अध्याय 44: अनुगीता: सबमें प्रथम और सबका अन्त

यदादिमध्यपर्यन्तं ग्रहणोपायमेव च ।
नामलक्षणसंयुक्तं सर्वं वक्ष्यामि तत्त्वतः

yadādimadhyaparyantaṃ grahaṇopāyameva ca |
nāmalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvaṃ vakṣyāmi tattvataḥ

अहः पूर्वं ततो रात्रिर्मासाः शुक्लादयः स्मृताः ।
श्रवणादीनि ऋक्षाणि ऋतवः शिशिरादयः

ahaḥ pūrvaṃ tato rātrirmāsāḥ śuklādayaḥ smṛtāḥ |
śravaṇādīni ṛkṣāṇi ṛtavaḥ śiśirādayaḥ

भूमिरादिस्तु गन्धानां रसानामाप एव च ।
रूपाणामादिरग्निस्तु स्पर्शादिर्वायुरुच्यते

bhūmirādistu gandhānāṃ rasānāmāpa eva ca |
rūpāṇāmādiragnistu sparśādirvāyurucyate

शब्दस्यादिस्तथाऽऽकाशमेष भूतकृतो गुणः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि भूतानामादिमुत्तमम्

śabdasyādistathā''kāśameṣa bhūtakṛto guṇaḥ |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūtānāmādimuttamam

आदित्यो ज्योतिषामादिरग्निर्भूतादिरुच्यते ।
सावित्री सर्वविद्यानां देवतानां प्रजापतिः

ādityo jyotiṣāmādiragnirbhūtādirucyate |
sāvitrī sarvavidyānāṃ devatānāṃ prajāpatiḥ

ओङ्कारः सर्ववेदानां वचसां प्राण एव च ।
यदस्मिन्नियतं लोके सर्वं सावित्रमुच्यते

oṅkāraḥ sarvavedānāṃ vacasāṃ prāṇa eva ca |
yadasminniyataṃ loke sarvaṃ sāvitramucyate

गायत्री च्छन्दसामादिः प्रजानां सर्ग उच्यते ।
गावश्चतुष्पदामादिर्मनुष्याणां द्विजातयः

gāyatrī cchandasāmādiḥ prajānāṃ sarga ucyate |
gāvaścatuṣpadāmādirmanuṣyāṇāṃ dvijātayaḥ

श्येनः पतत्रिणामादिर्यज्ञानां हुतमुत्तमम् ।
प्रसर्पिणां तु सर्वेषां ज्येष्ठः सर्पो द्विजोत्तमाः

śyenaḥ patatriṇāmādiryajñānāṃ hutamuttamam |
prasarpiṇāṃ tu sarveṣāṃ jyeṣṭhaḥ sarpo dvijottamāḥ

कृतमादिर्युगानां च सर्वेषां नात्र संशयः ।
हिरण्यं सर्वरत्नानामोषधीनां यवास्तथा

kṛtamādiryugānāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ |
hiraṇyaṃ sarvaratnānāmoṣadhīnāṃ yavāstathā

सर्वेषां भक्ष्यभोज्यानामन्नं परममुच्यते ।
द्रवाणां चैव सर्वेषां पेयानामाप उत्तमाः

sarveṣāṃ bhakṣyabhojyānāmannaṃ paramamucyate |
dravāṇāṃ caiva sarveṣāṃ peyānāmāpa uttamāḥ

स्थावराणां तु भूतानां सर्वेषामविशेषतः ।
ब्रह्मक्षेत्रं सदा पुण्यं प्लक्षः प्रवरजः स्मृतः

sthāvarāṇāṃ tu bhūtānāṃ sarveṣāmaviśeṣataḥ |
brahmakṣetraṃ sadā puṇyaṃ plakṣaḥ pravarajaḥ smṛtaḥ

अहं प्रजापतीनां च सर्वेषां नात्र संशयः ।
मम विष्णुरचिन्त्यात्मा स्वयंभूरिति संस्मृतः

ahaṃ prajāpatīnāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ |
mama viṣṇuracintyātmā svayaṃbhūriti saṃsmṛtaḥ

पर्वतानां महामेरुः सर्वेषामग्रजः स्मृतः ।
दिशां च प्रदिशां चोर्ध्वं दिक्पूर्वा प्रथमा तथा

parvatānāṃ mahāmeruḥ sarveṣāmagrajaḥ smṛtaḥ |
diśāṃ ca pradiśāṃ cordhvaṃ dikpūrvā prathamā tathā

तथा त्रिपथगा गङ्गा नदीनामग्रजा स्मृता ।
तथा सरोदपाननां सर्वेषां सागरोऽग्रजः

tathā tripathagā gaṅgā nadīnāmagrajā smṛtā |
tathā sarodapānanāṃ sarveṣāṃ sāgaro'grajaḥ

देवदानवभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम् ।
नरकिन्नरयक्षाणां सर्वेषामीश्वरः प्रभुः

devadānavabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām |
narakinnarayakṣāṇāṃ sarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ

आदिर्विश्वस्य जगतो विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
ततः परतरं यस्मात्त्रैलोक्ये नेह विद्यते

ādirviśvasya jagato viṣṇurbrahmamayo mahān |
tataḥ parataraṃ yasmāttrailokye neha vidyate

आश्रमाणां च सर्वेषां गार्हस्थ्यं नात्र संशयः ।
लोकानामादिरव्यक्तं सर्वस्यान्तस्तदेव च

āśramāṇāṃ ca sarveṣāṃ gārhasthyaṃ nātra saṃśayaḥ |
lokānāmādiravyaktaṃ sarvasyāntastadeva ca

अहान्यस्तमयान्तानि उदयान्ता च शर्वरी ।
सुखस्यान्तं सदा दुःखं दुःखस्यान्तं सदा सुखम

ahānyastamayāntāni udayāntā ca śarvarī |
sukhasyāntaṃ sadā duḥkhaṃ duḥkhasyāntaṃ sadā sukhama

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगाश्च वियोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogāśca viyogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam

सर्वं कृतं विनाशान्तं जातस्य मरणं ध्रुवम् ।
अशाश्वतं हि लोकेऽस्मिन्सदा स्थावरजङ्गमम्

sarvaṃ kṛtaṃ vināśāntaṃ jātasya maraṇaṃ dhruvam |
aśāśvataṃ hi loke'sminsadā sthāvarajaṅgamam

इष्टं दत्तं तपोऽधीतं व्रतानि नियमाश्च ये ।
सर्वमेतद्विनाशान्तं ज्ञानस्यान्तो न विद्यते

iṣṭaṃ dattaṃ tapo'dhītaṃ vratāni niyamāśca ye |
sarvametadvināśāntaṃ jñānasyānto na vidyate

तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ।
निर्ममो निरहंकारो मुच्यते सर्वपाप्मभिः

tasmājjñānena śuddhena praśāntātmā jitendriyaḥ |
nirmamo nirahaṃkāro mucyate sarvapāpmabhiḥ