अध्याय 51: अनुगीता: ब्रह्ममय रथ और तप की महिमा

भूतानामथ पञ्चानामथेषामीश्वरं मनः ।
नियमे च विसर्गे च भूतानां मन एव च

bhūtānāmatha pañcānāmatheṣāmīśvaraṃ manaḥ |
niyame ca visarge ca bhūtānāṃ mana eva ca

अधिष्ठातृमनो नित्यं भूतानां महतां तथा ।
बुद्धिरैश्वर्यमाचष्टे क्षेत्रज्ञश्च स उच्यते

adhiṣṭhātṛmano nityaṃ bhūtānāṃ mahatāṃ tathā |
buddhiraiśvaryamācaṣṭe kṣetrajñaśca sa ucyate

इनद्रियाणि मनो युङ्क्ते सदश्वानिव सारथिः ।
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः क्षेत्रज्ञे युज्यते सदा

inadriyāṇi mano yuṅkte sadaśvāniva sārathiḥ |
indriyāṇi mano buddhiḥ kṣetrajñe yujyate sadā

महदश्वसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम् ।
समारुह्य स भूतात्मा समन्तात्परिधावति

mahadaśvasamāyuktaṃ buddhisaṃyamanaṃ ratham |
samāruhya sa bhūtātmā samantātparidhāvati

इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मनःसारथिरेव च ।
बुद्धिसंयमनो नित्यं महान्ब्रह्ममयो रथः

indriyagrāmasaṃyukto manaḥsārathireva ca |
buddhisaṃyamano nityaṃ mahānbrahmamayo rathaḥ

एवं यो वेत्ति विद्वान्वै सदा ब्रह्ममयं रथम् ।
स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति

evaṃ yo vetti vidvānvai sadā brahmamayaṃ ratham |
sa dhīraḥ sarvalokeṣu na mohamadhigacchati

अव्यक्तादिविशेषान्तं सहस्थावरजङ्गमम् ॥
सूर्यचन्द्रप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम्

avyaktādiviśeṣāntaṃ sahasthāvarajaṅgamam ||
sūryacandraprabhālokaṃ grahanakṣatramaṇḍitam

नदीपर्वतजालैश्च सर्वतः परिभूषितम् ।
विविधाभिस्तथा चाद्भिः सततं समलंकृतम्

nadīparvatajālaiśca sarvataḥ paribhūṣitam |
vividhābhistathā cādbhiḥ satataṃ samalaṃkṛtam

अजितं सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः ।
एतद्ब्रह्मवनं नित्यं तस्मिंश्चरति क्षेत्रवित्

ajitaṃ sarvabhūtānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ gatiḥ |
etadbrahmavanaṃ nityaṃ tasmiṃścarati kṣetravit

लोकेऽस्मिन्यानि सत्वानि त्रसानि स्थावराणि च ।
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद्भूतकृता गुणाः ।
गुणेभ्यः पञ्च भूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः

loke'sminyāni satvāni trasāni sthāvarāṇi ca |
tānyevāgre pralīyante paścādbhūtakṛtā guṇāḥ |
guṇebhyaḥ pañca bhūtāni eṣa bhūtasamucchrayaḥ

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः ।
सर्वे स्वभावतः सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात्

devā manuṣyā gandharvāḥ piśācāsurarākṣasāḥ |
sarve svabhāvataḥ sṛṣṭā na kriyābhyo na kāraṇāt

एते विश्वसृजो विप्रा जायन्तीह पुनः पुनः ।
तेभ्यः प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पञ्चसु ।
प्रलीयन्ते यथाकालमूर्मयः सागरे यथा

ete viśvasṛjo viprā jāyantīha punaḥ punaḥ |
tebhyaḥ prasūtāsteṣveva mahābhūteṣu pañcasu |
pralīyante yathākālamūrmayaḥ sāgare yathā

विश्वसृग्भ्यस्तु भूतेभ्यो महाभूतास्तु सर्वशः ।
भूतेब्यश्चापि पञ्चभ्यो भुक्तो गच्छेत्परां गतिम्

viśvasṛgbhyastu bhūtebhyo mahābhūtāstu sarvaśaḥ |
bhūtebyaścāpi pañcabhyo bhukto gacchetparāṃ gatim

प्रजापतिरिदं सर्वं मनसैवासृजत्प्रभुः ।
तथैव देवानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे

prajāpatiridaṃ sarvaṃ manasaivāsṛjatprabhuḥ |
tathaiva devānṛṣayastapasā pratipedire

तपसश्चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस्तथा ।
त्रैलोक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः

tapasaścānupūrvyeṇa phalamūlāśinastathā |
trailokyaṃ tapasā siddhāḥ paśyantīha samāhitāḥ

औषधान्यगदादीनि नानाविद्याश्च सर्वशः ।
तपसैव प्रसिद्ध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम्

auṣadhānyagadādīni nānāvidyāśca sarvaśaḥ |
tapasaiva prasiddhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam

यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम् ।
तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्

yaddurāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ duranvayam |
tatsarvaṃ tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam

सुरापो ब्रह्महा स्तेनो भ्रूणहागुरुतल्पगः ।
तपसैव सुतप्तेन मुच्यते किल्बिषात्ततः

surāpo brahmahā steno bhrūṇahāgurutalpagaḥ |
tapasaiva sutaptena mucyate kilbiṣāttataḥ

मनुष्याः पितरो देवाः पशवो मृगपक्षिणः ।
यानि चान्यानि भूतानि चराणि स्थावराणि च

manuṣyāḥ pitaro devāḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ |
yāni cānyāni bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca

तपःपरायणा नित्यं सिद्ध्यन्ते तपसा सदा ।
तथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः

tapaḥparāyaṇā nityaṃ siddhyante tapasā sadā |
tathaiva tapasā devā mahābhāgā divaṃ gatāḥ

आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
अहङ्कारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापतेः

āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥ |
ahaṅkārasamāyuktāste sakāśe prajāpateḥ

ध्यानयोगेन शुद्वेन निर्ममा निरहंकृताः ।
आप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम्

dhyānayogena śudvena nirmamā nirahaṃkṛtāḥ |
āpnuvanti mahātmāno mahāntaṃ lokamuttamam

ध्यानयोगमुपागम्य प्रसन्नमतयः सदा ।
सुखोपचयमव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवित्तमाः

dhyānayogamupāgamya prasannamatayaḥ sadā |
sukhopacayamavyaktaṃ praviśantyātmavittamāḥ

ध्यानयोगादुपागम्य निर्ममा निरहंकृताः ।
अव्यक्तं प्रविशन्तीह महतां लोकमुत्तमम्

dhyānayogādupāgamya nirmamā nirahaṃkṛtāḥ |
avyaktaṃ praviśantīha mahatāṃ lokamuttamam

अव्यक्तादेव सम्भूताः समयज्ञा गताः पुनः ।
तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः सत्वमास्थाय केवलम्

avyaktādeva sambhūtāḥ samayajñā gatāḥ punaḥ |
tamorajobhyāṃ nirmuktāḥ satvamāsthāya kevalam

निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं त्यजति निष्कलः ।
क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद्यस्तं वेद स वेदवित्

nirmuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvaṃ tyajati niṣkalaḥ |
kṣetrajña iti taṃ vidyādyastaṃ veda sa vedavit

चित्तं चित्तादुपागम्य मुनिरासीत संयतः ।
यच्चित्तस्तन्मना भूत्वा ग्राह्यमेतत्सनातनम्

cittaṃ cittādupāgamya munirāsīta saṃyataḥ |
yaccittastanmanā bhūtvā grāhyametatsanātanam

अव्यक्तादिविशेषान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम् ।
निबोधत तथा ज्ञानं गुणैर्लक्षणमित्युत

avyaktādiviśeṣāntamavidyālakṣaṇaṃ smṛtam |
nibodhata tathā jñānaṃ guṇairlakṣaṇamityuta

द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् ।
ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम्

dvyakṣarastu bhavenmṛtyustryakṣaraṃ brahma śāśvatam |
mameti ca bhavenmṛtyurna mameti ca śāśvatam

कर्म केचित्प्रशंसन्ति मन्दबुद्धितया नराः ।
ये तु वृद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते

karma kecitpraśaṃsanti mandabuddhitayā narāḥ |
ye tu vṛddhā mahātmāno na praśaṃsanti karma te

कर्मणा जायते जन्तुर्मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
पुरुषं ग्रसते विद्या तद्ग्राह्यममृताशिनम्

karmaṇā jāyate janturmūrtimānṣoḍaśātmakaḥ |
puruṣaṃ grasate vidyā tadgrāhyamamṛtāśinam

तस्मात्कर्मसु निःस्नेहा ये केचित्पारदर्शिनः ।
विद्यामयोऽयं पुरुषो न तु कर्ममयः स्मृतः

tasmātkarmasu niḥsnehā ye kecitpāradarśinaḥ |
vidyāmayo'yaṃ puruṣo na tu karmamayaḥ smṛtaḥ

य एवममृतं नित्यमग्राह्यं शश्वदक्षरम् ॥
वश्यात्मानमसंश्लिष्टं यो वेद न मृतो भवेत्

ya evamamṛtaṃ nityamagrāhyaṃ śaśvadakṣaram ||
vaśyātmānamasaṃśliṣṭaṃ yo veda na mṛto bhavet

अपूर्वमकृतं नित्यं य एनमविचारिणम् ।
य एवं विन्देदात्मानमग्राह्यममृताशनम् ।
अग्राह्यो ह्यमृतो भवति स एभिः कारणैर्ध्रुवः

apūrvamakṛtaṃ nityaṃ ya enamavicāriṇam |
ya evaṃ vindedātmānamagrāhyamamṛtāśanam |
agrāhyo hyamṛto bhavati sa ebhiḥ kāraṇairdhruvaḥ

आयोज्य सर्वसंस्कारान्संयम्यात्मानमात्मनि ।
स तद्ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद्भूयो न विद्यते

āyojya sarvasaṃskārānsaṃyamyātmānamātmani |
sa tadbrahma śubhaṃ vetti yasmādbhūyo na vidyate

प्रसादे चैव सत्वस्य प्रसादं समवाप्नुयात् ।
लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात्स्वप्नदर्शनम्

prasāde caiva satvasya prasādaṃ samavāpnuyāt |
lakṣaṇaṃ hi prasādasya yathā syātsvapnadarśanam

गतिरेषा तु मुक्तानां ये ज्ञानपरिनिष्ठिताः ।
प्रवृत्तयश्च याः सर्वाः पश्यन्ति परिणामजाः

gatireṣā tu muktānāṃ ye jñānapariniṣṭhitāḥ |
pravṛttayaśca yāḥ sarvāḥ paśyanti pariṇāmajāḥ

एषा गतिर्विरक्तानामेष धर्मः सनातनः ।
एषा ज्ञानवतां प्राप्तिरेतद्वृत्तमनिन्दितम्

eṣā gatirviraktānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
eṣā jñānavatāṃ prāptiretadvṛttamaninditam

समेन सर्वभूतेषु निस्पृहेण निराशिषा ।
शक्या गतिरियं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना

samena sarvabhūteṣu nispṛheṇa nirāśiṣā |
śakyā gatiriyaṃ gantuṃ sarvatra samadarśinā

एतद्वः सर्वमाख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाः ।
एवमाचरत क्षिप्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यथ

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ mayā viprarṣisattamāḥ |
evamācarata kṣipraṃ tataḥ siddhimavāpsyatha

इत्युक्तास्ते तु मुनयो गुरुणा ब्रह्मणा तथा ।
कृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकमवाप्नुवन्

ityuktāste tu munayo guruṇā brahmaṇā tathā |
kṛtavanto mahātmānastato lokamavāpnuvan

त्वमप्येतन्महाभाग मयोक्तं ब्रह्मणो वचः ।
सम्यगाचर शुद्धात्भंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

tvamapyetanmahābhāga mayoktaṃ brahmaṇo vacaḥ |
samyagācara śuddhātbhaṃstataḥ siddhimavāpsyasi

इत्युक्तः स तदा शिष्यो गुरुणा धर्ममुत्तमम् ।
चकार सर्वं कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान्

ityuktaḥ sa tadā śiṣyo guruṇā dharmamuttamam |
cakāra sarvaṃ kaunteya tato mokṣamavāptavān

कृतकृत्यश्च स तदा शिष्यः कुरुकुलोद्वह ।
तत्पदं समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति

kṛtakṛtyaśca sa tadā śiṣyaḥ kurukulodvaha |
tatpadaṃ samanuprāpto yatra gatvā na śocati

को न्वसौ ब्राह्मणः कृष्ण कश्च शिष्यो जनार्दन ।
श्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तत्त्वमाचक्ष्व मे विभो

ko nvasau brāhmaṇaḥ kṛṣṇa kaśca śiṣyo janārdana |
śrotavyaṃ cenmayaitadvai tattvamācakṣva me vibho

अहं गुरुर्महाबाहो मनः शिष्य च विद्धि मे ।
त्वत्प्रीत्या गुह्यमेतच्च कथितं ते धनंजय

ahaṃ gururmahābāho manaḥ śiṣya ca viddhi me |
tvatprītyā guhyametacca kathitaṃ te dhanaṃjaya

मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्नित्यं कुरुकुलोद्वह ।
अध्यात्ममेतच्छ्रुत्वा त्वं सम्यगाचर सुव्रत

mayi cedasti te prītirnityaṃ kurukulodvaha |
adhyātmametacchrutvā tvaṃ samyagācara suvrata

ततस्त्वं सम्यगाचीर्णो धर्मेऽस्मिन्नरिकर्शन ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो मोक्षं प्राप्स्यसि केवलम्

tatastvaṃ samyagācīrṇo dharme'sminnarikarśana |
sarvapāpavinirmukto mokṣaṃ prāpsyasi kevalam

पूर्वमप्येतदेवोक्तं युद्धकाल उपस्थिते ।
मया तव महाबाहो तस्मादत्र मनः कुरु

pūrvamapyetadevoktaṃ yuddhakāla upasthite |
mayā tava mahābāho tasmādatra manaḥ kuru

मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता प्रभुः ।
तमहं द्रष्टमिच्छामि सम्मते तव फल्गुन

mayā tu bharataśreṣṭha ciradṛṣṭaḥ pitā prabhuḥ |
tamahaṃ draṣṭamicchāmi sammate tava phalguna

इत्युक्तवचनं कृष्णं प्रत्युवाच धनंजयः ।
यदिष्टं कुरु सर्वेषामीश्वरोऽस्मान्प्रपालय

ityuktavacanaṃ kṛṣṇaṃ pratyuvāca dhanaṃjayaḥ |
yadiṣṭaṃ kuru sarveṣāmīśvaro'smānprapālaya

नमस्ते सर्वलोकात्मन्नारायण परात्पर ।
मनोमलात्तपोशक्यं कर्म चाविद्यया हतम् ।
दानमप्यर्थदोषेणि नाम तस्मात्कलौ स्मरेत्

namaste sarvalokātmannārāyaṇa parātpara |
manomalāttapośakyaṃ karma cāvidyayā hatam |
dānamapyarthadoṣeṇi nāma tasmātkalau smaret

यदि गन्तुं कृता बुद्धिर्वासुदेव नमोस्तु ते ।
गच्छावो नगरं कृष्ण गजसाह्वयमद्य वै

yadi gantuṃ kṛtā buddhirvāsudeva namostu te |
gacchāvo nagaraṃ kṛṣṇa gajasāhvayamadya vai

समेत्य तत्रि राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
समनुज्ञाप्य राजानं स्वां पुरीं यातुमर्हसि

sametya tatri rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
samanujñāpya rājānaṃ svāṃ purīṃ yātumarhasi