अध्याय 54: श्रीकृष्ण स्वयं को सबका मूल बताते हैं

ब्रूहि केशव तत्त्वेन त्वमध्यात्ममनिन्दितम् ।
श्रुत्वा श्रेयोऽभिधास्यामि शापं वा ते जनार्दन

brūhi keśava tattvena tvamadhyātmamaninditam |
śrutvā śreyo'bhidhāsyāmi śāpaṃ vā te janārdana

तमो रजश्च सत्वं च विद्धि भावान्मदाश्रयान् ।
स्थितिसृष्टिलयाध्यक्षो विष्णुब्रह्मेशसंज्ञितः

tamo rajaśca satvaṃ ca viddhi bhāvānmadāśrayān |
sthitisṛṣṭilayādhyakṣo viṣṇubrahmeśasaṃjñitaḥ

कदाचित्तमसा रुद्रो विष्णुः सत्त्वगुणे स्थितः ।
रजस्यपि तथा ब्रह्मा स्वगुणान्यगुणानुभौ

kadācittamasā rudro viṣṇuḥ sattvaguṇe sthitaḥ |
rajasyapi tathā brahmā svaguṇānyaguṇānubhau

प्रणवात्मा च शब्दादींस्त्रिगुणात्मा चराचरम् ।
तथा रुद्रान्वसून्वाऽपि विद्धि मत्प्रभवान्द्विज

praṇavātmā ca śabdādīṃstriguṇātmā carācaram |
tathā rudrānvasūnvā'pi viddhi matprabhavāndvija

मयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चाप्यहम् ।
स्थित इत्यभिजानीहि मा ते भूदत्र संशयः

mayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāpyaham |
sthita ityabhijānīhi mā te bhūdatra saṃśayaḥ

तथा दैत्यगणान्सर्वान्यक्षगन्धर्वराक्षसान् ।
नागानप्सरसश्चैव विद्धि मत्प्रभवान्द्विज

tathā daityagaṇānsarvānyakṣagandharvarākṣasān |
nāgānapsarasaścaiva viddhi matprabhavāndvija

सदसच्चैव यत्प्राहुरव्यक्तं व्यक्तमेव च ।
अक्षरं च क्षरं चैव सर्वमेतन्मदात्मकम्

sadasaccaiva yatprāhuravyaktaṃ vyaktameva ca |
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sarvametanmadātmakam

ये चाश्रमेषु वै धर्माश्चतुर्षु विहिता मुने ।
वैदिकानि च कर्माणि विद्धि सर्वं मदात्मकम्

ye cāśrameṣu vai dharmāścaturṣu vihitā mune |
vaidikāni ca karmāṇi viddhi sarvaṃ madātmakam

असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् ।
ततः परतरं नास्ति देवदेवात्सनातनात्

asacca saccaiva ca yadviśvaṃ sadasataḥ param |
tataḥ parataraṃ nāsti devadevātsanātanāt

ओंकारप्रभवान्वेदान्विद्धि मां त्वं भृगूद्वह ।
यूपं सोमं चरुं होमं त्रिदशाप्यायनं मखे

oṃkāraprabhavānvedānviddhi māṃ tvaṃ bhṛgūdvaha |
yūpaṃ somaṃ caruṃ homaṃ tridaśāpyāyanaṃ makhe

होतारमपि हव्यं च विद्धिं मां भृगुनन्दन ।
अध्वर्युः कल्पकृच्चापि हविः परमसंस्कृतम्

hotāramapi havyaṃ ca viddhiṃ māṃ bhṛgunandana |
adhvaryuḥ kalpakṛccāpi haviḥ paramasaṃskṛtam

उद्गाता चापि मां स्तौति गीतघोषैर्महाध्वरे ।
प्रायश्चित्तेषु मां ब्रह्मञ्शान्तिमङ्गलवाचकाः

udgātā cāpi māṃ stauti gītaghoṣairmahādhvare |
prāyaścitteṣu māṃ brahmañśāntimaṅgalavācakāḥ

स्तुवन्ति विश्वकर्माणं सततं द्विजसत्तम ।
मम विद्धि सुतं धर्ममग्रजं द्विजसत्तम

stuvanti viśvakarmāṇaṃ satataṃ dvijasattama |
mama viddhi sutaṃ dharmamagrajaṃ dvijasattama

मानसं दयितं विप्र सर्वभूतदयात्मकम् ।
तत्राहं वर्तमानैश्च निवृत्तैश्चैव मानवैः

mānasaṃ dayitaṃ vipra sarvabhūtadayātmakam |
tatrāhaṃ vartamānaiśca nivṛttaiścaiva mānavaiḥ

बह्वीः संसरमाणो वै योनीर्वर्तामि सत्तम ।
लोकसरंक्षणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च

bahvīḥ saṃsaramāṇo vai yonīrvartāmi sattama |
lokasaraṃkṣaṇārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca

तैस्तैर्वेषैश्च रूपैश्च त्रिषु लोकेषु भार्गव ।
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रोऽथ प्रभवाप्ययः

taistairveṣaiśca rūpaiśca triṣu lokeṣu bhārgava |
ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā śakro'tha prabhavāpyayaḥ

भूतग्रामस्य सर्वस्य स्रष्टा संहार एव च ।
अधर्मे वर्तमानानां सर्वेषामहमच्युतः

bhūtagrāmasya sarvasya sraṣṭā saṃhāra eva ca |
adharme vartamānānāṃ sarveṣāmahamacyutaḥ

धर्मस्य सेतुं बध्नामि चलिते चलिते युगे ।
तास्ता योनीः प्रविश्याहं प्रजानां हितकाम्यया

dharmasya setuṃ badhnāmi calite calite yuge |
tāstā yonīḥ praviśyāhaṃ prajānāṃ hitakāmyayā

यदा त्वहं देवयोनौ वर्तामि भृगुनन्दन ।
तदाऽहं देववत्सर्वमाचरामि न संशयः

yadā tvahaṃ devayonau vartāmi bhṛgunandana |
tadā'haṃ devavatsarvamācarāmi na saṃśayaḥ

यदा गन्धर्वयोनौ तु वर्तामि भृगुनन्दन ।
तदा गन्धर्ववच्चेष्टा सर्वाश्चेष्टामि भार्गव

yadā gandharvayonau tu vartāmi bhṛgunandana |
tadā gandharvavacceṣṭā sarvāśceṣṭāmi bhārgava

नागयोनौ यदा चैव तदा वर्तामि नागवत् ।
यक्षराक्षसयोन्योस्तु यथावद्विचराम्यहम्

nāgayonau yadā caiva tadā vartāmi nāgavat |
yakṣarākṣasayonyostu yathāvadvicarāmyaham

मानुष्ये वर्तमाने तु कृपणं याचिता मया ।
न च ते जातसम्मोहा वचोऽगृह्णन्त मोहिताः

mānuṣye vartamāne tu kṛpaṇaṃ yācitā mayā |
na ca te jātasammohā vaco'gṛhṇanta mohitāḥ

भयं च महदुद्दिश्य त्रासिताः कुरवो मया ।
क्रुद्धेन भूत्वा तु पुर्यथावदनुदर्शिताः

bhayaṃ ca mahaduddiśya trāsitāḥ kuravo mayā |
kruddhena bhūtvā tu puryathāvadanudarśitāḥ

तेऽधर्मेणेह संयुक्ताः परीताःक कालधर्मणा ।
धर्मेण निहता युद्धे गताः स्वर्गं न संशयः

te'dharmeṇeha saṃyuktāḥ parītāḥka kāladharmaṇā |
dharmeṇa nihatā yuddhe gatāḥ svargaṃ na saṃśayaḥ

लोकेषु पाण्डवाश्चैव गताः ख्यातिं द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि

lokeṣu pāṇḍavāścaiva gatāḥ khyātiṃ dvijottama |
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi