ nopasarpati

तां द्रक्ष्यति भवानद्य कास्मिंश्चिद्वननिर्झरे ।
षष्ठे काले न हि मया सा शक्या द्रष्टुमद्य वै

tāṃ drakṣyati bhavānadya kāsmiṃścidvananirjhare |
ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā draṣṭumadya vai

उदङ्कस्तु तथोक्तः स जगाम भरतर्षभ ।
मदयन्तीं च दृष्ट्वा स ज्ञापयत्स्वप्रयोजनम्

udaṅkastu tathoktaḥ sa jagāma bharatarṣabha |
madayantīṃ ca dṛṣṭvā sa jñāpayatsvaprayojanam

सौदासवचनं श्रुत्वा ततः सा पृथुलोचना ।
प्रत्युवाच महावुद्धिमुदङ्कं जनमेजय

saudāsavacanaṃ śrutvā tataḥ sā pṛthulocanā |
pratyuvāca mahāvuddhimudaṅkaṃ janamejaya

एवमेतन्महाब्रह्मन्नानृतं वदसेऽनघ ।
अभिज्ञानं तु किञ्चित्त्वं समानयितुमर्हसि

evametanmahābrahmannānṛtaṃ vadase'nagha |
abhijñānaṃ tu kiñcittvaṃ samānayitumarhasi

इमे हि दिव्ये मणिकुण्डले मे
देवाश्च यक्षाश्च महर्षयश्च ।
तैस्तैरुपायैरपहर्तुकामा-
श्छिद्रेषु नित्यं परितर्कयन्ति

ime hi divye maṇikuṇḍale me
devāśca yakṣāśca maharṣayaśca |
taistairupāyairapahartukāmā-
śchidreṣu nityaṃ paritarkayanti

निक्षिप्तमेतद्भुवि पन्नगास्तु
रत्नं समासाद्य परामृशेयुः ।
यक्षास्तथोच्छिष्टधृतं सुराश्च
निद्रावशाद्वा परिधर्षयेयुः

nikṣiptametadbhuvi pannagāstu
ratnaṃ samāsādya parāmṛśeyuḥ |
yakṣāstathocchiṣṭadhṛtaṃ surāśca
nidrāvaśādvā paridharṣayeyuḥ

छिद्रेष्वेतेष्विमे नित्यं ह्रियते द्विजसत्तम ।
देवराक्षसनागानामप्रमत्तेनि धार्यते

chidreṣveteṣvime nityaṃ hriyate dvijasattama |
devarākṣasanāgānāmapramatteni dhāryate

एते दिवापि भासेते रात्रौ च द्विजसत्तम ।
नक्तं नक्षत्रताराणां प्रभामाक्षिप्य वर्ततः

ete divāpi bhāsete rātrau ca dvijasattama |
naktaṃ nakṣatratārāṇāṃ prabhāmākṣipya vartataḥ

एते ह्यामुच्य भगन्क्षुत्पिपासाभयं कुतः ।
विषाग्निश्वापदेभ्यश्च भयं जातु न विद्यते

ete hyāmucya bhagankṣutpipāsābhayaṃ kutaḥ |
viṣāgniśvāpadebhyaśca bhayaṃ jātu na vidyate

ह्रस्वेन चैते आमुक्ते भवतो ह्रस्वके तदा ।
अनुरूपेण चामुक्ते जायेते तत्प्रमाणके

hrasvena caite āmukte bhavato hrasvake tadā |
anurūpeṇa cāmukte jāyete tatpramāṇake

एवंविधे ममैते वै कुण्डले परमार्चिते ।
त्रिषु लोकेषु विज्ञाते तदभिज्ञानमानय

evaṃvidhe mamaite vai kuṇḍale paramārcite |
triṣu lokeṣu vijñāte tadabhijñānamānaya