अध्याय 56: उत्तंक की गुरुसेवा और मणिकुण्डल का संकल्प

उदङ्कः केन तपसा संयुक्तो वै महामनाः ।
यः शापं दातुकामोऽभूद्विष्णवे प्रभविष्ववे

udaṅkaḥ kena tapasā saṃyukto vai mahāmanāḥ |
yaḥ śāpaṃ dātukāmo'bhūdviṣṇave prabhaviṣvave

उदङ्को महता युक्तस्तपसा जनमेजय ।
गुरभक्तः स तेजस्वी नान्यत्किञ्चिदपूजयत्

udaṅko mahatā yuktastapasā janamejaya |
gurabhaktaḥ sa tejasvī nānyatkiñcidapūjayat

सर्वेषामृषिपुत्राणामेष आसीन्मनोरथः ।
औदङ्कीं गुरुवृत्तिं वै प्राप्नुयामेति भारत

sarveṣāmṛṣiputrāṇāmeṣa āsīnmanorathaḥ |
audaṅkīṃ guruvṛttiṃ vai prāpnuyāmeti bhārata

गौतमस्य तु शिष्याणां बहूनां जनमेजय ।
उदङ्केऽभ्यधिका प्रीतिः स्नेहश्चैवाभवत्तदा

gautamasya tu śiṣyāṇāṃ bahūnāṃ janamejaya |
udaṅke'bhyadhikā prītiḥ snehaścaivābhavattadā

स तस्य दमशौचाभ्यां विक्रान्तेन च कर्मणा ।
सम्यक्चैवोपचारेण गौतमः प्रीतिमानभूत्

sa tasya damaśaucābhyāṃ vikrāntena ca karmaṇā |
samyakcaivopacāreṇa gautamaḥ prītimānabhūt

अथ शिष्यसहस्राणि समनुज्ञाय गौतमः ।
उदङ्कं परया प्रीत्या नाभ्यनुज्ञातुमैच्छत

atha śiṣyasahasrāṇi samanujñāya gautamaḥ |
udaṅkaṃ parayā prītyā nābhyanujñātumaicchata

तं क्रमेण जरा तात प्रतिपेदे महामुनिम् ।
न चान्वबुध्यत तदा स मुनिर्गुरुवत्सलः

taṃ krameṇa jarā tāta pratipede mahāmunim |
na cānvabudhyata tadā sa munirguruvatsalaḥ

ततः कदाचिद्राजेन्द्र काष्ठान्यानयितुं ययौ ।
उदङ्कः काष्ठभारं च महान्तं समुपानयत्

tataḥ kadācidrājendra kāṣṭhānyānayituṃ yayau |
udaṅkaḥ kāṣṭhabhāraṃ ca mahāntaṃ samupānayat

स तद्भाराभिभूतात्मा काष्ठभारमरिंदम ।
निचिक्षेप क्षितौ राजन्परिश्रान्तो बुभुक्षितः

sa tadbhārābhibhūtātmā kāṣṭhabhāramariṃdama |
nicikṣepa kṣitau rājanpariśrānto bubhukṣitaḥ

तस्य काष्ठे विलग्नाऽभूज्जटा रूप्यसमप्रभा ।
ततः काष्ठैः सह तदा पपात धरणीतलम्

tasya kāṣṭhe vilagnā'bhūjjaṭā rūpyasamaprabhā |
tataḥ kāṣṭhaiḥ saha tadā papāta dharaṇītalam

ततः स भारनिष्पिष्टः क्षुधाविष्टश्च भारत ।
दृष्ट्वा तां वयसोऽवस्थां रुरोदार्तस्वरं तदा

tataḥ sa bhāraniṣpiṣṭaḥ kṣudhāviṣṭaśca bhārata |
dṛṣṭvā tāṃ vayaso'vasthāṃ rurodārtasvaraṃ tadā

ततो गुरुसुता तस्य पद्मपत्रनिभानना ।
जग्राहाश्रूणि सुश्रोणी करेण पृथुलोचना ।
पितुर्नियोगाद्भावज्ञा शिरसाऽवनता तदा

tato gurusutā tasya padmapatranibhānanā |
jagrāhāśrūṇi suśroṇī kareṇa pṛthulocanā |
piturniyogādbhāvajñā śirasā'vanatā tadā

तस्या निपेततुर्दग्धौ करौ तैरश्रुबिन्दुभिः ।
न हि तानश्रुपातांस्तु शक्ता धारयितुं मही ।
गौतमस्त्वब्रवीद्विप्रमुदङ्कं प्रीतमानसः

tasyā nipetaturdagdhau karau tairaśrubindubhiḥ |
na hi tānaśrupātāṃstu śaktā dhārayituṃ mahī |
gautamastvabravīdvipramudaṅkaṃ prītamānasaḥ

कस्मात्तात तवाद्येह शोकोत्तरमिदं मनः ।
स स्वैरं ब्रूहि विप्रर्षे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

kasmāttāta tavādyeha śokottaramidaṃ manaḥ |
sa svairaṃ brūhi viprarṣe śrotumicchāmi tattvataḥ

भवद्गतेन मनसा भवत्प्रियचिकीर्षया ।
भवद्भक्तिगतेनेह भवद्भावानुगेन च

bhavadgatena manasā bhavatpriyacikīrṣayā |
bhavadbhaktigateneha bhavadbhāvānugena ca

जरेयं नाघबुद्धा मे नाभिज्ञातं सुखं च मे ।
शतवर्षोषितं मां हि न त्वमन्यनुजानिथाः

jareyaṃ nāghabuddhā me nābhijñātaṃ sukhaṃ ca me |
śatavarṣoṣitaṃ māṃ hi na tvamanyanujānithāḥ

भवता त्वभ्यनुज्ञाताः शिष्याः प्रत्यवरा मम ।
उपपन्ना द्विजश्रेष्ठ शतशोऽथ सहस्रशः

bhavatā tvabhyanujñātāḥ śiṣyāḥ pratyavarā mama |
upapannā dvijaśreṣṭha śataśo'tha sahasraśaḥ

त्वत्प्रीतियुक्तेन मया गुरुशुश्रूषया तव ।
व्यतिक्रामन्महाकालो नावबुद्धो द्विजर्षभ

tvatprītiyuktena mayā guruśuśrūṣayā tava |
vyatikrāmanmahākālo nāvabuddho dvijarṣabha

किं त्वद्य यदि ते श्रद्धा गमनं प्रति भार्गव ।
अनुज्ञां प्रतिगृह्य त्वं स्वगृहान्गच्छ माचिरम्

kiṃ tvadya yadi te śraddhā gamanaṃ prati bhārgava |
anujñāṃ pratigṛhya tvaṃ svagṛhāngaccha māciram

गुर्वर्तं कं प्रयच्छामि ब्रूहि त्वं द्विजसत्तम ।
तमुपाहृत्य गच्छेयमनुज्ञातस्त्वया विभो

gurvartaṃ kaṃ prayacchāmi brūhi tvaṃ dvijasattama |
tamupāhṛtya gaccheyamanujñātastvayā vibho

दक्षिणापरितोषो वै गुरूणां सद्भिरुच्यते ।
तवि ह्याचरतो धर्मं तुष्टोऽहं वै न संशयः ।
इत्थं च परितुष्टं मां विजानीहि भृगूद्वह

dakṣiṇāparitoṣo vai gurūṇāṃ sadbhirucyate |
tavi hyācarato dharmaṃ tuṣṭo'haṃ vai na saṃśayaḥ |
itthaṃ ca parituṣṭaṃ māṃ vijānīhi bhṛgūdvaha

युवा षोडशवर्षो हि यद्यद्य भविता भवान् ।
ददानि पत्नीं कन्यां च स्वां ते दुहितरं द्विज ।
एतामृतेऽङ्गना नान्या त्वत्तेजोऽर्हति सेवितुम्

yuvā ṣoḍaśavarṣo hi yadyadya bhavitā bhavān |
dadāni patnīṃ kanyāṃ ca svāṃ te duhitaraṃ dvija |
etāmṛte'ṅganā nānyā tvattejo'rhati sevitum

ततस्तां प्रतिजग्राह युवा भूत्वा यशस्विनीम् ।
गुरुणा चाभ्यनुज्ञातो गुरुपत्नीमथाब्रवीत्

tatastāṃ pratijagrāha yuvā bhūtvā yaśasvinīm |
guruṇā cābhyanujñāto gurupatnīmathābravīt

किं भवत्यै प्रयच्छामि गुर्वर्थं विनियुङ्क्ष माम् ।
प्रियं हितं च काङ्क्षामि प्राणैरपि धनैरपि

kiṃ bhavatyai prayacchāmi gurvarthaṃ viniyuṅkṣa mām |
priyaṃ hitaṃ ca kāṅkṣāmi prāṇairapi dhanairapi

यद्दुर्लभं हि लोकेऽस्मिन्रत्नमत्यद्भुतं महत् ।
तदानयेयं तपसा न हि मेऽत्रास्ति संशयः

yaddurlabhaṃ hi loke'sminratnamatyadbhutaṃ mahat |
tadānayeyaṃ tapasā na hi me'trāsti saṃśayaḥ

अहल्योवाच ।
परितुष्टाऽस्मि ते विप्र नित्यं भक्त्या तवानघ ।
पर्याप्तमेतद्भद्रं ते गच्छ तात यथेप्सितम्

ahalyovāca |
parituṣṭā'smi te vipra nityaṃ bhaktyā tavānagha |
paryāptametadbhadraṃ te gaccha tāta yathepsitam

उदङ्कस्तु महाराज पुनरेवाब्रवीद्वचः ।
आज्ञापयस्व मां मातः कर्तव्यं च तव प्रियम्

udaṅkastu mahārāja punarevābravīdvacaḥ |
ājñāpayasva māṃ mātaḥ kartavyaṃ ca tava priyam

अहल्योवाच ।
सौदासपत्न्या विधृते दिव्ये ये मणिकुण्डले ।
ते समानय भद्रं ते गुर्वर्थः सुकृतो भवेत्

ahalyovāca |
saudāsapatnyā vidhṛte divye ye maṇikuṇḍale |
te samānaya bhadraṃ te gurvarthaḥ sukṛto bhavet

स तथेति प्रतिश्रुत्य जगाम जनमेजय ।
गुरुपत्नीप्रियार्थं वै ते समानयितुं तदा

sa tatheti pratiśrutya jagāma janamejaya |
gurupatnīpriyārthaṃ vai te samānayituṃ tadā

स जगाम ततः शीघ्रमुदङ्को ब्राह्मणर्षभः ।
सौदासं पुरुषादं वै भिक्षितुं मणिकुण्डले

sa jagāma tataḥ śīghramudaṅko brāhmaṇarṣabhaḥ |
saudāsaṃ puruṣādaṃ vai bhikṣituṃ maṇikuṇḍale

गौतमस्त्वब्रवीत्पत्नीमुदङ्को नात्र दृश्यते ।
इति पृष्टा तमाचष्ट कुण्डलार्थे गतं च सा

gautamastvabravītpatnīmudaṅko nātra dṛśyate |
iti pṛṣṭā tamācaṣṭa kuṇḍalārthe gataṃ ca sā

ततः प्रोवाच पत्नीं स न ते सम्यगिदं कृतम् ।
शप्तः स पार्थिवो नूनं ब्राह्मणं तं वधिष्यति

tataḥ provāca patnīṃ sa na te samyagidaṃ kṛtam |
śaptaḥ sa pārthivo nūnaṃ brāhmaṇaṃ taṃ vadhiṣyati

अहल्योवाच ।
अजानन्त्या नियुक्तः स भगवन्ब्राह्मणो मया ।
भवत्प्रसादान्न भयं किञ्चित्तस्य भविष्यति

ahalyovāca |
ajānantyā niyuktaḥ sa bhagavanbrāhmaṇo mayā |
bhavatprasādānna bhayaṃ kiñcittasya bhaviṣyati

इत्युक्तः प्राह तां पत्नीमेवमस्त्विति गौतमः ।
उदङ्कोऽपि वने शून्ये राजानं तं ददर्श ह

ityuktaḥ prāha tāṃ patnīmevamastviti gautamaḥ |
udaṅko'pi vane śūnye rājānaṃ taṃ dadarśa ha