अध्याय 55: उत्तंक का विश्वरूप दर्शन और मरु का जल

अभिजानामि जगतः कर्तारं त्वां जनार्दन ।
नूनं भवत्प्रसादोऽयमिति मे नास्ति संशयः

abhijānāmi jagataḥ kartāraṃ tvāṃ janārdana |
nūnaṃ bhavatprasādo'yamiti me nāsti saṃśayaḥ

चित्तं च सुप्रसन्नं मे त्वद्भावगतमच्युत ।
विनिवृत्तश्च मे कोप इति विद्धि परंतप

cittaṃ ca suprasannaṃ me tvadbhāvagatamacyuta |
vinivṛttaśca me kopa iti viddhi paraṃtapa

यदि त्वनुग्रहं कञ्चित्त्वत्तोऽर्हामि जनार्दन ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपं वैष्णवं तन्निदर्शय

yadi tvanugrahaṃ kañcittvatto'rhāmi janārdana |
draṣṭumicchāmi te rūpaṃ vaiṣṇavaṃ tannidarśaya

ततः स तस्मै प्रीतात्मा दर्शयामास तद्वपुः ।
शाश्वतं वैष्णवं धीमान्ददृशे यद्धनंजयः

tataḥ sa tasmai prītātmā darśayāmāsa tadvapuḥ |
śāśvataṃ vaiṣṇavaṃ dhīmāndadṛśe yaddhanaṃjayaḥ

स ददर्श महात्मानं विश्वरूपं महाभुजम् ।
सहस्रसूर्यप्रतिमं दीप्तिमत्पावकोपमम् ।
सर्वमाकाशमावृत्य तिष्ठन्तं सर्वतोमुखम्

sa dadarśa mahātmānaṃ viśvarūpaṃ mahābhujam |
sahasrasūryapratimaṃ dīptimatpāvakopamam |
sarvamākāśamāvṛtya tiṣṭhantaṃ sarvatomukham

तद्दृष्ट्वा परमं रूपं विष्णोर्वैष्णवमद्भुतम् ।
विस्मयं च ययौ विप्रस्तं दृष्ट्वा परमेश्वरम्

taddṛṣṭvā paramaṃ rūpaṃ viṣṇorvaiṣṇavamadbhutam |
vismayaṃ ca yayau viprastaṃ dṛṣṭvā parameśvaram

नमोनमस्ते सर्वात्मन्नारायण परात्मक ।
परमात्मन्पद्मनाभ पुण्डरीकाक्ष माधव

namonamaste sarvātmannārāyaṇa parātmaka |
paramātmanpadmanābha puṇḍarīkākṣa mādhava

हिरण्यगर्भरूपाय संसारोत्तारणाय च ।
पुरुषाय पुराणाय शान्तश्यामाय ते नमः

hiraṇyagarbharūpāya saṃsārottāraṇāya ca |
puruṣāya purāṇāya śāntaśyāmāya te namaḥ

अविद्यातिमिरादित्यं भवव्याधिमहौषधिम् ।
संसारार्णवसारं त्वां प्रणमामि गतिर्भव

avidyātimirādityaṃ bhavavyādhimahauṣadhim |
saṃsārārṇavasāraṃ tvāṃ praṇamāmi gatirbhava

सर्ववेदैकवेद्याय सर्ववेदमयाय च ।
वासुदेवाय नित्याय नमो भक्तप्रियाय ते

sarvavedaikavedyāya sarvavedamayāya ca |
vāsudevāya nityāya namo bhaktapriyāya te

दयया दुःखमोहान्मां सुमुद्धर्तुमिहार्हसि ।
कर्मभिर्बहुभिः पापैर्बद्धं पाहि जनार्दन

dayayā duḥkhamohānmāṃ sumuddhartumihārhasi |
karmabhirbahubhiḥ pāpairbaddhaṃ pāhi janārdana

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वकसम्भव ।
पद्म्यां ते पृथिवी व्याप्ता शिरसा चावृतं नभः

viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvakasambhava |
padmyāṃ te pṛthivī vyāptā śirasā cāvṛtaṃ nabhaḥ

द्यावापृथिव्योर्यन्मध्यं जठरेण तवावृतम् ।
भुजाभ्यामावृताश्चाशास्त्वमिदं सर्वमच्युत

dyāvāpṛthivyoryanmadhyaṃ jaṭhareṇa tavāvṛtam |
bhujābhyāmāvṛtāścāśāstvamidaṃ sarvamacyuta

संहरस्व पुनर्देव रूपमक्षय्यमुत्तमम् ।
पुनस्त्वां स्वेन रूपेण द्रष्टुमिच्छामि शाश्वतम्

saṃharasva punardeva rūpamakṣayyamuttamam |
punastvāṃ svena rūpeṇa draṣṭumicchāmi śāśvatam

तमुवाच प्रसन्नात्मा गोविन्दो जनमेजय ।
वरं वृणीष्वेति तदा तमुदङ्कोऽब्रवीदिदम् ।

tamuvāca prasannātmā govindo janamejaya |
varaṃ vṛṇīṣveti tadā tamudaṅko'bravīdidam |

पर्याप्त एष एवाद्य वरस्त्वत्तो महाद्युते ।
यत्ते रूपमिदं कृष्ण पश्यामि प्रभवाप्ययम्

paryāpta eṣa evādya varastvatto mahādyute |
yatte rūpamidaṃ kṛṣṇa paśyāmi prabhavāpyayam

तमब्रकवीत्पुनः कृष्णो मा त्वमत्र विचारय ।
0

tamabrakavītpunaḥ kṛṣṇo mā tvamatra vicāraya |
0

अवश्यं करणीयं च यद्येतन्मन्यसे विभो ।
तोयमिच्छामि यत्रेष्टं मरुष्वेतद्धि दुर्लभम्

avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca yadyetanmanyase vibho |
toyamicchāmi yatreṣṭaṃ maruṣvetaddhi durlabham

ततः संहृत्य तत्तेजः प्रोवाचोदङ्कमीश्वरः ।
एष्टव्ये सति चिन्त्योऽहमित्युक्त्वा द्वारकां ययौ

tataḥ saṃhṛtya tattejaḥ provācodaṅkamīśvaraḥ |
eṣṭavye sati cintyo'hamityuktvā dvārakāṃ yayau

ततः कदाचिद्भगवानुदङ्कस्तोयकाङ्क्षया ।
तृषितः परिचक्राम मरौ सस्मार चाच्युतम्

tataḥ kadācidbhagavānudaṅkastoyakāṅkṣayā |
tṛṣitaḥ paricakrāma marau sasmāra cācyutam

ततो दिग्वाससं धीमान्मातङ्गं मलपङ्किनम् ।
अपश्यत मरौ तस्मिञ्श्वयूथपरिवारितम्

tato digvāsasaṃ dhīmānmātaṅgaṃ malapaṅkinam |
apaśyata marau tasmiñśvayūthaparivāritam

भीषणं बद्धनिस्त्रिंशं बाणकार्मुकधारिणम् ।
तस्याधःस्रोतसोऽपश्यद्वारि भूरि द्विजोत्तमः

bhīṣaṇaṃ baddhanistriṃśaṃ bāṇakārmukadhāriṇam |
tasyādhaḥsrotaso'paśyadvāri bhūri dvijottamaḥ

स्मरन्नेव च तं प्राह मातङ्गः प्रहसन्निव ।
एह्युदङ्क प्रतीच्छस्व मत्तो वारि भृगूद्वह ।
कृपा हि मे सुमहती त्वां दृष्ट्वा तृट्समाश्रितम्

smaranneva ca taṃ prāha mātaṅgaḥ prahasanniva |
ehyudaṅka pratīcchasva matto vāri bhṛgūdvaha |
kṛpā hi me sumahatī tvāṃ dṛṣṭvā tṛṭsamāśritam

इत्युक्तस्तेन स मुनिस्तत्तोयं नाभ्यनन्दन ।
चिक्षेप च स तं धीमान्वाग्भिरुग्राभिरच्युतम् ।

ityuktastena sa munistattoyaṃ nābhyanandana |
cikṣepa ca sa taṃ dhīmānvāgbhirugrābhiracyutam |

पुनःपुनश्च मातङ्ग पिबस्वेति तमब्रवीत् ।
न चापिबत्स सक्रोधः क्षुभितेनान्तरात्मना

punaḥpunaśca mātaṅga pibasveti tamabravīt |
na cāpibatsa sakrodhaḥ kṣubhitenāntarātmanā

स तथा निश्चयात्तेन प्रत्याख्यातो महात्मना ।
श्वभिः सह महाराज तत्रैवान्तरधीयत

sa tathā niścayāttena pratyākhyāto mahātmanā |
śvabhiḥ saha mahārāja tatraivāntaradhīyata

उदङ्कस्तं तथा दृष्ट्वा ततो व्रीडितमानसः ।
मेने प्रलब्धमात्मानं कृष्णेनामित्रघातिना

udaṅkastaṃ tathā dṛṣṭvā tato vrīḍitamānasaḥ |
mene pralabdhamātmānaṃ kṛṣṇenāmitraghātinā

अथ तेनैव मार्गेण शङ्कचक्रगदाधरः ।
आजगाम महाबाहुरुदङ्कश्चैनमब्रवीत्

atha tenaiva mārgeṇa śaṅkacakragadādharaḥ |
ājagāma mahābāhurudaṅkaścainamabravīt

न युक्तं तादृशं दातुं त्वया पुरुषसत्तम ।
सलिलं विप्रमुख्येभ्यो मातङ्गस्रोतसा विभो

na yuktaṃ tādṛśaṃ dātuṃ tvayā puruṣasattama |
salilaṃ vipramukhyebhyo mātaṅgasrotasā vibho

इत्युक्तवचनं तं तु महाबुद्धिर्जनार्दनः ।
उदङ्कं श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयन्निदमब्रवीत्

ityuktavacanaṃ taṃ tu mahābuddhirjanārdanaḥ |
udaṅkaṃ ślakṣṇayā vācā sāntvayannidamabravīt

यादृशेनेह रूपेण योग्यं दातुं धृतेन वै ।
तादृशं खलु ते दत्तं यच्च त्वं नावबुध्यथाः

yādṛśeneha rūpeṇa yogyaṃ dātuṃ dhṛtena vai |
tādṛśaṃ khalu te dattaṃ yacca tvaṃ nāvabudhyathāḥ

मया त्वदर्थमुक्तो वै वज्रपाणिः पुरंदरः ।
उदङ्कायामृतं देहि तोयरूपमिति प्रभुः

mayā tvadarthamukto vai vajrapāṇiḥ puraṃdaraḥ |
udaṅkāyāmṛtaṃ dehi toyarūpamiti prabhuḥ

स मामुवाच देवेन्द्र न मर्त्योऽमर्त्यतां व्रजेत् ।
अन्यमस्मै वरं देहीत्यसकृद्भृगुनन्दन

sa māmuvāca devendra na martyo'martyatāṃ vrajet |
anyamasmai varaṃ dehītyasakṛdbhṛgunandana

अमृतं देयमित्येव मयोक्तः स शचीपतिः ।
स मां प्रसाद्य देवेन्द्रः पुनरेवेदमब्रवीत्

amṛtaṃ deyamityeva mayoktaḥ sa śacīpatiḥ |
sa māṃ prasādya devendraḥ punarevedamabravīt

यदि देयमवश्यं वै मातङ्गोऽहं महामते ।
भूत्वाऽमृतं प्रदास्यामि भार्गवाय महात्मने

yadi deyamavaśyaṃ vai mātaṅgo'haṃ mahāmate |
bhūtvā'mṛtaṃ pradāsyāmi bhārgavāya mahātmane

यद्येवं प्रतिगृह्णाति भार्गवोऽमृतमद्य वै ।
प्रदातुमेष गच्छामि भार्गवस्यामृतं विभो ।
प्रत्याख्यातस्त्वहं तेन दास्यामि न कथञ्चन

yadyevaṃ pratigṛhṇāti bhārgavo'mṛtamadya vai |
pradātumeṣa gacchāmi bhārgavasyāmṛtaṃ vibho |
pratyākhyātastvahaṃ tena dāsyāmi na kathañcana

स तथा समयं कृत्वा तेन रूपेण वासवः ।
उपस्थितस्त्वया चापि प्रत्याख्यातोऽमृतं ददत् ।
चाण्डालरूपी भगवान्सुमहांस्ते व्यतिक्रमः

sa tathā samayaṃ kṛtvā tena rūpeṇa vāsavaḥ |
upasthitastvayā cāpi pratyākhyāto'mṛtaṃ dadat |
cāṇḍālarūpī bhagavānsumahāṃste vyatikramaḥ

यत्तु शक्यं मया कर्तुं भूय एव तवेप्सितम् ।
तोयेप्सां तव दुर्धर्षां करिष्ये सफलामहम्

yattu śakyaṃ mayā kartuṃ bhūya eva tavepsitam |
toyepsāṃ tava durdharṣāṃ kariṣye saphalāmaham

येष्वहःसु च ते ब्रह्मन्सलिलेप्सा भविष्यति ।
तदा मरौ भविष्यन्ति जलपूर्णाः पयोधराः

yeṣvahaḥsu ca te brahmansalilepsā bhaviṣyati |
tadā marau bhaviṣyanti jalapūrṇāḥ payodharāḥ

रसवच्च प्रदास्यन्ति तोयं ते भृगुनन्दन ।
उदङ्गमेघा इत्युक्ताः ख्यातिं यास्यन्ति चापि ते

rasavacca pradāsyanti toyaṃ te bhṛgunandana |
udaṅgameghā ityuktāḥ khyātiṃ yāsyanti cāpi te

इत्युक्तः प्रीतिमान्विप्रः कृष्णेन स बभूव ह ।
अद्याप्युदङ्कमेघाश्च मरौ वर्षन्ति भारत

ityuktaḥ prītimānvipraḥ kṛṣṇena sa babhūva ha |
adyāpyudaṅkameghāśca marau varṣanti bhārata