अध्याय 50: अनुगीता: अहिंसा, क्षेत्रज्ञ और पाँच महाभूत

हन्त वः सम्प्रक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत

hanta vaḥ samprakṣyāmi yanmāṃ pṛcchatha sattamāḥ |
guruṇā śiṣyamāsādya yaduktaṃ tannibodhata

समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम्

samastamiha tacchrutvā samyagevāvadhāryatām |
ahiṃsā sarvabhūtānāmetatkṛtyatamaṃ matam

एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ।
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः ।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

etatpadamanudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇam |
jñānaṃ niḥśreya ityāhurvṛddhā niścitadarśinaḥ |
tasmājjñānena śuddhena mucyate sarvakilbiṣaiḥ

हिंसापराश्च ये केचिद्ये च नास्तिकवृत्तयः ।
लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः

hiṃsāparāśca ye kecidye ca nāstikavṛttayaḥ |
lobhamohasamāyuktāste vai nirayagāminaḥ

आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
तेऽस्मिन्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः

āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥ |
te'sminloke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ

कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्धधाना विपश्चितः ।
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः

kurvate ye tu karmāṇi śraddhadhānā vipaścitaḥ |
anāśīryogasaṃyuktāste dhīrāḥ sādhudarśinaḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा ।
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi satvakṣetrajñayoryathā |
saṃyogo viprayogaśca tannibodhata sattamāḥ

विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते ।
विषयी पुरुषो नित्यं सत्वं च विषयः स्मृतः

viṣayo viṣayitvaṃ ca sambandho'yamihocyate |
viṣayī puruṣo nityaṃ satvaṃ ca viṣayaḥ smṛtaḥ

व्याख्यातं पूर्वकल्पेनि मशकोदुम्बरं यथा ।
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्वमचेतनम् ।
यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते

vyākhyātaṃ pūrvakalpeni maśakodumbaraṃ yathā |
bhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ satvamacetanam |
yastvevaṃ taṃ vijānīte yo bhuṅkte yaśca bhujyate

अनित्यं द्वन्द्वसंयुक्तं सत्वमाहुर्मनीषिणः ।
निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः

anityaṃ dvandvasaṃyuktaṃ satvamāhurmanīṣiṇaḥ |
nirdvandvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ

समः संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः ।
न सज्जते सदा सत्वमापः पुष्करपर्णवत्

samaḥ saṃjñānugaścaiva sa sarvatra vyavasthitaḥ |
na sajjate sadā satvamāpaḥ puṣkaraparṇavat

सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते ।
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः

sarvairapi guṇairvidvānvyatiṣakto na lipyate |
jalabinduryathā lolaḥ padminīpatrasaṃsthitaḥ

एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ।
द्रव्यमात्रमभूत्सत्वं पुरुषस्येति निश्चयः

evamevāpyasaṃyuktaḥ puruṣaḥ syānna saṃśayaḥ |
dravyamātramabhūtsatvaṃ puruṣasyeti niścayaḥ

यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ।
यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति ।
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमर्षयः

yathā dravyaṃ ca kartā ca saṃyogo'pyanayostathā |
yathā pradīpamādāya kaścittamasi gacchati |
tathā sattvapradīpena gacchanti paramarṣayaḥ

यावद्द्रव्यं गुणस्तावत्प्रदीपः सम्प्रकाशते ।
क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति

yāvaddravyaṃ guṇastāvatpradīpaḥ samprakāśate |
kṣīṇe dravye guṇe jyotirantardhānāya gacchati

व्यक्तः सत्वगुणस्त्वेवं पुरुषो द्रव्यमुच्यते ।
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः

vyaktaḥ satvaguṇastvevaṃ puruṣo dravyamucyate |
etadviprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ

सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति ।
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते

sahasreṇāpi durmedhā na buddhimadhigacchati |
caturthenāpyathāṃśena buddhimānsukhamedhate

एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः ।
उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते

evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanamupāyataḥ |
upāyajño hi medhāvī sukhamatyantamaśnute

यथाऽध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित् ।
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तराऽपि च

yathā'dhvānamapātheyaḥ prapanno manujaḥ kvacit |
kleśena yāti mahatā vinaśyatyantarā'pi ca

तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा ।
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम्

tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vā |
puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam

यथा च दीर्घमध्वानं पद्म्यामेव प्रपद्यते ।
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः

yathā ca dīrghamadhvānaṃ padmyāmeva prapadyate |
adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ

तमेव च यथाऽध्वानं रथेनेहाशुगामिना ।
गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः

tameva ca yathā'dhvānaṃ rathenehāśugāminā |
gacchatyaśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ

ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम् ।
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम्

ūrdhvaṃ parvatamāruhya nānvavekṣeta bhūtalam |
rathena rathinaṃ paśyetkliśyamānamacetanam

यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति ।
क्षीणे रथपदे विद्वान्रथमुत्सृज्य गच्छति

yāvadrathapathastāvadrathena sa tu gacchati |
kṣīṇe rathapade vidvānrathamutsṛjya gacchati

एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् ।
परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम्

evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit |
parijñāya guṇajñaśca uttarāduttarottaram

यथाऽर्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते ।
बाहुभ्यामेव सम्मोहाद्वधं वाञ्छत्यसंशयम्

yathā'rṇavaṃ mahāghoramaplavaḥ sampragāhate |
bāhubhyāmeva sammohādvadhaṃ vāñchatyasaṃśayam

नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया ।
अश्रान्तः सलिलं गहाच्छीध्रं संतरते ह्रदम्

nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñaḥ svaritrayā |
aśrāntaḥ salilaṃ gahācchīdhraṃ saṃtarate hradam

तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः ।
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः

tīrṇo gacchetparaṃ pāraṃ nāvamutsṛjya nirmamaḥ |
vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathapadātinoḥ

स्नेहात्सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा ।
ममत्वेनाभिभूतः संस्तत्रैव परिवर्तते

snehātsammohamāpanno nāvi dāśo yathā tathā |
mamatvenābhibhūtaḥ saṃstatraiva parivartate

नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते

nāvaṃ na śakyamāruhya sthale viparivartitum |
tathaiva rathamāruhya nāpsu caryā vidhīyate

एवं कर्म कृतं वित्त विषयस्थं पृथक्पृथक् ।
यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते

evaṃ karma kṛtaṃ vitta viṣayasthaṃ pṛthakpṛthak |
yathā karma kṛtaṃ loke tathā tadupapadyate

यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस्पर्सशब्दवत् ।
मन्यते न मनो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते

yannaiva gandhi no rasyaṃ na rūpasparsaśabdavat |
manyate na mano buddhyā tatpradhānaṃ pracakṣate

तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् ।
महप्रधानभूतस्य गुणोऽहङ्कार एव च

tatra pradhānamavyaktamavyaktasya guṇo mahān |
mahapradhānabhūtasya guṇo'haṅkāra eva ca

अहङ्कारात्तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः ।
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाःस्मृताः

ahaṅkārāttu sambhūto mahābhūtakṛto guṇaḥ |
pṛthaktvena hi bhūtānāṃ viṣayā vai guṇāḥsmṛtāḥ

बीजधर्मं यथाऽव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् ।
बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम्

bījadharmaṃ yathā'vyaktaṃ tathaiva prasavātmakam |
bījadharmā mahānātmā prasavaśceti naḥ śrutam

बीजधर्मात्साहङ्कारात्प्रसवश्च पुनःपुनः ।
बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै

bījadharmātsāhaṅkārātprasavaśca punaḥpunaḥ |
bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai

बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते ।
विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्त विशेषणम्

bījadharmiṇa ityāhuḥ prasavaṃ ca prakurvate |
viśeṣāḥ pañcabhūtānāṃ teṣāṃ vitta viśeṣaṇam

तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।
त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः

tatraikaguṇamākāśaṃ dviguṇo vāyurucyate |
triguṇaṃ jyotirityāhurāpaścāpi caturguṇāḥ

पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसङ्कुला ।
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी

pṛthvī pañcaguṇā jñeyā carasthāvarasaṅkulā |
sarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśinī

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते पञ्चगुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ |
ete pañcaguṇā bhūmervijñeyā dvijasattamāḥ

पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान्

pārthivaśca sadā gandho gandhaśca bahudhā smṛtaḥ |
tasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān

इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च

iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuro'mlaḥ kaṭustathā |
nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca

एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः

evaṃ daśavidho jñeyaḥ pārthivo gandha ityuta |
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ dravaścāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ

रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ।
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा

rasajñānaṃ tu vakṣyāmi rasastu bahudhā smṛtaḥ |
madhuro'mlaḥ kaṭustiktaḥ kaṣāyo lavaṇastathā

एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते

evaṃ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ |
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ triguṇaṃ jyotirucyate

ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ।
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा

jyotiṣaśca guṇo rūpaṃ rūpaṃ ca bahudhā smṛtam |
śuklaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ nīlaṃ pītāruṇaṃ tathā

ह्रस्वं दीर्घं कृशं स्थूलं चतुरश्राणुवृत्तकम् ।
एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते

hrasvaṃ dīrghaṃ kṛśaṃ sthūlaṃ caturaśrāṇuvṛttakam |
evaṃ dvādaśavistāraṃ tejaso rūpamucyate

विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वृद्धैर्धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ।
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते

vijñeyaṃ brāhmaṇairvṛddhairdharmajñaiḥ satyavādibhiḥ |
śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurucyate

वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्सश्च बहुधा स्मृतः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च

vāyoścāpi guṇaḥ sparśaḥ sparsaśca bahudhā smṛtaḥ |
uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca

कठिनश्चिक्वणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ।
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते

kaṭhinaścikvaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo dāruṇo mṛduḥ |
evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate

विधिवद्ब्राह्मणैः सिद्धैर्मन्त्रज्ञैस्तत्त्वदार्शिभिः

vidhivadbrāhmaṇaiḥ siddhairmantrajñaistattvadārśibhiḥ

तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः ।
तस्य शब्दस्यि वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान्

tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva ca smṛtaḥ |
tasya śabdasyi vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān

षड्जर्षभः सगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा ।
इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रतिभानवान्

ṣaḍjarṣabhaḥ sagāndhāro madhyamaḥ pañcamastathā |
ataḥ paraṃ tu vijñeyo niṣādo dhaivatastathā |
iṣṭaścāniṣṭaśabdaśca saṃhataḥ pratibhānavān

एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः ।
आकाशमुत्तमं भूतमहङ्कारस्ततः परः

evaṃ bahuvidho jñeyaḥ śabda ākāśasambhavaḥ |
ākāśamuttamaṃ bhūtamahaṅkārastataḥ paraḥ

अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ।
तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः

ahaṅkārātparā buddhirbuddherātmā tataḥ paraḥ |
tasmāttu paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ

परावरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते

parāvarajño bhūtānāṃ vidhijñaḥ sarvakarmaṇām |
sarvabhūtātmabhūtātmā yaṃ prāpyānantyamaśnute